साम्राज्य म्हणजे काय?
शाळेत मुख्याध्यापक अनेक वर्गशिक्षकांवर देखरेख ठेवतात; तसाच एक सम्राट अनेक राजांवर सत्ता चालवतो.
साम्राज्य म्हणजे अनेक लहान राज्ये व प्रदेशांचा समूह, ज्यावर एक बलवान शासक सत्ता गाजवतो, बहुधा युद्ध करून. त्या लहान राज्यांचे स्वतःचे राजे असतात, पण ते सम्राटाला कर/खंडणी देणारे करद राजे बनतात. सम्राट मोठ्या राजधानीतून सर्वांवर राज्य करतो. 'Empire' हा शब्द लॅटिन 'इम्पेरियम' (सर्वोच्च सत्ता) वरून आला.
मुख्य मुद्दे
- संस्कृतमध्ये सम्राटासाठी सम्राज् (सर्वांचा स्वामी), अधिराज (अधिपती) आणि राजाधिराज (राजांचा राजा) हे शब्द वापरले जात.
- साम्राज्याची वैशिष्ट्ये: सम्राटाची केंद्रीय सत्ता, प्रशासन व अधिकारी, कर, सैन्य, रस्ते व जलमार्ग, कायदे-चलन-मापे, साधनसंपत्तीवर नियंत्रण, कला व शिक्षणाला प्रोत्साहन.
- राजा साम्राज्य का वाढवतात? संपूर्ण जगावर राज्य करण्याची महत्त्वाकांक्षा, साधनसंपत्ती मिळवून आर्थिक व लष्करी बळ, आणि संपत्ती.
- साम्राज्ये नाजूक असतात: मोठ्या मोहिमांसाठी जास्त करमागणी, दुर्बल उत्तराधिकारी, दुष्काळ-पूर किंवा अंतर यामुळे दूरचे प्रदेश वेगळे होतात. साम्राज्य ऐक्य देते, पण बहुधा युद्ध व बळाच्या जोरावर टिकते.
- सोपे : साम्राज्य म्हणजे काय? → अनेक राज्यांवर एका बलवान शासकाची सत्ता.
- मध्यम : करद (tributary) म्हणजे कोण? → सम्राटाचे वर्चस्व मानून खंडणी देणारा राजा/राज्य.
- परीक्षेसारखे : साम्राज्य कमकुवत होण्याची दोन कारणे लिहा.
साम्राज्यात लहान राजेही असतात; ते नाहीसे होत नाहीत, सम्राटाचे करद बनतात.
साम्राज्य म्हणजे फक्त मोठे राज्य असे समजू नका; त्यात अनेक राज्ये व करद राजे असतात.
सम्राट = राजांचा राजा; करद = खंडणी देणारा. आठवणीची युक्ती : 'करद' शब्दातच 'कर' आहे: कर देणारा राजा.
फरक ओळखा
| मुद्दा | साधे राज्य | साम्राज्य |
|---|---|---|
| शासक | राजा | सम्राट (राजांचा राजा) |
| प्रदेश | एकच राज्य | अनेक राज्ये व प्रदेश |
| इतर राजे | नसतात | करद म्हणून खंडणी देतात |
सरावासाठी प्रश्न
- 1साम्राज्य म्हणजे काय?
- 2'Empire' हा शब्द कोणत्या भाषेतून आला आणि त्याचा अर्थ काय?
- 3करद म्हणजे कोण?
- 4सम्राटासाठी संस्कृतमधील तीन शब्द सांगा.
- 5साम्राज्याची कोणतीही चार वैशिष्ट्ये लिहा.
- 6राजे साम्राज्य वाढवण्यासाठी कोणत्या कारणांनी प्रेरित होत?
- 7दूरचे प्रदेश साम्राज्यातून वेगळे का होऊ शकतात?
- 8'साम्राज्य हे एक विरोधाभास आहे' म्हणजे काय?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अनेक राज्यांवर एका बलवान शासकाची सत्ता
- 2लॅटिन 'इम्पेरियम'; सर्वोच्च सत्ता
- 3सम्राटाला खंडणी देणारा राजा
- 4सम्राज्, अधिराज, राजाधिराज
- 5केंद्रीय सत्ता, प्रशासन, सैन्य, रस्ते-जलमार्ग (किंवा कायदे-चलन, साधनसंपत्तीवर नियंत्रण)
- 6महत्त्वाकांक्षा, साधनसंपत्ती व बळ, संपत्ती
- 7जास्त करमागणी, दुर्बल उत्तराधिकारी, दुष्काळ-पूर, अंतर
- 8ते ऐक्य व समृद्धी देऊ शकते, पण बहुधा युद्ध व बळावर स्थापन होते आणि त्यामुळे अस्थिर राहते
व्यापार, व्यापारी मार्ग आणि श्रेणी
आजही दुकानदार संघटना करून एकमेकांना मदत करतात; प्राचीन काळातील व्यापारीही एकत्र आले.
