धडा 7: गुप्त काळ (The Gupta Era)

मुख्य मुद्दे

• कला, वास्तुकला, साहित्य, विज्ञान यांचा विकास झाला, विशेषतः चंद्रगुप्त दुसरा याच्या काळात.
• चंद्रगुप्त पहिला (आजोबा): नाणी व सोयरीक-युतींमुळे साम्राज्याचा पाया; नाण्यावर तो राणी कुमारदेवीसह. चंद्रगुप्त दुसरा 'विक्रमादित्य' म्हणून ओळखला जाई; तो विष्णुभक्त आणि गरुड त्याचे वाहन चिन्ह.
• 'II' हा अंक इतिहासकारांनी जोडला, कारण त्याच्याआधी त्याचा आजोबा चंद्रगुप्त पहिला होता. हा मौर्य चंद्रगुप्तापेक्षा वेगळा.
• मेहरौलीचा लोहस्तंभ सुमारे 6 टनांचा, 1,600 वर्षांहून जुना; विष्णूला समर्पित; शिलालेखातील राजा 'चंद्र' म्हणजे चंद्रगुप्त दुसरा. तो कदाचित आधी उदयगिरी (मध्य प्रदेश) येथे होता. गंज न लागण्याचे कारण: विशिष्ट लोखंड आणि हवेतील ऑक्सिजनमुळे पृष्ठभागावर तयार झालेला पातळ संरक्षक थर.

• सोपे : गुप्तांची राजधानी कोणती? → पाटलिपुत्र.
• मध्यम : चंद्रगुप्त दुसरा कोणत्या नावाने ओळखला जाई? → विक्रमादित्य.
• परीक्षेसारखे : लोहस्तंभ गंजत का नाही?

फरक ओळखा

मुख्य मुद्दे

• पराभूत अनेक राजांना पुन्हा गादीवर बसवून त्यांच्याकडून खंडणी घेतली; काही जण त्याच्या सामर्थ्याला भिऊन विनाविरोध शरण आले.
• हरिषेणाने सांगितले की राजा कला, विद्या, व्यापाराला आश्रय देई; एका नाण्यावर तो वीणा वाजवताना दिसतो. अश्वमेधाच्या नाण्यावर यज्ञाचा घोडा आणि मागे चवरी धरलेली राणी.
• विष्णू पुराणानुसार गुप्तांचे मुख्य प्रदेश: अनुगंगा (मध्य गंगा खोरे), प्रयाग, साकेत (अयोध्या), मगध. शिखरावस्थेत साम्राज्य यापेक्षा मोठे: उत्तर व पश्चिम भारताचा बहुतेक भाग, मध्य व पूर्वचा काही भाग.
• दक्षिणेत समुद्रगुप्ताने पल्लव राजाला हरवले पण प्रदेश घेतला नाही; राजा गादीवर राहिला पण कर देई. ईशान्येत कामरूप राजाला हरवूनही थेट ताबा घेतला नाही. हा नमुना आपण अनेक वेळा पाहिला आहे.

• सोपे : प्रयाग प्रशस्तीचा लेखक कोण? → हरिषेण.
• मध्यम : 'धरणी-बंध' म्हणजे काय? → पृथ्वी एक करणे.
• परीक्षेसारखे : समुद्रगुप्ताने पराभूत राजांशी कसे वर्तन केले?

फरक ओळखा

मुख्य मुद्दे

• प्रभावतीगुप्ता, चंद्रगुप्त दुसऱ्याची कन्या, वाकाटक राजपुत्राला दिली; तो लवकर मरण पावल्याने ती राज्याची प्रतिनिधी शासक (regent) झाली. तिने वाकाटक-गुप्त संबंध दृढ ठेवले; तिच्या अभिलेखात 'दोन राजांची माता' असा उल्लेख; विष्णुभक्त; सात मंदिरे, काही रामटेकला.
• गुप्तांनी साम्राज्य प्रांतांत विभागले आणि स्थानिक राजे, पुरोहित, सरदार यांना जमिनी दिल्या; या दानांची ताम्रपटांवर अचूक नोंद; त्यातून कर-संकलन नीट झाले आणि स्थानिक नेत्यांनाही काही नियंत्रण मिळाले.
• मुख्य उत्पन्न भूमिकर; इतर: दंड, खाणी, सिंचन, व्यापार व हस्तव्यवसायावरील कर. हे प्रशासन, सैन्य, मंदिरे, पायाभूत सुविधा आणि विद्वान-कलाकारांसाठी वापरले.
• व्यापार: भूमध्य सागरी प्रदेश, आग्नेय आशिया, चीनशी; निर्यात: कापड, मसाले, हस्तिदंत, रत्ने. अरबी समुद्रातील सोकोत्रा बेटावर ब्राह्मी लेख, मातीची भांडी, स्तूपाची रचना सापडली; तेथे भारतीय व्यापाऱ्यांची उपस्थिती सिद्ध होते.
• सोपे : गुप्तांचे मुख्य उत्पन्न? → भूमिकर.
• मध्यम : प्रभावतीगुप्ता कोण? → चंद्रगुप्त II ची कन्या; वाकाटक राज्याची प्रतिनिधी शासक.
• परीक्षेसारखे : ताम्रपटांवर जमीन-दानांची नोंद का केली?

