मौर्यांनंतरचे नवे राज्य: शुंग
घर मोठे असले आणि प्रमुख गेला की नातेवाईक वेगळे चुल मांडतात; तसेच मौर्य साम्राज्य फुटल्यावर नवी राज्ये उभी राहिली.
सुमारे इ.स.पू. 185 मध्ये शेवटचा मौर्य सम्राट त्याच्या सेनापती पुष्यमित्र शुंग याने ठार केला. साम्राज्य फुटले आणि अनेक नवी राज्ये उभी राहिली, त्यांतली बरीच आधी मौर्यांचे करद होती. प्रदेशांची नव्याने मांडणी होत असल्याने काही विद्वान या काळाला 'पुनर्रचनेचे युग' म्हणतात.
मौर्यांनंतरचे नवे राज्य: शुंग
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडामुख्य मुद्दे
- नवी राज्ये नियंत्रणासाठी स्पर्धा करत; मार्ग: वैवाहिक युती (राजकन्येचा शेजारी राजघराण्यात विवाह) किंवा युद्ध. सीमाभागावर ताबा संरक्षणासाठी महत्त्वाचा. वायव्य भाग कमकुवत झाल्याने बाहेरील आक्रमणे झाली.
- पुष्यमित्राने शुंग घराणे स्थापले; उत्तर व मध्य भारताचा भाग त्याच्या ताब्यात. त्याने अश्वमेध यज्ञ केला; साम्राज्य मौर्यांपेक्षा लहान, पण आक्रमकांपासून सुरक्षित; ग्रीकांशी आधी लढाई, मग मैत्री. एका शतकाने साम्राज्य संपले.
- अश्वमेधात घोड्यासह सैनिक फिरत; घोडा न अडवता ज्या प्रदेशातून गेला तो राजाचा मानला जाई; कोणी अडवला तर युद्ध ठरवी श्रेष्ठत्व.
- वैदिक विधींना पुन्हा चालना मिळाली, पण इतर विचारधाराही फुलत राहिल्या. संस्कृत तत्त्वज्ञान-साहित्याची आवडती भाषा झाली; पतंजलीची योगसूत्रे याच काळात संकलित. शुंगांनी भरहुत स्तूपावर कोरीव कठडे व बुद्धजीवनाची शिल्पे जोडली; ही बौद्ध कलेची सर्वांत जुनी उदाहरणे मानली जातात.
- सोपे : मौर्यांचा शेवटचा सम्राट कोणी ठार केला? → सेनापती पुष्यमित्र शुंग.
- मध्यम : अश्वमेध यज्ञ का करत? → स्वतःचे सर्वोच्च स्थान जाहीर करण्यासाठी.
- परीक्षेसारखे : 'पुनर्रचनेचे युग' असे या काळाला का म्हणतात?
त्याआधी काय घडले? बाणभट्टाचे 'हर्षचरित', पुराणे आणि ब्रिटानिकासारखे आधुनिक विश्वकोश सांगतात की शेवटचा मौर्य सम्राट बृहद्रथ याचा सेनापती पुष्यमित्र शुंग याने सुमारे इ.स.पू. 185 मध्ये सैन्याच्या संचलनाच्या वेळी त्याला मारले आणि सत्ता घेतली.
त्यानंतर काय घडले? त्यानंतर पुष्यमित्राने शुंग घराणे स्थापले. अयोध्येतील धनदेवाच्या अभिलेखात (तो स्वतःला पुष्यमित्राचा सहावा वंशज म्हणतो) सांगितले आहे की पुष्यमित्राने दोन अश्वमेध यज्ञ केले. (काही बौद्ध ग्रंथांतील छळाच्या कथांबाबत इतिहासकारांत वाद आहे, म्हणून त्या येथे घेतल्या नाहीत.)
मौर्यांनंतर साम्राज्य फुटले, पण राज्ये नवी नव्हती; अनेक आधीची करद राज्येच स्वतंत्र झाली.
शुंग साम्राज्य मौर्यांपेक्षा मोठे होते असे समजू नका; ते लहान होते.
पुनर्रचना = जुनी राज्ये, नवी मांडणी. आठवणीची युक्ती : 'अश्व = घोडा, मेध = यज्ञ': घोड्याचा यज्ञ.