सैन्य पोसणे महाग असते; अन्न, कपडे, शस्त्रे, पगार, हत्ती-घोडे, रस्ते लागतात. म्हणून व्यापार आणि व्यापारी मार्ग साम्राज्यासाठी महत्त्वाचे. व्यापारी, कारागीर, सावकार किंवा शेतकऱ्यांच्या शक्तिशाली संघटनेला श्रेणी (guild) म्हणत.
मुख्य मुद्दे
- व्यापाराच्या वस्तू: कापड, मसाले, शेतमाल, रत्ने, हस्तकलेच्या वस्तू, प्राणी; भारतीय माल जमीन व समुद्रमार्गे दूरदेशी जाई.
- श्रेणीचा प्रमुख बहुधा निवडलेला असे आणि कार्यकारी अधिकारी असत. सदस्य स्पर्धक नव्हे तर सहकारी बनले, कारण माहिती व साधने वाटून सर्वांचा फायदा होई.
- श्रेणींना स्वतःचे अंतर्गत नियम करण्याचे स्वातंत्र्य होते; राजा हस्तक्षेप करत नसे. श्रेणी अनेक शतके टिकल्या.
- प्रमुख मार्ग उत्तरापथ आणि दक्षिणापथ. जास्त व्यापार म्हणजे उत्पादकांना जास्त उत्पन्न आणि राजाला जास्त कर.
व्यापार, व्यापारी मार्ग आणि श्रेणी
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडा- सोपे : श्रेणी म्हणजे काय? → व्यापारी/कारागीर इत्यादींची शक्तिशाली संघटना.
- मध्यम : श्रेणी स्वतःचे नियम का करू शकत? → त्यांना स्वायत्तता होती आणि राजा हस्तक्षेप करत नसे.
- परीक्षेसारखे : व्यापार वाढल्याने राजाला काय फायदा होई?
उत्तरापथ = उत्तरेकडील मार्ग, दक्षिणापथ = दक्षिणेकडील मार्ग.
श्रेणी फक्त व्यापाऱ्यांची असे समजू नका; कारागीर, सावकार, शेतकरीही त्यात होते.
श्रेणी = सहकार्यातून फायदा. आठवणीची युक्ती : 'उत्तर-पथ' आणि 'दक्षिण-पथ': नावातच दिशा आहे.
फरक ओळखा
| मुद्दा | एकटा व्यापारी | श्रेणी |
|---|---|---|
| ताकद | मर्यादित | संघटित व मोठी |
| माहिती | स्वतःपुरती | वाटून घेतली |
| नियम | स्वतंत्र संघटनात्मक नियम नाहीत | स्वतःचे अंतर्गत नियम |
सरावासाठी प्रश्न
- 1साम्राज्याला पैसा का लागतो?
- 2प्राचीन भारतातील व्यापाराच्या चार वस्तू सांगा.
- 3श्रेणी म्हणजे काय?
- 4श्रेणीची रचना कशी असे?
- 5श्रेणीतील सदस्य सहकारी का बनले?
- 6राजा श्रेणींच्या कामात हस्तक्षेप का करत नसे?
- 7उत्तरापथ आणि दक्षिणापथ म्हणजे काय?
- 8व्यापारी मार्ग नियंत्रणात ठेवणे राजासाठी महत्त्वाचे का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सैन्य, रस्ते, अधिकारी यांचा खर्च भागवण्यासाठी
- 2कापड, मसाले, रत्ने, हस्तकला, शेतमाल, प्राणी (कोणत्याही चार)
- 3व्यापारी, कारागीर, सावकार किंवा शेतकऱ्यांची शक्तिशाली संघटना
- 4निवडलेला प्रमुख व कार्यकारी अधिकारी
- 5माहिती व साधने वाटून सर्वांचा फायदा होतो
- 6व्यापार वाढला तर राजाचाही फायदा; म्हणून हस्तक्षेप गरजेचा नव्हता
- 7व्यापारी मार्गांची नावे; उत्तर व दक्षिण भारतातील मुख्य मार्ग
- 8जास्त व्यापार = जास्त कर आणि जास्त उत्पन्न
मगधाचा उदय आणि नंद
आजही बिहारमध्ये पाटणा शहर आहे; त्याच भागात प्राचीन काळी शक्तिशाली मगध होते.
