हवामान, ऋतू आणि वातावरणाचा दीर्घकालीन प्रकार
लोक 'हवामान बदलले' असे म्हणतात तेव्हा बहुधा त्यांना 'आजचे हवामान' म्हणायचे असते. आजचा पाऊस हवामान, पण वर्षानुवर्षांचा पावसाचा नमुना म्हणजे जलवायू (climate).
हवामान (weather) म्हणजे तास/दिवसानुसार बदलणारी स्थिती. जलवायू (climate) म्हणजे एखाद्या प्रदेशातील हवामानाचा दीर्घकालीन (किमान अनेक दशके) नमुना. ऋतू पृथ्वी सूर्याभोवती फिरल्याने दरवर्षी चक्राने येतात.
मुख्य मुद्दे
- जगात चार मुख्य ऋतू: वसंत, उन्हाळा, शरद, हिवाळा; भारतात पावसाळाही (मान्सून).
- भारतात पारंपरिक सहा ऋतू: वसंत, ग्रीष्म, वर्षा, शरद, हेमंत, शिशिर; त्यांच्याशी सण जोडलेले आहेत (वसंत पंचमी, शरद पौर्णिमा).
- पिके, अन्न, कपडे आणि प्राण्यांचे केस ऋतूनुसार बदलतात.
- सोपे : आज पाऊस आहे: हवामान की जलवायू? → हवामान.
- मध्यम : ऋतू आणि हवामान यांचा संबंध? → ऋतूनुसार हवामान बदलते, ऋतूंचा नमुना जलवायूशी जोडलेला.
- परीक्षेसारखे : हवामान आणि जलवायू यांतील फरक. → हवामान अल्पकालीन, जलवायू दीर्घकालीन नमुना (किमान दशके).
भारतात सहा पारंपरिक ऋतू आहेत.
आजचे हवामान म्हणजे जलवायू नाही.
हवामान = दिवसाचे, जलवायू = दशकांचे. आठवणीची युक्ती : आजचे कपडे ठरवते ते हवामान (weather); कपाटात कोणते कपडे ठेवायचे हे ठरवते ती जलवायू (climate).
फरक ओळखा
| मुद्दा | हवामान | जलवायू |
|---|---|---|
| कालावधी | तास/दिवस | अनेक दशके |
| बदल | सतत बदलते | क्वचित बदलते |
| उदाहरण | आज पाऊस | पश्चिम किनाऱ्यावर खूप पाऊस |
सरावासाठी प्रश्न
- 1हवामान म्हणजे काय?
- 2ऋतू का येतात?
- 3भारतातील सहा पारंपरिक ऋतूंपैकी तीन सांगा.
- 4जलवायू कशाला म्हणतात?
- 5आज थंडी आहे: हवामान की जलवायू?
- 6भारतात पाचवा/विशेष ऋतू कोणता?
- 7आपल्या भागातील एका सणाचा ऋतूशी संबंध लिहा.
- 8हवामान आणि जलवायू यातील फरक उदाहरणासह सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1तास/दिवसानुसार बदलणारी वातावरणाची स्थिती
- 2पृथ्वी सूर्याभोवती फिरते
- 3वसंत, ग्रीष्म, वर्षा, शरद, हेमंत, शिशिर (कोणत्याही तीन)
- 4एखाद्या प्रदेशातील हवामानाचा दीर्घकालीन नमुना
- 5हवामान
- 6पावसाळा (मान्सून)
- 7उदा. वसंत पंचमी वसंत ऋतूशी
- 8आज पाऊस = हवामान; दशकांचा पावसाचा नमुना = जलवायू
भारतातील हवामानाचे प्रकार
हिमालयात जाड कपडे, वाळवंटात कोरडी उष्णता, किनाऱ्यावर दमटपणा: एका देशात अनेक हवामाने.
भारत विविधतेचा देश आहे आणि हवामानही विविध: अल्पाइन, सौम्य (टेम्परेट), उपोष्ण, शुष्क, उष्ण आर्द्र, अर्ध-शुष्क आणि उष्णकटिबंधीय.