फरक ओळखा
| मुद्दा | मौर्य साम्राज्य | शुंग साम्राज्य |
|---|---|---|
| आकार | जवळजवळ संपूर्ण उपखंड | उत्तर व मध्य भारताचा भाग (लहान) |
| संस्थापक | चंद्रगुप्त मौर्य | पुष्यमित्र शुंग |
| विधी | अशोकाचा धम्म-प्रचार | अश्वमेध यज्ञ |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मौर्य साम्राज्य कसे फुटले?
- 2मौर्योत्तर काळातील राज्ये आपापसात कशी स्पर्धा करत?
- 3पुष्यमित्र शुंगाबद्दल सांगा.
- 4अश्वमेध यज्ञ कसा चाले?
- 5मौर्यांनंतर वायव्य भाग कमकुवत झाल्याचा काय परिणाम झाला?
- 6शुंग काळातील कला व साहित्याची उदाहरणे द्या.
- 7कारण–परिणाम: शुंग साम्राज्य मौर्यांपेक्षा लहान का होते?
- 8भरहुत स्तूपाचे महत्त्व काय?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सेनापतीने सम्राट मारला व अनेक करद राज्ये स्वतंत्र झाली
- 2वैवाहिक युती किंवा युद्ध
- 3शुंग घराण्याचा संस्थापक; अश्वमेध; ग्रीकांशी आधी लढाई, मग मैत्री
- 4घोडा सैनिकांसह मोकळा फिरे; अडवला तर युद्ध
- 5बाहेरील आक्रमणे झाली
- 6भरहुत स्तूपाची शिल्पे; योगसूत्रे; संस्कृत साहित्य
- 7मौर्यांचा प्रदेश फुटला; शुंगांचे नियंत्रण भागापुरते
- 8बौद्ध कलेची सर्वांत जुनी उदाहरणे असलेले स्मारक
सातवाहन
आजही पुण्याजवळ नाणेघाट व कार्ला लेणी पाहता येतात; ही सातवाहन काळातील आहेत.
सातवाहन (काही वेळा 'आंध्र') यांनी इ.स.पू. 2 ऱ्या शतकापासून दख्खनचा मोठा भाग (आजचे आंध्र प्रदेश, तेलंगणा, महाराष्ट्र) शासित केला. प्रसिद्ध राजधान्या: अमरावती आणि प्रतिष्ठान (पैठण).
मुख्य मुद्दे
- व्यापार: नाण्यांवर जहाजे दिसतात, म्हणजे सागरी व्यापार महत्त्वाचा; रोमन साम्राज्यापर्यंत मसाले, कापड, चंदन, मोती, हस्तिदंत जात; काच व सुगंधी मलमे येत. व्यापारावरील कर-जकात उत्पन्न वाढवी. कृष्णा-गोदावरी खोऱ्यात शेती फुलली.
- राजपुत्रांना आईच्या नावावरून नाव देत: गौतमीपुत्र सातकर्णी (आई गौतमी बलश्री). तिने बौद्ध भिक्षूंना जमीन दिली आणि नाशिक येथे महत्त्वाचा अभिलेख कोरवला.
- नाणेघाट गुहांतील अभिलेखात एका विधवा राणीने अश्वमेधासह वैदिक विधी करून जमीन, गायी, घोडे, हत्ती, चांदीची नाणी दान केल्याची नोंद; ब्राह्मी अंकांतून आधुनिक अंकांचा उगम भारतात दिसतो.
- सातवाहन वासुदेव (कृष्ण) भक्त होते, तरी इतर विचारधारांनाही आश्रय देत; वैदिक पंडित, जैन-बौद्ध भिक्षूंना करमाफ जमिनी देत. कार्ला लेणी बौद्ध भिक्षूंसाठी; पितळखोरे येथील यक्ष-शिल्प 'कन्हदास सोनार' याने केले, म्हणजे सोनारही दगडात शिल्प घडवू शके.
- इ.स. 3 ऱ्या शतकात सातवाहन साम्राज्य लहान स्वतंत्र राज्यांत फुटले; मुख्य कारणे कमकुवत केंद्रीय सत्ता आणि हळूहळू आर्थिक घसरण.