मगध (आजचा दक्षिण बिहार व आसपास) हे महाजनपद सुपीक गंगेच्या मैदानातील साधनसंपत्तीमुळे इ.स.पू. 6 ते 4 व्या शतकात बलवान झाले आणि भारताच्या पहिल्या साम्राज्याचा पाया ठरले. अजातशत्रूसारख्या राजांनी याला केंद्र बनवले.
मुख्य मुद्दे
- मगधाचे फायदे: सुपीक जमीन, लाकडासाठी जंगले, हत्ती, जवळच्या टेकड्यांतील लोहखनिज. लोखंडी नांगराने उत्पादन वाढले; हलकी, तीक्ष्ण लोखंडी शस्त्रे सैन्याला बळ देत.
- गंगा आणि सोन नद्यांमुळे वाहतूक सोपी झाली; जास्त अन्नधान्यामुळे अधिक लोकांना कला-कारागिरीला वेळ मिळाला; व्यापाराने उत्पन्न वाढले.
- बुद्ध आणि महावीर हे अजातशत्रूच्या काळात होऊन गेले.
- महापद्म नंद (इ.स.पू. 5 व्या शतकात) याने नंद घराणे स्थापले, अनेक राज्ये एक केली आणि नाणी पाडली; ग्रीक वर्णनांनुसार मोठे सैन्य ठेवले. शेवटचा राजा धनानंद श्रीमंत पण प्रजेवर अत्याचार केल्यामुळे अप्रिय झाला; त्यामुळे मौर्यांना मार्ग मिळाला.
- पाणिनी (इ.स.पू. 5 वे शतक) नंदांच्या काळातील; त्यांची 'अष्टाध्यायी' संस्कृत व्याकरणाची 3,996 सूत्रे सांगते.
मगधाचा उदय आणि नंद
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडा- सोपे : मगध आजच्या कोणत्या भागात होते? → दक्षिण बिहार व आसपास.
- मध्यम : मगधाला लोखंडाचा काय फायदा झाला? → लोखंडी नांगराने शेती, लोखंडी शस्त्रांनी सैन्य बळकट.
- परीक्षेसारखे : मगधाच्या उदयाची कारणे लिहा.
लोखंड + नद्या + सुपीक जमीन = मगधाची ताकद.
नंद आणि मौर्य एकच नाहीत; नंदांनंतर मौर्य आले.
मगध: जमीन + लोखंड + गंगा-सोन. आठवणीची युक्ती : 'म-ग-ध': म = माती (सुपीक), ग = गंगा, ध = धातू (लोखंड).
फरक ओळखा
| मुद्दा | नंद | मौर्य |
|---|---|---|
| संस्थापक | महापद्म नंद | चंद्रगुप्त मौर्य |
| उल्लेखनीय राजा | धनानंद (अप्रिय) | अशोक (शांतीचा मार्ग) |
| क्रम | आधी | नंदांनंतर |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मगध कुठे होते?
- 2मगधाला कोणते भौगोलिक फायदे होते?
- 3लोखंडाच्या वापराने मगध कसे बलवान झाले?
- 4गंगा आणि सोन नद्यांचा काय उपयोग झाला?
- 5बुद्ध आणि महावीर यांचा काळ कोणत्या राजाशी जोडलेला आहे?
- 6महापद्म नंदाने कोणती कामे केली?
- 7धनानंद अप्रिय का झाला आणि त्याचा काय परिणाम झाला?
- 8पाणिनी कोण होते आणि त्यांचा ग्रंथ कोणता?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1दक्षिण बिहार व आसपास
- 2सुपीक जमीन, जंगले, हत्ती, लोहखनिज, नद्या
- 3लोखंडी नांगराने उत्पादन वाढले, लोखंडी शस्त्रांनी सैन्य बळकट झाले
- 4वाहतूक व व्यापार सोपा झाला
- 5अजातशत्रू
- 6अनेक राज्ये एक केली, नाणी पाडली, मोठे सैन्य ठेवले
- 7त्याने प्रजेवर अत्याचार केले; मौर्यांनी नंद साम्राज्य जिंकले
- 8संस्कृत व्याकरणकार; अष्टाध्यायी
ग्रीकांचे आगमन: सिकंदर
आजही मोठ्या विजेत्याला 'सिकंदर' म्हणतात; तो खरा राजा होता आणि भारताच्या वायव्येला आला होता.
