पहिले आणि दुसरे नगरीकरण
आज आपण शहरात बाजार, शाळा, रस्ते पाहतो; पण भारतात शहरे हरवलेली एक हजार वर्षे होती आणि नंतर पुन्हा उभी राहिली.
हडप्पा (सिंधू-सरस्वती) संस्कृतीला भारताचे पहिले नगरीकरण म्हणतात. इ.स.पू. 1 ल्या सहस्रकात गंगेच्या मैदानात आणि सिंधू खोऱ्यात सुरू झालेला नवा टप्पा म्हणजे दुसरे नगरीकरण.
मुख्य मुद्दे
- हडप्पा संस्कृती इ.स.पू. 2000 नंतर काही शतकांत विखुरली; भव्य इमारती, बाजार, विशेष व्यवसाय, लेखन, स्वच्छता व्यवस्था आणि शासन नाहीसे झाले. सुमारे हजार वर्षे शहरी जीवन जवळजवळ नव्हते.
- दुसऱ्या नगरीकरणाची माहिती पुरातत्त्व उत्खनन आणि उत्तर वैदिक, बौद्ध, जैन साहित्यातून मिळते.
- दुसरे नगरीकरण आजपर्यंत चालू आहे असे म्हणता येते.
- सोपे : पहिले नगरीकरण कोणते? → हडप्पा/सिंधू-सरस्वती संस्कृती.
- मध्यम : दुसरे नगरीकरण कुठे सुरू झाले? → गंगेचे मैदान व सिंधू खोरे.
- परीक्षेसारखे : दोन नगरीकरणांतील फरक: पहिल्यात तांबे/कांस्य, दुसऱ्यात लोखंड; दुसऱ्यात मठ व साहित्य दिसते.
पहिले नगरीकरण = हडप्पा.
हडप्पा संपल्यावर लगेच दुसरे नगरीकरण आले असे नाही; मधे सुमारे एक हजार वर्षांचा खंड होता.
पहिले: तांबे-कांस्य; दुसरे: लोखंड. आठवणीची युक्ती : 'पहिले = तांब्याचे, दुसरे = लोखंडाचे': 'पहिल्यात तांबे, दुसऱ्यात लोह'.
फरक ओळखा
| मुद्दा | पहिले नगरीकरण | दुसरे नगरीकरण |
|---|---|---|
| कालखंड | इ.स.पू. 2000 पूर्वीचा | इ.स.पू. 1 ल्या सहस्रकातील |
| धातू | तांबे, कांस्य | लोखंड |
| क्षेत्र | सिंधू-सरस्वती खोरे | गंगेचे मैदान आणि सिंधू खोरे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भारताचे पहिले नगरीकरण कोणते?
- 2दुसरे नगरीकरण कोणत्या प्रदेशात सुरू झाले?
- 3दुसऱ्या नगरीकरणाची माहिती कोणत्या दोन स्रोतांतून मिळते?
- 4हडप्पा संपल्यावर शहरे का नाहीशी झाली असे वाटते?
- 5हडप्पा संस्कृती आणि दुसरे नगरीकरण यांतील दोन फरक लिहा.
- 6दोन नगरीकरणांमध्ये किती काळाचा खंड होता?
- 7'आजही दुसरे नगरीकरण चालू आहे' याचा अर्थ काय?
- 8हडप्पाच्या शहरी व्यवस्थेचे घटक यादी करून सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1हडप्पा/सिंधू-सरस्वती संस्कृती
- 2गंगेचे मैदान आणि सिंधू खोरे
- 3पुरातत्त्व उत्खनन; वैदिक, बौद्ध, जैन साहित्य
- 4भव्य इमारती, बाजार, विशेष व्यवसाय, लेखन, स्वच्छता, शासन
- 5धातू (तांबे-कांस्य / लोखंड), कालखंड, मठ आणि साहित्य
- 6सुमारे एक हजार वर्षे
- 7शहरीकरण अजूनही चालू आहे
- 8इमारती, गर्दीचे रस्ते-बाजार, विशेष व्यवसाय, लेखन, स्वच्छता व्यवस्था, प्रशासन
जनपदे आणि महाजनपदे
आजही राजगीर, उज्जैन, मथुरा, कौशांबी ही शहरे आहेत; त्यांच्यापैकी अनेक सुमारे 2500 वर्षे जुनी आहेत.