मुख्य मुद्दे
- उत्तरेकडील हिमालय: अल्पाइन (थंड बर्फाळ हिवाळा, थंड उन्हाळा); खालच्या हिमालयात व डोंगराळ भागात सौम्य, इथे हिल स्टेशने.
- उत्तरेचे मैदान: उपोष्ण (खूप उष्ण उन्हाळा, थंड हिवाळा, गहू); थर: शुष्क (अतिशय उष्ण दिवस, थंड रात्री, कमी पाऊस).
- पश्चिम किनारा: उष्ण आर्द्र (मान्सूनमध्ये जोरदार पाऊस, भात व मसाले); दख्खन पठार: अर्ध-शुष्क; पूर्व भारत व दक्षिण द्वीपकल्प: उष्णकटिबंधीय, सौम्य हिवाळा.
- सोपे : हिल स्टेशनचे हवामान कोणते? → सौम्य (temperate).
- मध्यम : थरचे हवामान कसे? → शुष्क: उष्ण दिवस, थंड रात्री, कमी पाऊस.
- परीक्षेसारखे : उत्तरेचे मैदान गहू पिकवण्यास योग्य का? → हिवाळा थंड, उन्हाळा उष्ण असा उपोष्ण नमुना.
पश्चिम किनाऱ्यावर भात व मसाले पिकतात.
सर्व भारत उष्ण आहे असे मानणे चुकीचे; हिमालयात अल्पाइन हवामान आहे.
उंचीवर थंड, थरमध्ये कोरडे, किनाऱ्यावर ओले. आठवणीची युक्ती : उत्तरेकडून पश्चिमेकडे नकाशावर बोट फिरवा: हिमालय अल्पाइन, मैदान उपोष्ण, थर शुष्क, किनारा आर्द्र.
फरक ओळखा
| प्रदेश | हवामान | खास गोष्ट |
|---|---|---|
| हिमालय | अल्पाइन | बर्फाळ हिवाळा |
| थर वाळवंट | शुष्क | कमी पाऊस |
| पश्चिम किनारा | उष्ण आर्द्र | भात, मसाले |
सरावासाठी प्रश्न
- 1'अल्पाइन' शब्द कोणत्या पर्वतावरून आला?
- 2हिल स्टेशन कोणत्या हवामानात असतात?
- 3उपोष्ण हवामानाच्या प्रदेशात कोणते पीक मुख्य आहे?
- 4दख्खन पठाराचे हवामान कोणते?
- 5पश्चिम किनाऱ्याचे हवामान कसे आहे?
- 6थरमध्ये लोकांनी कोणते कौशल्य विकसित केले?
- 7हिमालय आणि पश्चिम किनाऱ्याच्या हवामानाची तुलना करा.
- 8भारताला 'विविध हवामानाचा देश' का म्हणतात? दोन उदाहरणे द्या.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1आल्प्स (युरोप)
- 2सौम्य (टेम्परेट)
- 3गहू
- 4अर्ध-शुष्क
- 5उष्ण आर्द्र, मान्सूनमध्ये जोरदार पाऊस
- 6पाणी साठवण्याच्या अनोख्या पद्धती
- 7हिमालय: थंड, बर्फाळ; पश्चिम किनारा: उष्ण, भरपूर पाऊस
- 8हिमालय अल्पाइन, थर शुष्क
हवामान ठरवणारे घटक
ऊटी आणि कोईम्बतूर जवळजवळ एकाच अक्षांशावर, पण ऊटी थंड: उंचीचा परिणाम.
हवामान अक्षांश, उंची, समुद्राची जवळीक, वारे आणि भूरचना (topography) या घटकांनी ठरते.
हवामान ठरवणारे घटक
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडामुख्य मुद्दे
- अक्षांश: विषुववृत्ताजवळ किरण जवळजवळ लंबरूप, उष्णता कमी जागेत केंद्रित; ध्रुवांजवळ किरण तिरकस, उष्णता मोठ्या जागेत पसरते. म्हणून कन्याकुमारी उष्ण, श्रीनगर थंड.