सिकंदर (अलेक्झांडर) हा मॅसिडोनियाचा तरुण ग्रीक राजा. त्याने इ.स.पू. 334–331 मध्ये पर्शियन साम्राज्यावर मोहीम करून ते जिंकले. मग तो भारताच्या वायव्येला आला आणि पंजाबमध्ये पौरव राजा पोरस याला हरवले.
मुख्य मुद्दे
- जिंकलेले साम्राज्य तीन खंडांत पसरले; दूरच्या प्रदेशांवर देखरेखीसाठी क्षत्रप (प्रांतांचे राज्यपाल) मागे ठेवले जात.
- लढाईनंतर 'कसे वागवू?' असे विचारल्यावर पोरस म्हणाला, 'राजाप्रमाणे.' सिकंदराने त्याचे राज्य क्षत्रप म्हणून त्याच्याकडेच ठेवले.
- स्थानिक जमाती व राजांचा कडवा प्रतिकार झाला; सिकंदर गंभीर जखमी झाला. थकलेले, घरी परतण्यास आतुर सैनिक गंगेकडे पुढे जाण्यास नाकारले. परतीच्या दक्षिण किनाऱ्याच्या व इराणच्या वाळवंटी मार्गात तहान, भूक, रोगाने मोठे नुकसान झाले.
- बॅबिलोनमध्ये 32 व्या वर्षी सिकंदर मरण पावला (इ.स.पू. 324–323); त्याचे साम्राज्य सेनापती व क्षत्रपांनी वाटून घेतले.
- परिणाम: भारतावर राजकीय परिणाम मर्यादित; पण भारतीय-ग्रीक सांस्कृतिक संपर्काचे दार उघडले. एका कथेनुसार सिकंदराने ज्ञानी साधूंना (ग्रीक 'जिम्नोसोफिस्ट') कोडी विचारली, ते शांतपणे उत्तरले आणि त्याने त्यांना सोडले; या कथेच्या अनेक आवृत्त्या आहेत.
ग्रीकांचे आगमन: सिकंदर
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडा- सोपे : सिकंदर कोणत्या देशाचा राजा? → मॅसिडोनिया (ग्रीक).
- मध्यम : सैनिक पुढे जाण्यास का नाकारले? → ते थकले होते आणि घरी जाण्यास आतुर होते.
- परीक्षेसारखे : सिकंदराच्या आक्रमणाचे भारतावर झालेले परिणाम लिहा.
सिकंदराने भारतात फारसे राज्य टिकवले नाही; परिणाम मुख्यत्वे सांस्कृतिक संपर्क.
सिकंदर गंगेपर्यंत पोहोचला असे समजू नका; सैनिकांनी पुढे जाण्यास नकार दिला.
पोरस = पौरव राजा; क्षत्रप = प्रांताचा राज्यपाल. आठवणीची युक्ती : 'क्षत्रप': प्रांत सांभाळणारा 'पाल' (राज्यपाल).
फरक ओळखा
| मुद्दा | सिकंदर | पोरस |
|---|---|---|
| कोण | मॅसिडोनियाचा ग्रीक राजा | पौरव राजा |
| प्रदेश | पर्शिया व वायव्य भारतावर मोहीम | वायव्य भारत (पंजाब) |
| लढाईनंतर | परत फिरला | क्षत्रप म्हणून राज्य परत मिळाले |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सिकंदर कोण होता आणि कोणत्या साम्राज्यावर त्याने आधी मोहीम केली?
- 2पोरस कोण होता? सिकंदराने त्याच्याशी काय केले?
- 3क्षत्रप म्हणजे काय?
- 4कारण सांगा: सिकंदर गंगेपर्यंत का गेला नाही?
- 5कारण–परिणाम: परतीच्या प्रवासात सैन्याचे मोठे नुकसान का झाले?
- 6सिकंदराचा मृत्यू कुठे व केव्हा झाला? त्यानंतर त्याच्या साम्राज्याचे काय झाले?
- 7जिम्नोसोफिस्टांच्या कथेतून भारत व ग्रीस यांच्याबद्दल काय समजते?