जनपद म्हणजे 'जिथे जनांनी पाय (पद) रोवले' ती वसाहत, एका कुळाचा प्रदेश, ज्याचा प्रमुख राजा. वाढत्या व्यापाराने काही जनपदे जोडली गेली आणि सुमारे इ.स.पू. 8 व्या-7 व्या शतकापर्यंत मोठी राज्ये, महाजनपदे, बनली.
जनपदे आणि महाजनपदे
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडामुख्य मुद्दे
- ग्रंथांतील सर्वसाधारण यादीत 16 महाजनपदे: वायव्येकडील गांधारापासून पूर्वेकडील अंगापर्यंत आणि मध्य भारतातील अश्मकापर्यंत; बहुतेक गंगेच्या मैदानात.
- गंगेच्या मैदानात जास्त का? सुपीक शेती, डोंगरातील लोहखनिज, नवे व्यापारी मार्ग.
- सर्वांत शक्तिशाली: मगध, कोसल, वत्स, अवंती. राजधानीभोवती खंदक आणि तटबंदी, अरुंद प्रवेशद्वारे जेणेकरून येणे-जाणे व मालाची वाहतूक रक्षकांना तपासता यावी.
- बहुतेक राजे वंशपरंपरेने (मुलगा वडिलांच्या जागी); राजा कर गोळा करी, सुव्यवस्था राखी, किल्ले बांधी, सैन्य ठेवी.
- सोपे : जनपदाचा अर्थ? → जिथे लोक स्थायिक झाले तो प्रदेश.
- मध्यम : किती महाजनपदांची यादी जास्त वापरली जाते? → 16.
- परीक्षेसारखे : राजधान्यांभोवती खंदक का? → संरक्षणासाठी.
मगध आजच्या बिहारच्या काही भागात होता.
महाजनपद म्हणजे जनपदांच्या आधीचे राज्य असे समजू नका; ते जनपदे एकत्र येऊन मोठे झाले.
चार बलवान: मगध, कोसल, वत्स, अवंती (म-को-व-अ). आठवणीची युक्ती : 'म-को-व-अ' म्हणजे मगध, कोसल, वत्स, अवंती.
फरक ओळखा
| मुद्दा | जनपद | महाजनपद |
|---|---|---|
| आकार | एका कुळाचा प्रदेश | मोठे राज्य |
| प्रमुख | राजा | राजा (किंवा गण सभा) |
| उदाहरण | कुळाचा प्रदेश | मगध, कोसल, अवंती |
सरावासाठी प्रश्न
- 1जनपदाचा प्रमुख कोण असे?
- 2महाजनपदांची प्रचलित यादी किती?
- 3चार सर्वांत शक्तिशाली महाजनपदे सांगा.
- 4महाजनपदांच्या राजधान्या तटबंदीच्या का होत्या?
- 5बहुतेक महाजनपदे गंगेच्या मैदानात का होती?
- 6प्रवेशद्वारे अरुंद का ठेवत?
- 7राजाची कामे सांगा.
- 8जनपदे महाजनपदांमध्ये कशी बदलली?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1राजा
- 216
- 3मगध, कोसल, वत्स, अवंती
- 4शत्रूपासून संरक्षणासाठी
- 5सुपीक शेती, लोहखनिज, व्यापारी मार्ग
- 6रक्षकांना लोकांची व मालाची हालचाल तपासता यावी
- 7कर गोळा करणे, कायदा-सुव्यवस्था, किल्ले, सैन्य
- 8व्यापारामुळे जोडले गेले आणि काहींचे विलीनीकरण झाले
प्राचीन लोकशाही परंपरा
आजच्या ग्रामसभेप्रमाणे त्याकाळी सभा-समिती एकत्र येऊन निर्णय घेत.
प्रत्येक जनपदात सभा किंवा समिती असे; राजाने मनमानी करू नये, सल्ला घ्यावा अशी अपेक्षा होती. वज्जी (वृज्जि) आणि मल्ल ही महाजनपदे राजेशाही नव्हती तर गण/संघ होती: सभा चर्चेतून, गरज पडल्यास मतदानाने निर्णय घेई, अगदी राजाची निवडही.