- उंची: उंचीबरोबर हवा विरळ होते व थंड होते; ऊटीचे उन्हाळी तापमान 10-25°, कोईम्बतूरचे 25-38°.
- समुद्र: समुद्र हळू तापतो, हळू थंड होतो, म्हणून किनारी तापमान सौम्य. मुंबईचे उन्हाळी सुमारे 32°C, हिवाळी 18°C (कक्षा सुमारे 14°C); नागपूर 44°C आणि 10°C (कक्षा सुमारे 34°C).
- वारे: पश्चिमेचे कोरडे उष्ण वारे उन्हाळ्यात उष्णतेच्या लाटा आणतात; समुद्राहून येणारे वारे आर्द्रता आणतात. भूरचना: हिमालय थंड मध्य आशियाई वाऱ्यांपासून रक्षण करतो, सपाट थरला अडथळा नाही.
- सोपे : कन्याकुमारी का उष्ण? → विषुववृत्ताजवळ.
- मध्यम : मुंबईची तापमान कक्षा किती? → 32 − 18 = 14 °C.
- परीक्षेसारखे : नागपूरची कक्षा मुंबईपेक्षा जास्त का? → नागपूर समुद्रापासून दूर; 44 − 10 = 34 °C.
मायक्रोक्लायमेट म्हणजे लहान भागातील स्वतंत्र हवामान (उदा. शहरी उष्ण बेट).
किनारी भाग जास्त उष्ण असतात असे नाही; समुद्र तापमान सौम्य ठेवतो.
पाच घटक: अ-उ-स-वा-भू. आठवणीची युक्ती : अक्षांश, उंची, समुद्र, वारे, भूरचना = 'अक्षांश उंच समुद्री वारे भूमी'.
फरक ओळखा
| मुद्दा | किनारी भाग (मुंबई) | अंतर्गत भाग (नागपूर) |
|---|---|---|
| उन्हाळा | सुमारे 32 °C | सुमारे 44 °C |
| हिवाळा | सुमारे 18 °C | सुमारे 10 °C |
| तापमान कक्षा | सुमारे 14 °C | सुमारे 34 °C |
सरावासाठी प्रश्न
- 1हवामान ठरवणारे कोणतेही तीन घटक सांगा.
- 2उंचीबरोबर तापमान कसे बदलते?
- 3समुद्र तापमान सौम्य कसा ठेवतो?
- 4मायक्रोक्लायमेट म्हणजे काय?
- 5हिमालय भारताच्या हवामानात कशी भूमिका बजावतो?
- 6मुंबईची उन्हाळी 32 °C व हिवाळी 18 °C असल्यास कक्षा किती?
- 7ऊटी व कोईम्बतूरच्या तापमानातील फरक का?
- 8पश्चिमेकडून येणारे वारे उन्हाळ्यात उत्तर भारतात काय करतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अक्षांश, उंची, समुद्राची जवळीक, वारे, भूरचना (कोणतेही तीन)
- 2उंची वाढते तसे तापमान कमी होते
- 3समुद्र हळू तापतो व थंड होतो
- 4लहान भागातील स्वतंत्र हवामान
- 5थंड मध्य आशियाई वाऱ्यांपासून रक्षण करतो
- 632 − 18 = 14 °C
- 7ऊटी उंचावर आहे
- 8कोरडे उष्ण वारे आणतात, उष्णतेच्या लाटा येतात
हवामान ठरवणारे घटक
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडामान्सून
जून महिन्यात शाळा सुरू होताना पावसाच्या सरी येतात; शेतकरी याचीच वाट पाहत असतात.
मान्सून हा अरबी 'मौसिम' (ऋतू) शब्दावरून आला; ते हिंद महासागराभोवतीचे ऋतुनुसार बदलणारे वारे आहेत. जमीन समुद्रापेक्षा लवकर तापते व थंड होते, हे त्याचे मूळ कारण.