- 8सिकंदराच्या आक्रमणाचा भारतावर दीर्घकालीन काय परिणाम झाला?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मॅसिडोनियाचा ग्रीक राजा; पर्शियन साम्राज्य
- 2पौरव राजा; त्याचे राज्य क्षत्रप म्हणून त्याला परत दिले
- 3प्रांतावर देखरेख करणारा राज्यपाल
- 4सैनिक थकले, घरी जाण्यास आतुर होते आणि प्रतिकाराने त्रस्त झाले
- 5कडक वाळवंट व किनारी मार्ग; तहान, भूक, रोग
- 6बॅबिलोन; इ.स.पू. 324–323; साम्राज्य सेनापती व क्षत्रपांत वाटले
- 7ग्रीक व भारतीय विचारपरंपरांची भेट; साधूंनी शांतपणे उत्तरे दिली
- 8राजकीय परिणाम मर्यादित; सांस्कृतिक संपर्क सुरू झाला
मौर्य साम्राज्य आणि कौटिल्य
आजच्या सरकारात मंत्री, खजिना, सैन्य आणि किल्ले असतात; कौटिल्यानेही राज्याचे असेच सात भाग सांगितले.
सिकंदर परतल्यानंतर काही वर्षांनी, इ.स.पू. 321 च्या सुमारास चंद्रगुप्त मौर्य याने मौर्य साम्राज्य स्थापले. अनेक वर्णनांनुसार त्याला कौटिल्य (चाणक्य/विष्णुगुप्त) याने मार्गदर्शन केले; बौद्ध ग्रंथांनुसार तो तक्षशिला विद्यापीठात शिक्षक होता. त्याने 'अर्थशास्त्र' लिहिले.
मौर्य साम्राज्य आणि कौटिल्य
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडामुख्य मुद्दे
- धनानंदाने कौटिल्याचा अपमान केल्यावर त्याने नंदांचा नाश करण्याची शपथ घेतली. चंद्रगुप्ताने नंदांना हरवून मगध ताब्यात घेतले; राजधानी पाटलीपुत्र.
- त्याने सिकंदराने मागे ठेवलेल्या ग्रीक क्षत्रपांना हरवले; साम्राज्य उत्तरेच्या मैदानापासून दख्खनच्या पठारापर्यंत पसरले.
- ग्रीक इतिहासकार-राजदूत मेगॅस्थेनिस याने 'इंडिका' लिहिले; भारताचे हे पहिले लेखी वर्णन, पण मूळ पुस्तक नष्ट झाले, फक्त उतारे उरले.
- सप्तांग (राज्याचे सात भाग): स्वामी (राजा), अमात्य (मंत्री-अधिकारी), जनपद (प्रदेश व लोक), दुर्ग (किल्ले), कोश (खजिना), दंड (संरक्षण व कायदा-सुव्यवस्था), मित्र (मित्र-राज्ये).
- कौटिल्याचा विचार: प्रजेच्या सुखात राजाचे सुख आहे; ग्रामीण भागाची विशेष काळजी घ्यावी; भ्रष्टाचारविरोधी कायदे आणि शिक्षा असाव्यात.
- सोपे : मौर्य साम्राज्याचा संस्थापक कोण? → चंद्रगुप्त मौर्य.
- मध्यम : सप्तांगातील 'कोश' म्हणजे काय? → खजिना.
- परीक्षेसारखे : कौटिल्याच्या सप्तांग सिद्धांतातील सात घटक लिहा.
त्याआधी काय घडले? ग्रीक लेखक अरियनच्या वर्णनानुसार इ.स.पू. 326 मध्ये सिकंदराचे सैनिक बियास नदी (ग्रीकमध्ये हायफॅसिस) जवळ थकले आणि गंगेच्या दिशेने पुढे जाण्यास नकार दिला. त्यांचा अधिकारी कोइनस याने सैन्यातर्फे परत जाण्याची विनंती केली. सिकंदराने बारा मोठ्या वेदी बांधल्या आणि तो मागे फिरला. (ही घटना 'बंड' होती का, यावर इतिहासकारांत चर्चा आहे.)
त्यानंतर काय घडले? सिकंदराच्या मृत्यूनंतर त्याचा सेनापती सेल्युकस निकेटर इ.स.पू. 305–303 च्या सुमारास सिंधू ओलांडून पूर्वेकडील प्रदेश परत मिळवण्यासाठी आला. चंद्रगुप्त मौर्याशी तह झाला: सेल्युकसने काही पूर्वेकडील प्रदेश दिले आणि चंद्रगुप्ताने त्याला 500 युद्धहत्ती दिले. सेल्युकसने मेगॅस्थेनिसला दूत म्हणून पाटलीपुत्रला पाठवले. (कोणते प्रदेश, नेमकी वर्षे आणि नातेसंबंधाच्या उल्लेखाबद्दल इतिहासकारांत मतभेद आहेत.)
सप्तांग = राज्याचे सात अवयव.
अर्थशास्त्र म्हणजे फक्त पैशाचे शास्त्र नाही; शासन आणि अर्थव्यवस्था दोन्हींचे शास्त्र.