- सोपे : सातवाहनांच्या दोन प्रसिद्ध राजधान्या? → अमरावती आणि प्रतिष्ठान (पैठण).
- मध्यम : नाण्यांवर जहाज का दाखवले? → सागरी व्यापार महत्त्वाचा होता.
- परीक्षेसारखे : सातवाहन साम्राज्य फुटण्याची कारणे लिहा.
त्याआधी काय घडले? सातवाहनांच्या पश्चिमेकडील भागात, नाशिक परिसरात, शक वंशाचा क्षहरात राजा नहपान (पश्चिमी क्षत्रप) सत्ता चालवत होता; नाशिक व जुन्नर येथील लेण्यांतही त्याचे अभिलेख आहेत.
त्यानंतर काय घडले? नाशिक लेण्यातील गौतमी बलश्रीच्या अभिलेखात सांगितले आहे की तिचा पुत्र गौतमीपुत्र सातकर्णी याने क्षहरात घराणे उखडून शक-यवन-पल्हव यांना हरवले. नाशिकजवळ जोगळथेंबी येथे नहपानाची चांदीची मोठी नाणीसंपदा सापडली; त्यातील अनेक नाण्यांवर गौतमीपुत्राचे नाव पुन्हा ठोकले आहे. (नेमक्या वर्षांबाबत मतभेद असल्याने वर्ष दिलेले नाही.)
गौतमीपुत्र = गौतमीचा पुत्र; आईचे नाव राजाच्या नावात.
सातवाहन फक्त एका विचारधारेचे नव्हते; ते अनेक विचारधारांना आश्रय देत.
सातवाहन = सागरी व्यापार (नाण्यांवर जहाज). आठवणीची युक्ती : 'जहाजाचे नाणे = सागरी व्यापार'.
फरक ओळखा
| मुद्दा | शुंग | सातवाहन |
|---|---|---|
| प्रदेश | उत्तर व मध्य भारत | दख्खन (आंध्र, तेलंगाणा, महाराष्ट्र) |
| कला/स्मारक | भरहुत स्तूप | नाणेघाट, कार्ला, पितळखोरे |
| व्यापार | मर्यादित उल्लेख | रोमपर्यंत सागरी व्यापार |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सातवाहन कोणत्या प्रदेशावर राज्य करत?
- 2सातवाहनांचा व्यापार कसा होता?
- 3गौतमीपुत्र सातकर्णी हे नाव कसे पडले?
- 4नाणेघाट अभिलेखातील राणीबद्दल सांगा.
- 5आधुनिक अंकांचा संबंध ब्राह्मी अंकांशी कसा?
- 6सातवाहनांनी इतर विचारधारांना कसे आश्रय दिला?
- 7कारण–परिणाम: सातवाहन साम्राज्य का फुटले आणि त्यानंतर काय घडले?
- 8पितळखोरे यक्ष-शिल्पावरून लोकांच्या व्यवसायांबद्दल काय समजते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1आंध्र, तेलंगाणा, महाराष्ट्र यांसह दख्खन
- 2सागरी व जमिनी व्यापार, रोमपर्यंत; कर-जकात उत्पन्न
- 3राजपुत्रांना आईच्या नावावरून नाव देण्याच्या परंपरेतून
- 4तिने वैदिक विधी व अश्वमेध केले आणि दाने दिली
- 5शिलालेखातील ब्राह्मी अंक आजच्या अंकांसारखे दिसतात; उगम भारतात
- 6करमाफ जमिनी देऊन; जैन-बौद्ध-वैदिकांना
- 7केंद्रीय सत्ता कमकुवत व आर्थिक घसरण; प्रादेशिक सत्ता नवी राज्ये उभी करू लागल्या
- 8सोनारही दगडात शिल्प करू शके
चेदी आणि खारवेल
आजही भुवनेश्वरजवळ उदयगिरी-खंडगिरी लेण्या पाहायला पर्यटक जातात; त्या खारवेलाच्या काळाशी जोडलेल्या आहेत.