मुख्य मुद्दे
- काही ग्रंथांनुसार अक्षम राजाला सभा काढून टाकू शके; मात्र हा सर्वत्र लागू असलेला कायदा होता असे नाही, कारण आपली माहिती अपूर्ण आहे.
- गण-संघांना विद्वान 'प्राचीन गणराज्ये' म्हणतात; जगातील सर्वांत जुन्या अशा व्यवस्थांपैकी.
- मगध, कोसल, अवंती यांसारख्या राज्यांत राजा सर्वोच्च होता, मंत्री व वडीलधाऱ्यांची सभा त्याला मदत करी.
- सोपे : सभा आणि समिती कुठे दिसतात? → वेद.
- मध्यम : वज्जी आणि मल्ल राजेशाही का नव्हत्या? → सभा राजाची निवड करी.
- परीक्षेसारखे : गण-संघ आणि महाजनपदी राजेशाही यातील फरक: निर्णय सभा घेई की राजा.
त्याआधी काय घडले? पाली ग्रंथ 'महापरिनिब्बान सुत्त' सांगतो की मगधाचा राजा अजातशत्रू वज्जींवर हल्ला करण्याचा विचार करत होता. त्याने मंत्री वस्सकार याला राजगीर येथे बुद्धांकडे पाठवले. बुद्धांनी थेट उत्तर न देता आनंदांना विचारले, 'वज्जी वारंवार सभा भरवतात ना?' आणि सांगितले की जोवर ते सभा भरवतात, एकमताने निर्णय घेतात आणि वडीलधाऱ्यांचा आदर करतात, तोवर त्यांची प्रगतीच होईल. वस्सकार म्हणाला की वज्जींना युद्धात हरवता येणार नाही, फक्त फूट पाडून.
त्यानंतर काय घडले? काही वर्षांनी (इ.स.पू. 5 व्या शतकात) अजातशत्रूने वज्जी संघाचा पराभव करून तो प्रदेश मगधात मिळवला. परंपरा सांगतात की मंत्री वस्सकारने वज्जींमध्ये फूट पाडली. वज्जींचा पराभव झाल्याने मगध गंगेच्या मैदानातील सर्वांत शक्तिशाली राज्य बनले. (वर्षे व तपशीलांबाबत स्रोतांत मतभेद आहेत, म्हणून नेमके वर्ष टाळले आहे.)
गण-संघांना 'प्राचीन गणराज्ये' म्हणतात.
सर्व राजांना सभेने हटवता येई असे समजू नका; ग्रंथ तसे नोंदवतात, पण हा कायदा नव्हता.
राजा = राजा; गण = गर्दी (सभा). आठवणीची युक्ती : 'गण = गट-निर्णय': गणात सदस्य निर्णय घेतात.
फरक ओळखा
| मुद्दा | राजेशाही (मगध) | गण-संघ (वज्जी) |
|---|---|---|
| निर्णय कोण घेतो | राजा, मंत्री मदतीला | सभा, चर्चा व मतदानाने |
| राजा कसा ठरतो | वंशपरंपरेने | सभा निवडते |
| उदाहरण | मगध, कोसल, अवंती | वज्जी, मल्ल |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सभा आणि समिती हे शब्द प्रथम कुठे दिसतात?
- 2कोणती दोन महाजनपदे गण किंवा संघ होती?
- 3गण-संघ म्हणजे काय?
- 4राजाने सभेचा सल्ला का घ्यावा अशी अपेक्षा होती?
- 5वज्जींमध्ये राजाची निवड कशी होई?
- 6गण-संघांना 'प्राचीन गणराज्ये' का म्हणतात?
- 7'अक्षम राजाला सभा हटवू शके' हे विधान सावधपणे का वाचावे?