स्वा-अ-ज-दु-को-दं-मि. आठवणीची युक्ती : सात प्रथमाक्षरे: 'स्वा अ ज दु को दं मि' = स्वामी, अमात्य, जनपद, दुर्ग, कोश, दंड, मित्र.
फरक ओळखा
| मुद्दा | मेगॅस्थेनिस | कौटिल्य |
|---|---|---|
| कोण | ग्रीक राजदूत-इतिहासकार | भारतीय शिक्षक-सल्लागार |
| ग्रंथ | इंडिका | अर्थशास्त्र |
| विषय | भारतातील प्रवास व निरीक्षणे | शासन, अर्थ, संरक्षण, न्याय |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मौर्य साम्राज्य कोणी व कधी स्थापले?
- 2कौटिल्य कोण होता आणि त्याने नंदांविरुद्ध शपथ का घेतली?
- 3मेगॅस्थेनिस कोण होता? त्याच्या पुस्तकाचे वैशिष्ट्य काय?
- 4सप्तांगाचे सात घटक सांगा.
- 5कारण–परिणाम: नंद साम्राज्य मौर्यांच्या हाती का गेले?
- 6कौटिल्याच्या मते राजाने ग्रामीण भागाकडे का लक्ष द्यावे?
- 7राजाच्या सुखाबद्दल कौटिल्य काय सांगतो?
- 8कारण–परिणाम: सिकंदराच्या परतण्यानंतर वायव्य भारतात कोणता राजकीय बदल झाला?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1चंद्रगुप्त मौर्य; इ.स.पू. 321 च्या सुमारास
- 2तक्षशिलेचा शिक्षक/सल्लागार; धनानंदाने अपमान केला म्हणून
- 3ग्रीक राजदूत-इतिहासकार; भारताचे पहिले लेखी वर्णन, पण मूळ नष्ट
- 4स्वामी, अमात्य, जनपद, दुर्ग, कोश, दंड, मित्र
- 5धनानंद अप्रिय झाला, कौटिल्याचे मार्गदर्शन व चंद्रगुप्ताची ताकद
- 6शक्ती ग्रामीण भागातून येते, तिथून आर्थिक उत्पन्न मिळते
- 7प्रजेच्या सुखात राजाचे सुख
- 8चंद्रगुप्ताने ग्रीक क्षत्रपांना हरवले आणि वायव्य भारत साम्राज्यात आला
अशोक: शांतीचा मार्ग निवडणारा राजा
आजही रस्त्याकडेला सावलीची झाडे, विहिरी आणि विश्रामस्थळे दिसतात; अशोकाने अशा सोयींबद्दल लिहिले.
अशोक (इ.स.पू. 268–232) हा चंद्रगुप्ताचा नातू. त्याने साम्राज्य जवळजवळ संपूर्ण उपखंडात (दक्षिणेचे टोक वगळता) वाढवले. कलिंग (आजचा ओडिशा) युद्धातील विनाश पाहून त्याने हिंसा सोडून बुद्धांच्या शांती-अहिंसेचा मार्ग स्वीकारला. त्याचे संदेश खडकांवर व स्तंभांवर कोरलेले शिलालेख आहेत.
मुख्य मुद्दे
- शिलालेख बहुतेक प्राकृत भाषेत आणि ब्राह्मी लिपीत; अशोक स्वतःला 'देवानांपिय पियदसि' म्हणे (देवांना प्रिय; इतरांकडे दयेने पाहणारा).
- भाषा म्हणजे आपण जे बोलतो, लिपी म्हणजे ती भाषा ज्यात लिहितो; ब्राह्मी ही भारतातील सर्व प्रादेशिक लिपींची जननी मानली जाते.
- त्याने सांगितले: माणसे व प्राण्यांसाठी वैद्यकीय सेवा, शिकार व क्रौर्यावर बंदी, मार्गांवर विश्रामगृहे, विहिरी, फळ-सावलीची झाडे, सर्व पंथांनी एकमेकांच्या चांगल्या शिकवणी स्वीकाराव्यात. सर्व दावे शब्दशः घ्यावेत असे नाही.
- अधिकाऱ्यांनी निष्पक्ष वागावे, कोणालाही विनाकारण कैद किंवा छळ करू नये; आणि दर पाच वर्षांनी एक सौम्य अधिकारी दौऱ्यावर पाठवला जाईल असे अशोकाने सांगितले.