मौर्यांच्या पतनानंतर कलिंग (आजचा ओडिशा) चेदी राजांच्या नेतृत्वाखाली प्रबळ झाले. त्यांचा प्रमुख राजा खारवेल जैन शिकवणीचा अनुयायी; त्याला 'भिक्षु-राजा' म्हणत, तरी तो सर्व विचारधारांचा आदर करी.
मुख्य मुद्दे
- भुवनेश्वरजवळील उदयगिरी-खंडगिरी लेण्या बहुधा जैन भिक्षूंसाठी कोरल्या; सुंदर शिल्पपट आणि प्रशस्त खोल्या हे 'खडकात कोरलेल्या स्थापत्याचे' (rock-cut architecture) उत्तम उदाहरण.
- हाथीगुंफा अभिलेख ब्राह्मी लिपीत; त्यात खारवेलाच्या विजयी मोहिमा आणि जनकल्याणाची कामे वर्षानुवर्ष नोंदवली आहेत.
- खारवेलाने शंभर प्रदेशांतील तपस्वी-ऋषींची परिषद भरवल्याचे आणि प्रत्येक पंथाचा आदर व मंदिरांची दुरुस्ती केल्याचे अभिमानाने सांगितले; सर्व विचारधारांना संरक्षण हा 'भारतीय लोकभावा'चा भाग.
- दक्षिणेकडील चेर, चोळ, पांड्य मौर्य काळातही स्वतंत्र होते; खारवेल दक्षिणी राजांच्या संघाला हरवल्याचा दावा करतो, पण लढाईचे ठिकाण अज्ञात आहे आणि त्याने दक्षिणेवर स्वारी केली नसावी.
- सोपे : कलिंगात मौर्यांनंतर कोणते घराणे प्रबळ झाले? → चेदी.
- मध्यम : हाथीगुंफा अभिलेखात काय नोंदवले आहे? → खारवेलाच्या मोहिमा व जनकल्याण.
- परीक्षेसारखे : खारवेल सर्व विचारधारांचा आदर करणारा होता असे कशावरून समजते?
त्याआधी काय घडले? हाथीगुंफा अभिलेखानुसार कलिंगाची एक पूज्य जिन-मूर्ती पूर्वी 'नंदराजा'ने मगधात नेली होती.
त्यानंतर काय घडले? त्याच अभिलेखानुसार खारवेलाने आपल्या बाराव्या राज्यवर्षात मगधावर चढाई केली, मगधाचा राजा 'बहसतिमित' (बृहस्पतिमित्र) याला नमवले आणि कलिंगाची जिन-मूर्ती परत आणली. (अभिलेखाचे अनेक भाग झिजले आहेत; काळ आणि राजाच्या ओळखीबाबत इतिहासकारांत मतभेद आहेत.)
खारवेल जैन होता; पण तो इतर पंथांचाही आदर करी.
हाथीगुंफा अभिलेख आणि अशोकाचे शिलालेख एकच नाहीत; अशोक मौर्य, खारवेल चेदी.
खारवेल = कलिंग + जैन + हाथीगुंफा. आठवणीची युक्ती : 'हाथी-गुंफा': हत्तींच्या नावाची गुहा; खारवेलाची कहाणी तिथे.
फरक ओळखा
| मुद्दा | अशोकाचे शिलालेख | हाथीगुंफा अभिलेख |
|---|---|---|
| राजा | अशोक (मौर्य) | खारवेल (चेदी) |
| लिपी | ब्राह्मी | ब्राह्मी |
| विषय | धम्म, कल्याण, कलिंग युद्ध | मोहिमा व कल्याणकार्य (वर्षानुसार) |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मौर्यांनंतर कलिंगाची स्थिती काय होती?
- 2खारवेल कोण होता?
- 3उदयगिरी-खंडगिरी लेण्यांचे वैशिष्ट्य काय?
- 4हाथीगुंफा अभिलेखाचे महत्त्व काय?
- 5खारवेलाने सर्व पंथांचा आदर कसा दाखवला?
- 6दक्षिणेकडील तीन राज्ये कोणती आणि ती स्वतंत्र कशी राहिली?
- 7कारण–परिणाम: कलिंग मौर्य काळात नंतर शक्तिशाली कसे झाले?