- 8राजेशाही आणि गण-संघ यातील दोन फरक सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वेदांमध्ये
- 2वज्जी (वृज्जि) आणि मल्ल
- 3सभा निर्णय घेणारी राज्यव्यवस्था
- 4राजाने मनमानी करू नये म्हणून
- 5सभा चर्चा आणि मतदानाने निवडे
- 6सदस्य निर्णय घेत व शासक निवडत; जगातील जुन्या व्यवस्थांपैकी
- 7आपली माहिती अपूर्ण आहे; तो पक्का कायदा नव्हता
- 8निर्णय (राजा/सभा), शासक निवड (वंशपरंपरा/सभा)
नवे शोध: लोखंड आणि नाणी
आजही शेतकरी लोखंडी नांगर, कोयते वापरतात; बाजारात नाण्यांनी व्यवहार होतो. याची सुरुवात त्या काळात झाली.
शहरीकरणासाठी तंत्रज्ञान लागते. दुसऱ्या नगरीकरणात मोठा बदल म्हणजे लोखंड; आणि वाढत्या व्यापारासाठी भारतात प्रथम नाणी वापरली गेली.
मुख्य मुद्दे
- लोखंड काढण्याचे व घडवण्याचे तंत्र काही प्रदेशांत इ.स.पू. 2 ऱ्या सहस्रकाच्या सुरुवातीपासून विकसित होते; त्या सहस्रकाच्या उत्तरार्धात लोखंडी अवजारे सर्वत्र झाली, ज्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर शेती शक्य झाली.
- लोखंडी शस्त्रे कांस्यापेक्षा हलकी व धारदार (तलवार, भाले, बाण, ढाल); शेजारच्या महाजनपदांत युद्धाचे काही पुरावे आहेत.
- पहिली भारतीय नाणी चांदीची, त्यावर चिन्हे ठोकलेली म्हणून 'आहत नाणी' (punch-marked coins); नंतर तांबे, सोने इत्यादींची नाणी. प्रत्येक महाजनपद स्वतःची नाणी काढी, पण शेजारची नाणीही चालत.
- सोपे : पहिली भारतीय नाणी कोणत्या धातूची? → चांदी.
- मध्यम : आहत नाणी म्हणजे काय? → चांदीच्या नाण्यावर चिन्हे ठोकलेली.
- परीक्षेसारखे : लोखंडामुळे शेती मोठ्या प्रमाणावर कशी शक्य झाली? → लोखंडी अवजारे मजबूत व सर्वत्र उपलब्ध.
नाणी व्यापारासाठी आवश्यक झाली.
लोखंडाचा शोध इ.स.पू. 1 ल्या सहस्रकात लागला असे नाही; तंत्र आधीपासून होते, दैनंदिन वापर काही शतकांनी वाढला.
लोखंड = शेती + शस्त्र; नाणी = व्यापार. आठवणीची युक्ती : 'लो-शे-श' = लोखंड, शेती, शस्त्र; 'ना-व्या' = नाणी, व्यापार.
फरक ओळखा
| मुद्दा | लोखंड | नाणी |
|---|---|---|
| उपयोग | अवजारे, शस्त्रे | व्यवहार, व्यापार |
| फायदा | मोठी शेती, तीक्ष्ण शस्त्रे | सोपा देवाणघेवाण |
| उदाहरण | लोखंडी नांगर, तलवार | चांदीची आहत नाणी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पहिली भारतीय नाणी कोणत्या धातूची होती?
- 2आहत नाणी असे का म्हणतात?
- 3लोखंडी अवजारांचा शेतीला काय फायदा झाला?
- 4लोखंडी शस्त्रे कांस्यापेक्षा कशी चांगली?
- 5नाणी का आवश्यक झाली?
- 6हडप्पा आणि दुसऱ्या नगरीकरणातील धातूंचा फरक सांगा.
- 7प्रत्येक महाजनपद स्वतःची नाणी का काढत असावा?
- 8लोखंड आणि नाणी यांनी शहरीकरणाला कशी मदत केली?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1चांदी
- 2चांदीच्या नाण्यांवर चिन्हे ठोकली जात
- 3मोठ्या प्रमाणावर शेती शक्य झाली
- 4हलकी आणि धारदार
- 5वाढत्या व्यापारासाठी
- 6हडप्पा: तांबे, कांस्य; दुसरे: लोखंड
- 7त्या राज्याचे स्वतःचे चिन्ह आणि अधिकार दाखवण्यासाठी (अनुमान)
- 8शेती वाढली, व्यापार सोपा झाला, शहरे टिकली
वर्ण-जाती व्यवस्था
शाळेत शिक्षक, दुकानदार, शेतकरी, सुतार असे वेगवेगळे व्यवसाय असतात; समाजात गट कसे तयार होतात ते यातून समजते.