- अशोकाने श्रीलंका, थायलंड, मध्य आशिया आणि पलीकडे दूत पाठवले. त्याच्यानंतर साम्राज्य सुमारे अर्धशतक टिकले; उत्तराधिकारी ते एकत्र ठेवू शकले नाहीत; इ.स.पू. 185 च्या सुमारास ते संपले.
अशोक: शांतीचा मार्ग निवडणारा राजा
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडा- सोपे : अशोकाने कोणते युद्ध लढले? → कलिंग.
- मध्यम : शिलालेख बहुतेक कोणत्या भाषा-लिपीत? → प्राकृत व ब्राह्मी.
- परीक्षेसारखे : अशोकाच्या लोककल्याणकारी कामांची यादी करा.
त्याआधी काय घडले? अशोकाच्या स्वतःच्या तेराव्या शिलालेखानुसार त्याने राज्याभिषेकानंतर आठ वर्षांनी कलिंगावर विजय मिळवला. त्या युद्धात अनेक लोक मारले गेले, मरण पावले किंवा इतरत्र नेले गेले. (नेमके आकडे वादग्रस्त असल्याने येथे दिलेले नाहीत.)
त्यानंतर काय घडले? त्याच शिलालेखात अशोक म्हणतो की कलिंग जिंकल्यावर त्याला तीव्र पश्चात्ताप झाला आणि धम्माची ओढ वाटू लागली. नंतर त्याने धम्माचा प्रसार करणारे लेख कोरवले, आणि तेराव्या लेखात ग्रीक राजा अँटिओकस व टॉलेमी, अँटिगोनस, मॅगस, अलेक्झांडर या राजांपर्यंत आपले दूत पोहोचल्याचे सांगितले. त्या राजांनी धम्म स्वीकारला का, हे स्पष्ट नाही.
अशोकाच्या शिलालेखांची भाषा प्राकृत, लिपी ब्राह्मी.
भाषा आणि लिपी एकच समजू नका.
भाषा बोलतो, लिपी लिहितो. आठवणीची युक्ती : 'ब्राह्मी = सर्व प्रादेशिक लिपींची आई'.
फरक ओळखा
| मुद्दा | कलिंगपूर्वी अशोक | कलिंगानंतरचा अशोक |
|---|---|---|
| ध्येय | साम्राज्यविस्तार | धम्म व शांतता |
| मार्ग | युद्ध | शिलालेख, दूत, लोककल्याण |
| प्रजेकडे पाहणे | जिंकायचे प्रदेश | 'सर्व माणसे माझी मुले' हा भाव (शिलालेखातून) |
सरावासाठी प्रश्न
- 1अशोक कोण होता? तो कोणाचा नातू?
- 2कलिंग युद्धानंतर अशोकामध्ये कोणता बदल झाला?
- 3अशोकाचे शिलालेख कोणत्या भाषा-लिपीत होते?
- 4'देवानांपिय पियदसि' याचा अर्थ काय?
- 5अशोकाने लोकांसाठी कोणत्या सोयी केल्याचे सांगितले?
- 6अधिकाऱ्यांसाठी अशोकाच्या कोणत्या सूचना होत्या?
- 7कारण–परिणाम: अशोकाने दूत का पाठवले आणि कोठे?
- 8अशोकानंतर मौर्य साम्राज्य का कमकुवत झाले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1चंद्रगुप्ताचा नातू; मौर्य सम्राट
- 2हिंसा सोडून शांती-अहिंसेचा मार्ग स्वीकारला
- 3बहुतेक प्राकृत व ब्राह्मी लिपी
- 4देवांना प्रिय; इतरांकडे दयेने पाहणारा
- 5वैद्यकीय सेवा, विश्रामगृहे, विहिरी, झाडे, शिकारबंदी
- 6निष्पक्ष वागावे, विनाकारण कैद-छळ नको; पाच वर्षांनी दौरे
- 7कलिंगातील विनाशानंतर धम्माच्या प्रसारासाठी; श्रीलंका, थायलंड, मध्य आशिया वगैरे
- 8उत्तराधिकारी साम्राज्य एकत्र ठेवू शकले नाहीत; लहान राज्ये स्वतंत्र झाली
मौर्य काळातील जीवन आणि कला
आपल्या राष्ट्रीय चिन्हावर आणि राष्ट्रध्वजावर आजही मौर्य काळातील चिन्हे दिसतात.
पाटलिपुत्रसारखी शहरे शासन व व्यापाराची केंद्रे होती; राजवाडे, सार्वजनिक इमारती, नियोजित रस्ते होते. सुसंघटित करव्यवस्था आणि व्यापारामुळे खजिना भरलेला राहिला.