- 8खडकात कोरलेले स्थापत्य म्हणजे काय?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1चेदी राजांखाली प्रबळ
- 2चेदी राजा; जैन; भिक्षु-राजा
- 3खडकात कोरलेली शिल्पे, प्रशस्त खोल्या
- 4खारवेलाच्या मोहिमा व कल्याणाची कामे वर्षवार नोंदवते
- 5सर्व पंथांचा आदर, मंदिर दुरुस्ती, ऋषींची परिषद
- 6चेर, चोळ, पांड्य; मौर्य सत्तेतही अशोकाचे साम्राज्य तिथे पोहोचले नाही
- 7मौर्य सत्ता ढासळल्यावर चेदी नेतृत्वाखाली कलिंग वाढले
- 8खडकाच्या डोंगरात थेट कोरलेल्या इमारती/गुहा
दक्षिण भारत: संगम युग
आजही तमिळनाडू-केरळमध्ये कण्णगीची पूजा होते आणि कावेरी कालव्यांवर लाखो लोक शेती करतात.
इ.स.पू. 2 ऱ्या किंवा 3 ऱ्या शतकापासून इ.स. 3 ऱ्या शतकापर्यंत दक्षिणेत चेर, चोळ, पांड्य ही तीन बलवान राज्ये होती. कवींच्या रचनांना संगम साहित्य म्हणतात, म्हणून हा संगम युग; 'संगम' म्हणजे कवींची सभा (संघ = एकत्र येणे).
मुख्य मुद्दे
- संगम साहित्य दक्षिण भारतातील सर्वांत जुने; प्रेम, वीरता, उदारता अशा भावना व मूल्ये सुरेखपणे मांडते; इतिहासकार समाज-संस्कृतीसाठी वापरतात.
- चोळ (इ.स.पू. 3 रे ते इ.स. 13 वे शतक): राजा करिकालाने चेर-पांड्यांच्या संयुक्त सैन्याला हरवल्याचे सांगितले जाते. त्याच्या नावाशी कल्लणई (ग्रँड अनिकट) जोडला जातो: कावेरीचे पाणी डेल्टाच्या भागांत वळवून अधिक जमीन लागवडीखाली आणली; म्हणून 'दक्षिणेचे भाताचे कोठार'. तो आजही वापरात आहे.
- सिलप्पदिकारम (संगमानंतरचे महाकाव्य): कण्णगी, पती कोवलन; खोट्या चोरीच्या आरोपाने पांड्य राजाने कोवलनास मृत्युदंड दिला; कण्णगीने दुसरे पैंजण दाखवून निर्दोषत्व सिद्ध केले; राजाला चूक कळली. न्याय आणि राजाचा धर्म हा काव्याचा गाभा.
- चेर (केरलपुत्र): पश्चिम तमिळनाडू व केरळ, राजधानी वंजी (आजचे करूर); रोमन साम्राज्य व पश्चिम आशियाशी व्यापार; मसाले, लाकूड, हस्तिदंत, मोती निर्यात. पांड्य: राजधानी मदुराई; मोत्यांसाठी प्रसिद्ध; नौदल सत्ता; मेगॅस्थेनिसने त्यांचे वर्णन समृद्ध राज्य म्हणून केले.
- सोपे : दक्षिणेतील तीन प्रमुख राज्ये? → चेर, चोळ, पांड्य.
- मध्यम : 'संगम' शब्दाचा अर्थ काय? → कवींची सभा/एकत्र येणे.
- परीक्षेसारखे : सिलप्पदिकारमची कथा थोडक्यात सांगा आणि तिचा संदेश लिहा.
चोळ → कावेरी → भाताचे कोठार.
चेर, चोळ, पांड्य मौर्य साम्राज्यात नव्हते; ते स्वतंत्र राहिले.
चे-चो-पा: चेर-वंजी, चोळ-कावेरी, पांड्य-मदुराई. आठवणीची युक्ती : 'चे-चो-पा' = तीन राज्ये; 'वं-का-म' = वंजी, कावेरी, मदुराई.
फरक ओळखा
| मुद्दा | चोळ | चेर |
|---|---|---|
| राजधानी/केंद्र | पुहार (कावेरीपट्टिनम) | वंजी (करूर) |
| खासियत | कल्लणई, भात | रोमशी मसाले-मोती व्यापार |
| प्रसिद्ध राजा/कथा | करिकाल | चेर राजांची नाणी (राजचिन्ह) |
सरावासाठी प्रश्न
- 1संगम युग म्हणजे काय आणि ते असे का म्हणतात?