समाज गुंतागुंतीचा होतो तेव्हा वर्ग, व्यवसाय इत्यादींवर गट बनतात. भारतात दोन प्रणाली: जाती (विशिष्ट व्यवसायाशी जोडलेला समुदाय, कौशल पिढ्यानपिढ्या) आणि वर्ण (वैदिक ग्रंथांतील कल्पना; चार वर्ण).
मुख्य मुद्दे
- चार वर्ण: ब्राह्मण (ज्ञान जतन व प्रसार, कर्मकांड), क्षत्रिय (रक्षण, गरज पडल्यास युद्ध), वैश्य (व्यापार, व्यवसाय, शेती), शूद्र (कारागीर, कामगार, सेवक).
- सुरुवातीच्या काळात ही प्रणाली अधिक लवचिक होती; दुष्काळात शेतकरी शहरात जाऊन वेगळे व्यवसाय करत, काही ब्राह्मण व्यापार किंवा सैन्य कामात गेले. कालांतराने ती कठोर झाली व विषमता आणि भेदभाव वाढला.
- 'कास्ट' हा शब्द पोर्तुगीज 'कास्ता' वरून आला; 16 व्या शतकात पोर्तुगीज प्रवाशांनी भारतीय समाज समजण्यासाठी वापरला. ब्रिटिश काळात ही व्यवस्था विशेष कठोर झाली, असे विद्वानांचे मत.
- सोपे : जाती कशावर आधारित? → विशिष्ट व्यवसाय व कौशल.
- मध्यम : वैश्यांचे काम काय? → व्यापार, व्यवसाय, शेती.
- परीक्षेसारखे : पूर्वी ही व्यवस्था लवचिक असल्याचे पुरावे कोणते? → ग्रंथ व शिलालेखांत व्यवसाय बदलल्याचे उल्लेख.
वर्ण वैदिक ग्रंथांतून आले; जाती व्यवसायाशी जोडलेल्या.
वर्ण आणि जाती एकच असे समजू नका; दोन वेगळ्या कल्पना आहेत.
वर्ण = 4, जाती = अनेक व्यवसायांशी जोडलेल्या. आठवणीची युक्ती : 'ब्रा-क्ष-वै-शू' = चार वर्णांची पहिली अक्षरे.
फरक ओळखा
| मुद्दा | वर्ण | जाती |
|---|---|---|
| संख्या | चार | अनेक |
| मूळ | वैदिक ग्रंथ | व्यवसाय आणि कौशल्य |
| स्वरूप | कल्पना/वर्गीकरण | विशिष्ट समुदाय |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भारतातील दोन सामाजिक रचना कोणत्या?
- 2चार वर्णांची नावे सांगा.
- 3'कास्ट' हा शब्द कोणत्या भाषेतून आला?
- 4जाती म्हणजे काय?
- 5सुरुवातीच्या काळात ही प्रणाली लवचिक होती याचे एक उदाहरण द्या.
- 6समाजात गट तयार होण्याची कारणे सांगा.
- 7व्यवस्था कठोर झाल्याने काय परिणाम झाले?
- 8वर्ण आणि जाती यातील फरक सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वर्ण आणि जाती
- 2ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र
- 3पोर्तुगीज ('कास्ता')
- 4विशिष्ट व्यवसायाशी जोडलेला समुदाय
- 5दुष्काळात शेतकरी शहरात जाऊन नवे व्यवसाय करत
- 6शासन, शिक्षण, व्यापार, कला इत्यादी कामांसाठी
- 7विषमता व भेदभाव वाढला, विशेषतः खालच्या जातींविरुद्ध
- 8वर्ण = चार, वैदिक ग्रंथांतील; जाती = अनेक, व्यवसायाशी जोडलेल्या