फरक ओळखा

मुख्य मुद्दे

• त्याच्या वर्णनानुसार लोक संख्येने मोठे आणि सुखी; घरांची नोंदणी किंवा अधिकाऱ्यांशी वारंवार काम नसे; राजाच्या जमिनी कसणारे धान्याचा एक भाग देत; राजाचे रक्षक पगारी; शहरे समृद्ध.
• वैश्य कुटुंबांचे प्रमुख धर्मादाय घरे व औषधालये चालवत; गरीब, अनाथ, आजारी यांची काळजी घेतली जाई; डॉक्टर उपचार करत; गरजूंना अन्न-औषध मिळे.
• पण फाक्सियन चांडाळांबद्दलही लिहितो: त्यांना बहिष्कृत मानले जाई आणि ते शहराबाहेर राहत. म्हणजे समाजाचे चित्र सर्वांसाठी सारखे नव्हते.
• प्रवासवर्णन मौल्यवान स्रोत, पण ते लेखकाचा दृष्टिकोण, एका वेळेचे आणि समाजाच्या मर्यादित भागाचे चित्र दाखवते; इतिहासकार निष्कर्षाआधी अनेक स्रोत व दृष्टिकोन तपासतात.

• सोपे : फाक्सियन कोण? → चीनी बौद्ध भिक्षू प्रवासी.
• मध्यम : फाक्सियन भारतात का आला? → तीर्थक्षेत्रे, विद्वान, ग्रंथ.
• परीक्षेसारखे : केवळ एका प्रवासवर्णनावर पूर्ण समाजाचे चित्र का ठरवू नये?

फरक ओळखा

मुख्य मुद्दे

• आर्यभट (सुमारे इ.स. 500, कुसुमपुर/पाटणाजवळ): 'आर्यभटीय' ग्रंथ; पृथ्वी स्वतःभोवती फिरते म्हणून दिवस-रात्र असे सांगितले; वर्षाची लांबी 365 दिवस 6 तास 12 मिनिटे 30 सेकंद (आधुनिक मूल्यापेक्षा काही मिनिटे अधिक); ग्रहण-स्पष्टीकरण; गणितातील तंत्रे.
• वराहमिहिर (उज्जयिनी): 'बृहत्संहिता' हा ज्ञानकोश; खगोल, ज्योतिष, हवामान अंदाज, स्थापत्य, नगररचना, शेती; निरीक्षण, तर्क आणि परंपरा यांचा मेळ.
• कालिदास: चरित्र फार माहीत नाही; 'मेघदूतम्' (मेघाद्वारे संदेश पाठवणारा यक्ष); प्रेम-भावना आणि उत्तर भारताचे निसर्ग-वर्णन. आयुर्वेद: चरक संहिता व सुश्रुत संहिता याच काळात अंतिम रूपात; रोगनिदान, उपचार, आहार, औषधे, शस्त्रक्रिया; मन-शरीर-निसर्ग यांचा समग्र विचार.
• कला: सारनाथ (बुद्ध-मूर्ती), अजिंठा लेणी (वाकाटक-गुप्त आश्रय; चित्रे, स्तूप-गुहा), उदयगिरी (खडकातील शिल्पे). 'गुप्त कला' सौंदर्याचा उच्च आदर्श ठरली; धातुशास्त्रही प्रगत (लोहस्तंभ).

• सोपे : आर्यभटाचा ग्रंथ कोणता? → आर्यभटीय.
• मध्यम : आर्यभटाने दिवस-रात्र कशामुळे होतात असे सांगितले? → पृथ्वी स्वतःभोवती फिरते.
• परीक्षेसारखे : गुप्त काळाला 'शास्त्रीय युग' का म्हणतात?

फरक ओळखा

मुख्य मुद्दे

• पल्लव: तामिळनाडू, कर्नाटक, तेलंगाणा, आंध्रचा भाग; मूळ अज्ञात, कदाचित सातवाहनांचे करद; सातवाहन खचल्यावर प्रबळ. बहुतेक शिवभक्त; मंदिरे व खडकातील लेणी बांधली. राजधानी कांचीपुरम शिक्षणाचे केंद्र; घटिका (शिक्षण-केंद्रे) सातवाहन काळापासून.
• कामरूप (वर्मन घराणे): ब्रह्मपुत्र खोरे (आजचे आसाम) आणि उत्तर बंगालचा भाग; प्राचीन नाव प्राग्ज्योतिष; महाभारतात भगदत्त कौरवांच्या बाजूने; मंदिरे व मठ विद्येची केंद्रे.
• वाकाटक: मध्य भारतात, राजधानी नंदिवर्धन (नागपूरजवळ); गुप्तांचे मित्र; अजिंठ्याला वाकाटक-गुप्त आश्रय.
• गुप्तांचा वारसा: गणित, खगोल, वैद्यक, धातुशास्त्र, मंदिरे, संस्कृत साहित्य; स्थिर व समृद्ध समाजाचा आदर्श.
• सोपे : गुप्त साम्राज्य का कमकुवत झाले? → हूण आक्रमणे व प्रादेशिक राज्यकर्ते.
• मध्यम : पल्लवांची राजधानी कोणती? → कांचीपुरम.
• परीक्षेसारखे : पल्लव कोण होते आणि कोठे राज्य करत?

फरक ओळखा