- 2संगम साहित्यात कोणते विषय असतात?
- 3करिकाल कोण होता?
- 4कल्लणई म्हणजे काय आणि त्याचा उपयोग काय?
- 5सिलप्पदिकारमची कथा कोणत्या मूल्यावर आधारित आहे?
- 6चेरांची राजधानी कोणती? ते कशाचा व्यापार करत?
- 7पांड्य कशासाठी प्रसिद्ध होते?
- 8दक्षिणेतील राज्ये मौर्य साम्राज्यात का नव्हती असे म्हणता येईल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कवींच्या संगम साहित्याचा काळ; संगम = कवींची सभा
- 2प्रेम, वीरता, उदारता, समाजमूल्ये
- 3चोळ राजा; चेर-पांड्यांना हरवल्याचे सांगितले जाते
- 4कावेरीचे पाणी वळवणारी रचना; जास्त जमिनीवर शेती
- 5न्याय आणि राजाचा धर्म
- 6वंजी (करूर); मसाले, लाकूड, हस्तिदंत, मोती
- 7मोती, नौदल, मदुराई राजधानी
- 8अशोकाच्या शिलालेखांत त्यांचा उल्लेख आहे, पण साम्राज्य तेथे थांबले
इंडो-ग्रीक आणि शक
आपले राष्ट्रीय कॅलेंडर (शक संवत) आजही सरकारी प्रकाशनांत वापरले जाते; ते शकांच्या काळात विकसित झाले.
सिकंदर परतताना मागे ठेवलेले क्षत्रप कालांतराने स्वतंत्र राज्ये चालवू लागले; त्यांना इंडो-ग्रीक म्हणतात. मौर्यांच्या पतनानंतर वायव्य भाग (आजचा पाकिस्तान-अफगाणिस्तान) त्यांच्यासाठी सोपे लक्ष्य ठरले. नंतर शक (इंडो-सिथियन) यांनी वायव्य भारत जिंकला.
मुख्य मुद्दे
- इंडो-ग्रीक विजेते म्हणून आले, पण स्थानिक संस्कृतीचा त्यांच्यावर मोठा प्रभाव पडला; शासन, कला, भाषा, दैनंदिन जीवनात ग्रीक-भारतीय मिश्रण दिसते.
- हेलिओडोरस स्तंभ (विदिशा, मध्य प्रदेश): इंडो-ग्रीक राजदूताच्या नावाचा; अभिलेखात तो वासुदेवाला 'देवांचा देव' म्हणतो आणि आत्मसंयम, दान, जागरूकता ही तीन मूल्ये स्वर्गाकडे नेतात असे सांगतो.
- इंडो-ग्रीकांची माहिती मुख्यतः नाण्यांतून; सोने, चांदी, तांबे, निकेलची नाणी; एका बाजूला राजा, दुसरीकडे ग्रीक देवता; काही नाण्यांवर वासुदेव-कृष्ण आणि लक्ष्मी.
- शक (इंडो-सिथियन) इ.स.पू. 2 ऱ्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून इ.स. 5 व्या शतकापर्यंत राज्य करत राहिले; कुशाणांच्या आगमनापर्यंत.
- शक संवत याच काळात विकसित झाला; तो ग्रेगोरियन कॅलेंडरपेक्षा 78 वर्षे मागे (जानेवारी-मार्चमध्ये 79); 1957 मध्ये भारताचे राष्ट्रीय कॅलेंडर म्हणून स्वीकारला.
- सोपे : इंडो-ग्रीक कोण होते? → सिकंदराने मागे ठेवलेल्या क्षत्रपांची स्वतंत्र राज्ये.
- मध्यम : हेलिओडोरस कोण होता? → इंडो-ग्रीक राजदूत; विदिशा स्तंभाशी संबंध.
- परीक्षेसारखे : इंडो-ग्रीक नाण्यांवर वासुदेव-कृष्ण व लक्ष्मीची चित्रे का असावीत?