मान्सून
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडामुख्य मुद्दे
- उन्हाळा: आशियाई भूभाग तापतो, तिथे कमी दाब; समुद्राकडून आर्द्र वारे जमिनीकडे येतात, बाष्प घनीभूत होऊन जोरदार पाऊस. हा नैऋत्य मान्सून.
- हिवाळा: जमीन लवकर थंड होते, तिथे जास्त दाब; वारे जमिनीकडून समुद्राकडे, कोरडे हवामान. बंगालच्या उपसागरावरून काही बाष्प घेऊन पूर्व व दक्षिण भारताला पाऊस देतात: ईशान्य मान्सून.
- पाऊस जूनच्या सुरुवातीला दक्षिण टोकाला येतो आणि जुलैच्या मध्यापर्यंत संपूर्ण देश व्यापतो; पश्चिम घाट अडथळा बनतो, पश्चिम उतारावर जास्त पाऊस, दख्खनला कमी. मौसिनराम (मेघालय) येथे सुमारे 11,000 मिमी वार्षिक पाऊस, जगात सर्वाधिक सरासरी.
- सोपे : मान्सून शब्द कोणत्या भाषेतून? → अरबी 'मौसिम'.
- मध्यम : उन्हाळ्यात वारे कुठून कुठे? → समुद्राकडून जमिनीकडे.
- परीक्षेसारखे : पश्चिम घाटाच्या पश्चिम उतारावर जास्त पाऊस का? → घाट आर्द्र वाऱ्यांना अडवतो.
मौसिनराम जगातील सर्वाधिक सरासरी पावसाचे ठिकाण.
मान्सून म्हणजे फक्त पाऊस नाही; ते ऋतुनुसार बदलणारे वारे आहेत.
उन्हाळ्यात समुद्र→जमीन, हिवाळ्यात जमीन→समुद्र. आठवणीची युक्ती : उन्हाळ्यात पाऊस देणारा नैऋत्य, हिवाळ्यात येणारा ईशान्य: 'आधी नैऋत्य, मग ईशान्य'.
फरक ओळखा
| मुद्दा | नैऋत्य मान्सून | ईशान्य मान्सून |
|---|---|---|
| ऋतू | उन्हाळा | हिवाळा |
| वाऱ्याची दिशा | समुद्र → जमीन | जमीन → समुद्र |
| परिणाम | देशभर पाऊस | कोरडे; पूर्व व दक्षिणेत थोडा पाऊस |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मान्सून हा शब्द कशावरून आला?
- 2उन्हाळ्यात आशियाई भूभागावर दाब कसा असतो?
- 3भारतात मान्सून पाऊस केव्हा येतो?
- 4पश्चिम घाटाचा मान्सूनवर काय परिणाम?
- 5मौसिनराम कशासाठी प्रसिद्ध आहे?
- 6ईशान्य मान्सून पाऊस कसा देतो?
- 7मान्सूनचे मूळ कारण स्पष्ट करा.
- 8'मान्सून अपयश' झाल्यास कोणते परिणाम होतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अरबी 'मौसिम' (ऋतू)
- 2कमी दाब
- 3जूनच्या सुरुवातीपासून जुलैच्या मध्यापर्यंत
- 4पश्चिम उतारावर जास्त, दख्खनला कमी पाऊस
- 5जगातील सर्वाधिक सरासरी पाऊस
- 6वारे बंगालच्या उपसागरावरून बाष्प घेऊन पूर्व-दक्षिणेला पाऊस देतात
- 7जमीन समुद्रापेक्षा लवकर तापते आणि थंड होते, त्यामुळे दाबातील फरकाने वारे बदलतात
- 8शेती बुडते, पाणी टंचाई, स्थलांतर, अन्नधान्य महाग
हवामान, जीवन आणि आपत्ती
पोंगल, ओणम, बिहू, बैसाखी, गुढीपाडवा: हे सण शेती आणि ऋतूंशी जोडलेले आहेत.