मुख्य मुद्दे
- सोहगौरा ताम्रपट (इ.स.पू. 4–3 शतक; प्राकृत, ब्राह्मी) दुष्काळासाठी धान्यकोठार स्थापल्याचा उल्लेख करतो; तो भारतातील सर्वांत जुन्या प्रशासकीय नोंदींपैकी आहे.
- मेगॅस्थेनिसच्या वर्णनानुसार बहुसंख्य लोक शेती करत; वर्षाला दोन पिके; दुष्काळ दुर्मिळ; कोठारे भरलेली; जवळ युद्ध झाले तरी शेतकऱ्यांना संरक्षण.
- शहरांत लोहार, कुंभार, सुतार, सोनार राहत; रस्त्यांवर फलक; निरोप्यांमार्फत संदेश; लाकडी घरे दोन मजली पर्यंत; आगीच्या वेळेसाठी पाण्याची भांडी; लोक सुती वस्त्रे वापरत.
- सारनाथ स्तंभशीर्ष: चार सिंह राजसत्ता दाखवतात; खाली हत्ती, बैल, घोडा, सिंह आणि धर्मचक्र (बुद्धांची शिकवण). हे भारताचे राष्ट्रीय चिन्ह बनले; त्यात 'सत्यमेव जयते' हे घोषवाक्य जोडले (मुंडक उपनिषद). धर्मचक्र राष्ट्रध्वजावर आहे.
- मौर्य कला: उत्तम घासलेले दगडी स्तंभ, धौलीचे हत्तीचे शिल्प (बुद्धांचे प्रतीक), सांचीचा महास्तूप; आहत नाणी.
मौर्य काळातील जीवन आणि कला
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडा- सोपे : भारताचे राष्ट्रीय चिन्ह कोणत्या स्तंभशीर्षावरून घेतले? → सारनाथ.
- मध्यम : सोहगौरा ताम्रपटात कशाचा उल्लेख आहे? → दुष्काळासाठी धान्यकोठार.
- परीक्षेसारखे : सारनाथ स्तंभशीर्षातील प्राणी व चक्र यांचे अर्थ सांगा.
चार सिंह = राजसत्ता; धर्मचक्र = बुद्धांची शिकवण.
'सत्यमेव जयते' हे घोषवाक्य मौर्यकाळात कोरले असे समजू नका; ते राष्ट्रीय चिन्हात नंतर जोडले गेले.
सारनाथ शीर्ष → राष्ट्रीय चिन्ह; धर्मचक्र → ध्वज. आठवणीची युक्ती : 'सत्ता + शिकवण': सिंह = सत्ता, चक्र = शिकवण.
फरक ओळखा
| मुद्दा | सोहगौरा ताम्रपट | सारनाथ स्तंभशीर्ष |
|---|---|---|
| प्रकार | प्रशासकीय नोंद | शिल्पकला |
| महत्त्व | दुष्काळाची तयारी (धान्यकोठार) | राजसत्ता व बुद्धशिकवणीचे प्रतीक |
| आज | सर्वांत जुन्या नोंदींपैकी | राष्ट्रीय चिन्ह |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मौर्य काळातील शहरांचे वर्णन करा.
- 2सोहगौरा ताम्रपट म्हणजे काय?
- 3मेगॅस्थेनिसच्या वर्णनानुसार शेतीविषयी काय समजते?
- 4मौर्यकालीन घरे, वस्त्रे व संदेशवहन कसे होते?
- 5सारनाथ स्तंभशीर्षावर कोणते प्राणी आहेत?
- 6भारताच्या राष्ट्रीय चिन्हात काय जोडले आहे आणि ते कुठून घेतले?
- 7धर्मचक्र आज कुठे दिसते?
- 8मौर्य कलेची दोन उदाहरणे द्या.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1राजवाडे, सार्वजनिक इमारती, नियोजित रस्ते; शासन व व्यापार केंद्रे
- 2धान्यकोठाराचा उल्लेख असलेला जुना प्रशासकीय नोंद-ताम्रपट
- 3बहुसंख्य शेती, दोन पिके, दुष्काळ दुर्मिळ
- 4लाकडी घरे दोन मजली पर्यंत, सुती वस्त्रे, निरोपे घेऊन जाणारे दूत
- 5चार सिंह, हत्ती, बैल, घोडा, सिंह (चक्रासह)
- 6'सत्यमेव जयते' जोडले; मुंडक उपनिषदातून
- 7राष्ट्रध्वजावर
- 8सारनाथ स्तंभशीर्ष, धौली हत्ती, सांची स्तूप (कोणतेही दोन)