त्याआधी काय घडले? इंडो-ग्रीक राजा अँटिअल्किडास याने आपल्या राजदूत हेलिओडोरस याला मध्य भारतातील विदिशा येथे राजा भागभद्र याच्या दरबारात पाठवले (भागभद्राच्या राज्याच्या चौदाव्या वर्षी; इ.स.पू. सुमारे 110).
त्यानंतर काय घडले? तक्षशिलेचा रहिवासी हेलिओडोरस 'भागवत' (वासुदेव-भक्त) झाला; त्याने वासुदेवासाठी गरुडध्वज स्तंभ उभारून ब्राह्मी लिपीत लेख कोरला. पुढे तो विसरला गेला आणि स्थानिक लोक त्याला शेंदूर लावून 'खांबा बाबा' म्हणून पूजू लागले; 1877 मध्ये अलेक्झांडर कनिंगहॅम याला तो सापडला व लेख वाचला गेला. (तारखा अंदाजे आहेत.)
इंडो-ग्रीकांची माहिती मुख्यतः नाण्यांतून मिळते.
शक संवत ग्रेगोरियन कॅलेंडरपेक्षा 78 वर्षे मागे आहे, पुढे नाही.
शक संवत = ग्रेगोरियन − 78 (जानेवारी-मार्चमध्ये − 79). आठवणीची युक्ती : 'शक = शके': ग्रेगोरियनमधून 78 वजा केले की शक संवत.
फरक ओळखा
| मुद्दा | इंडो-ग्रीक | शक |
|---|---|---|
| मूळ | सिकंदराचे क्षत्रप/ग्रीक | इंडो-सिथियन |
| प्रमुख देणगी | ग्रीक-भारतीय मिश्रण, नाणी | शक संवत |
| काळ | मौर्योत्तर, आधी | इ.स.पू. 2 ऱ्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून |
सरावासाठी प्रश्न
- 1इंडो-ग्रीकांनी भारतात कुठे सत्ता स्थापली?
- 2हेलिओडोरस स्तंभ कुठे आहे आणि तो काय सांगतो?
- 3इंडो-ग्रीकांची नाणी काय सांगतात?
- 4इंडो-ग्रीकांचा अंत कसा झाला?
- 5शक कोण होते आणि किती काळ राज्य केले?
- 6शक संवत म्हणजे काय?
- 7कारण–परिणाम: मौर्योत्तर वायव्य भारत आक्रमकांना सोपे लक्ष्य का ठरला?
- 82025 मधील शक संवत वर्ष काढा (मार्चनंतर).
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वायव्य भारतात (पाकिस्तान-अफगाणिस्तान भागात)
- 2विदिशा, मध्य प्रदेश; वासुदेवाला 'देवांचा देव' म्हणतो; तीन मूल्ये सांगतो
- 3राजांची चित्रे, ग्रीक व भारतीय देवता; सांस्कृतिक मिश्रण
- 4शकांच्या आक्रमणाने
- 5इंडो-सिथियन; इ.स.पू. 2 ऱ्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून इ.स. 5 व्या शतकापर्यंत
- 6शकांच्या काळातील कॅलेंडर; राष्ट्रीय कॅलेंडर (1957)
- 7मौर्य सत्ता कमकुवत झाल्याने वायव्य संरक्षण ढिले झाले
- 82025 − 78 = 1947 (जानेवारी-मार्चमध्ये 1946)
कुशाण आणि कलेचे संगम
आज आपण बुद्धाच्या मूर्ती सर्वत्र पाहतो; त्यांच्या अनेक शैली कुशाण काळात घडल्या.
कुशाण मूळचे मध्य आशियातील; पुस्तकानुसार ते इ.स. 2 ऱ्या शतकात भारतात आले. उत्कर्षाच्या काळात त्यांचे साम्राज्य मध्य आशियापासून उत्तर भारताच्या मोठ्या भागापर्यंत पसरले. सर्वांत शक्तिशाली राजा कनिष्क.
मुख्य मुद्दे
- कनिष्काचा 'डोके नसलेला' पुतळा: ब्राह्मी अभिलेखात 'महाराज राजाधिराज देवपुत्र कनिष्क' असे लिहिले आहे. त्याच्या नाण्यांवर एका बाजूला बुद्ध (ग्रीक अक्षरांत BOΔΔO), दुसरीकडे शिव आणि नंदी असतात; यावरून त्याची सर्वधर्मसमभावी वृत्ती दिसते.