हवामान संस्कृती, शेती आणि अर्थव्यवस्थेवर परिणाम करते. अतिरेकी हवामानामुळे चक्रीवादळ, पूर, भूस्खलन आणि वणवे अशा आपत्ती येतात.
मुख्य मुद्दे
- मान्सून अपयश: शेती बिघडते, पाणी दूर आणावे लागते, मजूर शहरांकडे जातात, अन्न महाग होते (महागाई).
- चक्रीवादळ: समुद्रावर निम्नदाब तयार होतो, ओलसर वारे आत घुसतात आणि केंद्राभोवती फिरतात; मध्यभागी निरभ्र 'डोळा'. IMD मागोवा घेते; NDRF बचावकार्य करते.
- पूर: पावसाचे पाणी जमीन शोषू शकत नाही किंवा नद्या ओसंडतात; उत्तर प्रदेश, बिहार, केरळ, आंध्र, आसाम. हिमालयात हिमनदी सरोवर फुटतात; 2013 उत्तराखंड, सुमारे 6000 मृत्यू.
- भूस्खलन: डोंगराळ भागात जोरदार पावसाने; जंगलतोड, चुकीची बांधकामे वाढवतात. वणवे: कोरडे हवामान, वारे आणि माणसाचा निष्काळजीपणा.
- सोपे : चक्रीवादळाच्या मध्यभागाला काय म्हणतात? → डोळा (निरभ्र).
- मध्यम : शहरांत पूर का येतात? → ड्रेनेज अपुरी, काँक्रीटमुळे पाणी जिरत नाही, नाल्यांवर बांधकाम.
- परीक्षेसारखे : भूस्खलनाचे मानवी कारण सांगा. → जंगलतोड, चुकीची बांधकामे.
NDRF हे आपत्ती प्रतिसाद दल आहे.
सर्व आपत्ती केवळ नैसर्गिक असतात असे नाही; मानवी कृतीचाही वाटा असतो.
चक्री-पूर-भू-वणवा: चार आपत्ती. आठवणीची युक्ती : 'च-पू-भू-व' = चक्रीवादळ, पूर, भूस्खलन, वणवा.
फरक ओळखा
| आपत्ती | मुख्य कारण | उदाहरण |
|---|---|---|
| चक्रीवादळ | समुद्रावर तीव्र निम्नदाब | पूर्व किनारा |
| पूर | जास्त पाणी, नद्या ओसंडतात | आसाम, बिहार |
| भूस्खलन | जोरदार पाऊस, जंगलतोड | उत्तराखंड, सिक्कीम |
सरावासाठी प्रश्न
- 1चक्रीवादळाच्या केंद्राला काय म्हणतात?
- 2आपत्तींमध्ये बचावकार्य करणारे दल कोणते?
- 3पुराला बळी पडणारी दोन राज्ये सांगा.
- 4भूस्खलन म्हणजे काय?
- 5वणवे कशामुळे पसरतात?
- 6मान्सून अपयशाचे परिणाम सांगा.
- 7शहरांत पूर येण्याची कारणे लिहा.
- 8एका आपत्तीतील नैसर्गिक व मानवी कारणे वेगळी लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1डोळा
- 2NDRF
- 3उत्तर प्रदेश, बिहार, केरळ, आंध्र प्रदेश, आसाम (कोणतीही दोन)
- 4खडक, माती, ढिगाऱ्याचा अचानक कोसळणे
- 5कोरडे हवामान, जोरदार वारे, मानवी निष्काळजीपणा
- 6शेती बिघडते, पाणी टंचाई, स्थलांतर, महागाई
- 7अपुरी ड्रेनेज, काँक्रीट, नाल्यांवर बांधकाम
- 8उदा. भूस्खलन: नैसर्गिक: जोरदार पाऊस; मानवी: जंगलतोड, चुकीची बांधकामे
हवामान बदल
2025 च्या सुरुवातीला भारतात सरासरी तापमान सामान्यापेक्षा 1 ते 3 °C जास्त होते आणि हिवाळा खूप लहान व सौम्य ठरला.