- कुशाणांच्या ताब्यात रेशीम मार्गाचा (Silk Route) मोठा भाग होता; व्यापार वाढला आणि भारत आशिया व पश्चिमेशी जोडला गेला.
- गांधार शैली पंजाबच्या पश्चिम भागात; ग्रीक-रोमन व भारतीय घटकांचे मिश्रण; राखाडी-काळ्या शिस्ट दगडात सूक्ष्म कोरीव काम; वास्तववादी शरीररचना आणि वाहते वस्त्र असलेल्या सुंदर बुद्ध-मूर्ती.
- मथुरा शैली आजच्या उत्तर प्रदेशातील मथुरा भागात; लाल वाळूचा दगड; ग्रीको-रोमन प्रभाव कमी; कुबेर, लक्ष्मी, शिव, बुद्ध, यक्ष-यक्षिणी यांची भरीव, गुळगुळीत शिल्पे.
- या काळात संस्कृत साहित्य फुलले आणि महाभारत-रामायणासारखे प्रमुख ग्रंथ रचले गेले; कला-वास्तूत भारतीय (हिंदू-बौद्ध) विषयांचे वर्चस्व राहिले.
- सोपे : कनिष्क कोणत्या घराण्याचा राजा? → कुशाण.
- मध्यम : गांधार शैलीत कोणता दगड वापरला? → राखाडी-काळा शिस्ट.
- परीक्षेसारखे : गांधार आणि मथुरा शैलींतील तीन फरक लिहा.
गांधार = ग्रीक-भारतीय मिश्र; मथुरा = जास्त भारतीय.
गांधार हे आजच्या अफगाणिस्तान-पाकिस्तान भागाशी जोडलेले; महाभारतातील गांधारीचा संदर्भ आहे पण नाव समान असण्यावरून काळ ठरवू नका.
गांधार = राखाडी दगड + ग्रीक; मथुरा = लाल दगड + भारतीय. आठवणीची युक्ती : 'ग्र-रा-गां' आणि 'ला-भा-म': राखाडी-ग्रीक-गांधार; लाल-भारतीय-मथुरा.
फरक ओळखा
| मुद्दा | गांधार शैली | मथुरा शैली |
|---|---|---|
| दगड | राखाडी-काळा शिस्ट | लाल वाळूचा दगड |
| प्रभाव | ग्रीको-रोमन + भारतीय | जास्त भारतीय |
| खासियत | वास्तववादी शरीर, वाहते वस्त्र | भरीव आकृती, गुळगुळीत घडण |
सरावासाठी प्रश्न
- 1कुशाण कोण होते?
- 2कनिष्काच्या नाण्यांवर बुद्ध व शिव का असावेत?
- 3रेशीम मार्गाचा कुशाण व्यापारावर काय परिणाम झाला?
- 4गांधार शैलीची वैशिष्ट्ये सांगा.
- 5मथुरा शैलीची वैशिष्ट्ये सांगा.
- 6कारण–परिणाम: कुशाण काळात कलेत मिश्रण का दिसते?
- 7या काळात कोणते संस्कृत ग्रंथ रचले गेले?
- 8'संपूर्ण काळाला एका राज्याने बांधू नये' असे पुस्तक का सांगते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मध्य आशियातून आलेले; मोठे साम्राज्य; कनिष्क प्रमुख राजा
- 2सर्व विचारधारांचा आदर/सर्वधर्मसमभाव दाखवण्यासाठी
- 3व्यापार वाढला; भारत आशिया-पश्चिमेशी जोडला
- 4ग्रीको-रोमन-भारतीय मिश्रण; राखाडी-काळा शिस्ट; वास्तववादी बुद्ध-मूर्ती
- 5लाल वाळूचा दगड; भारतीय देवता; भरीव आकृती
- 6ग्रीक, भारतीय, मध्य आशियाई संपर्काने
- 7महाभारत, रामायण
- 8कारण संस्कृती संवाद व आत्मसात करण्याच्या प्रक्रियेतून घडतात