हवामान बदल म्हणजे जलवायूतील मोठे, दीर्घकालीन बदल. 19 व्या शतकापासून ते मुख्यतः मानवी कृतींमुळे होत आहेत: जीवाश्म इंधन जाळणे, जंगलतोड, हानिकारक उद्योग आणि अवाजवी उपभोग.
मुख्य मुद्दे
- हरितगृह परिणाम: CO₂ सारखे वायू उष्णता अडवतात आणि पृथ्वी जीवनयोग्य उबदार ठेवतात; माणसाने कमी काळात अफाट वायू सोडल्याने अतिरिक्त उष्णता अडकून जागतिक तापमानवाढ होते.
- परिणाम: दुष्काळ, पूर, चक्रीवादळ यांसारखे अतिरेकी हवामान; शेती आणि लघुउद्योगांवर परिणाम.
- उपाय (शमन): उत्सर्जन कमी करणे, झाडे लावणे, अक्षय ऊर्जा, ऊर्जा कार्यक्षमता, शाश्वत जीवनशैली; पण हे आर्थिक वाढीच्या इच्छेशी अनेकदा टकराते.
- सोपे : जीवाश्म इंधने कोणती? → कोळसा, पेट्रोलियम तेल, नैसर्गिक वायू.
- मध्यम : जंगलतोडीचा हवामानावर परिणाम? → झाडे कमी, हरितगृह वायू वाढतात.
- परीक्षेसारखे : हरितगृह परिणाम का आवश्यक पण का धोकादायक? → नैसर्गिक प्रमाणात जीवन टिकवतो; जास्त झाल्यास तापमानवाढ.
1800 च्या दशकापासून मानवी कृती हवामान बदलाचे प्रमुख कारण आहेत.
हरितगृह परिणाम पूर्णपणे वाईट असे नाही; त्याचे अतिरेकी प्रमाण हानिकारक.
इंधन जळले → वायू वाढले → उष्णता अडकली. आठवणीची युक्ती : जाळणे, जंगलतोड, उद्योग: ही तीन मुख्य कारणे बोटांवर मोजा.
फरक ओळखा
| मुद्दा | नैसर्गिक हरितगृह परिणाम | वाढलेला हरितगृह परिणाम |
|---|---|---|
| प्रमाण | योग्य | अतिरिक्त |
| परिणाम | पृथ्वी जीवनयोग्य उबदार | जागतिक तापमानवाढ |
| कारण | नैसर्गिक कार्बन चक्र | इंधन जाळणे, जंगलतोड, उद्योग |
सरावासाठी प्रश्न
- 1हवामान बदल म्हणजे काय?
- 2जीवाश्म इंधन म्हणजे काय?
- 3हवामान बदलाचे दोन मानवी कारणे सांगा.
- 4हरितगृह परिणाम म्हणजे काय?
- 5हवामान बदलाचे दोन परिणाम सांगा.
- 6शमन (mitigation) म्हणजे काय?
- 7हवामान उपाय आणि आर्थिक वाढ यांत संघर्ष का होतो?
- 8तुमच्या रोजच्या जीवनातील तीन कृती सांगा ज्या हवामान बदल कमी करण्यास मदत करतात.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जलवायूतील मोठे दीर्घकालीन बदल
- 2हजारो/लाखो वर्षांपूर्वीच्या वनस्पती-प्राण्यांपासून बनलेले कोळसा, तेल, वायू
- 3जीवाश्म इंधन जाळणे, जंगलतोड, उद्योग (कोणतेही दोन)
- 4CO₂ सारखे वायू उष्णता अडवतात
- 5अतिरेकी हवामान, शेतीवर परिणाम
- 6जागतिक तापमानवाढ मंदावणारी पावले
- 7उपायांसाठी खर्च व उपभोग कमी करावा लागतो
- 8झाडे लावणे, वीज बचत, सार्वजनिक वाहतूक (उदाहरणे)
हवामान बदल
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडा