भाग 2, प्रकरण 3: भारतीय स्थापत्य

मुख्य कल्पना 1 : हडप्पा शहरे — हडप्पा वास्तुकला ही भारतीय उपखंडातील नगररचनेची सर्वांत जुनी ज्ञात परंपरा आहे : आखीव शहरे, मानकीकृत रचना, निचरा आणि पाणी व्यवस्थापन. बहुतेक शहरे मातीच्या विटांनी बांधली गेली. मोहेंजोदारोतील जवळपास प्रत्येक घरात स्नानगृह होते आणि वापरलेले पाणी गटारांतून बाहेर जाई. कच्छच्या रणातील धोलावीरा येथे स्थानिक दगडाचा भरपूर वापर झाला.

• सोपे : सांची स्तूप अशोकाच्या आश्रयाने बांधला.
• मध्यम : उदयगिरी–खंडगिरी लेणी ओडिशात आहेत.
• परीक्षा-प्रकार : प्रदक्षिणा म्हणजे काय? — घड्याळाच्या दिशेने फिरणे.

आकृतीत : शहरापासून स्तूप आणि लेण्यांपर्यंत वास्तुकला विकसित होत गेली.

मुख्य कल्पना 2 : स्तूप — इ.स.पू. ४थ्या–३ऱ्या शतकापासून बौद्ध धर्मामुळे स्तूप बांधले गेले; स्तूप म्हणजे बुद्ध किंवा आदरणीय भिक्षूंचे अवशेष ठेवलेली घुमटाकार रचना. मध्य प्रदेशातील सांचीचा मुख्य स्तूप अशोकाच्या आश्रयाने बांधला गेला आणि तो भारतातील दगडी स्मारक वास्तुकलेचा सर्वांत जुना टप्पा मानला जातो. त्याला तोरण (प्रवेशद्वार) आणि वेदिका (कठडा) आहे. भरहूत येथे दात्यांची नावे कोरलेली आहेत. सुरुवातीला बुद्ध पावले, धर्मचक्र, स्तूप अशा प्रतीकांनी दाखवला जाई.

मुख्य कल्पना 3 : लेणी — लेणी म्हणजे थेट खडक कोरून केलेली पूजा, निवास किंवा सभेची जागा. ओडिशातील उदयगिरी–खंडगिरी लेणी इ.स.पू. २ऱ्या शतकात कोरली जाऊ लागली; बहुतेक जैन भिक्षूंची निवासे होती. अजिंठा आणि वेरूळ ही महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध लेणी. वेरूळचे कैलास मंदिर एकाच अखंड खडकातून कोरलेले आहे; क्र. १० च्या लेणीत मोठ्या स्तूपाला टेकून बुद्धाची मोठी मूर्ती आहे आणि प्रदक्षिणेसाठी मार्ग आहे.

फरक ओळखा

मुख्य कल्पना 1 : हडप्पा ते गंगाकाठ — पावसावर अवलंबून असल्याने भारतात पाणी साठवण्याचे अनेक प्रकार विकसित झाले. हडप्पाच्या लोकांनी समलंब (ट्रॅपेझॉइड) आकाराच्या विटा वापरून आत कोसळू न देणाऱ्या विहिरी बांधल्या; धोलावीरामध्ये मोठे जलाशय होते. उत्तर प्रदेशातील शृंगवेरपूर येथे गंगेच्या पुराच्या पाण्याने भरणारे मोठे जोडलेले जलाशय सापडले; पहिल्या एक-दोन टाक्यांत पाण्यातील गाळ खाली बसतो.

• सोपे : हडप्पाच्या विहिरी समलंब आकाराच्या विटांनी बांधल्या.
• मध्यम : राणी की वाव गुजरातमध्ये आहे.
• परीक्षा-प्रकार : शृंगवेरपूरमध्ये पहिल्या टाक्या काय करतात? — गाळ खाली बसू देतात.

आकृतीत : भारताने साध्या तलावांपासून अवघड बावड्यांपर्यंत जलसंरचना घडवल्या.

मुख्य कल्पना 2 : बावड्या आणि पुष्करिणी — गुजरात आणि राजस्थानमध्ये बावड्या (वाव, बाओरी) विकसित झाल्या; राणी की वाव ही अनेक स्तंभयुक्त मजल्यांची आणि शेकडो मूर्तींची आहे. बावडी सामाजिक भेटीची जागा आणि थंडावा देणारी होती. मंदिरांना पुष्करिणी असत. आज अनेक जलसंरचना प्रदूषण, देखभालीअभावी धोक्यात आहेत; स्थानिक, पर्यावरणवादी आणि संस्था त्यांचे जतन करतात.

फरक ओळखा

मुख्य कल्पना 1 : मंदिराचे घटक — गुप्त काळात क्लासिकल मंदिरे उदयाला आली. त्यांचे बांधकाम शिल्पशास्त्राच्या नियमांनुसार झाले. मुख्य घटक : प्रवेशद्वार (दक्षिणेत गोपुरम, काही उत्तर मंदिरांत तोरण), एक किंवा अनेक मंडप, गर्भगृह आणि त्यावर शिखर/विमान. मुख्य दिशा साधारण पूर्व-पश्चिम असून गर्भगृह पूर्वाभिमुख असते. मंदिर पुरुषाच्या (विश्वपुरुषाच्या) शरीरासारखे योजलेले असते; मंदिरात जाणे हा बाहेरच्या जगातून आतल्या जगाकडे प्रवास मानला जातो. मंदिरे पूजेसोबत शिक्षण, कला आणि आर्थिक जीवनाची केंद्रे होती.

• सोपे : गोपुरम दक्षिणेतील प्रवेशद्वार आहे.
• मध्यम : बृहदीश्वर मंदिर सुमारे १०१० मध्ये बांधले.
• परीक्षा-प्रकार : शिखर आणि विमान यात फरक? — शिखर उत्तरेत, विमान दक्षिणेत.

आकृतीत : मंदिरे लहान वास्तूंपासून मोठ्या संकुलांत विकसित झाली.

मुख्य कल्पना 2 : प्रसिद्ध उदाहरणे — ८व्या–९व्या शतकापर्यंत मंदिरे लहान होती; १०व्या शतकापासून ती मोठ्या संकुलांत वाढली. तंजावरचे बृहदीश्वर मंदिर राजराज चोल पहिला याने सुमारे १०१० मध्ये बांधले; त्याचे विमान ६० मीटरपेक्षा उंच असून एकाच दगडातून कोरलेला मोठा नंदी आहे. भुवनेश्वरचे लिंगराज मंदिर ११व्या शतकाच्या सुरुवातीचे; वाळूखडक आणि लॅटेराइटचे. माउंट आबूचे दिलवाडा जैन मंदिर ११व्या–१३व्या शतकांत सोळंकी घराण्याने पांढऱ्या संगमरवरात बांधले. बिष्णुपूरची टेराकोटा मंदिरे १७व्या–१८व्या शतकातील विटांची. अमृतसरचे हरमंदिर साहिब (सुवर्ण मंदिर) हे शिखांचे सर्वांत पवित्र स्थान; गुरू रामदास यांनी स्थापले आणि १५८८ मध्ये गुरू अर्जन देव यांनी बांधकाम पुढे नेले.

फरक ओळखा

मुख्य कल्पना 1 : मशिदी — मशिदीत मक्केच्या दिशेने प्रार्थनागृह असते; मोठ्या मशिदींना घुमट आणि मिनार असतात. शुक्रवारच्या सामूहिक प्रार्थनेच्या मोठ्या मशिदीला ‘जामा मशीद’ म्हणतात. अहमदाबादची जामा मशीद सुलतान अहमदशाह पहिला याने १५व्या शतकात बांधली; तिथे जाळीदार दगडी खिडक्या आणि मंदिरांसारखे खांब दिसतात, म्हणून स्थानिक हिंदू-जैन कारागिरांचा सहभाग मानला जातो. दिल्लीची जामा मशीद भारतातील सर्वांत मोठी; शाहजहानने १७व्या शतकाच्या मध्यात बांधली; सुमारे ५,००० कामगार; दोन ४० मीटर उंच मिनार; अंगणात २५,००० लोक मावतात.

• सोपे : जामा म्हणजे ‘सभा/एकत्र जमणे’; मस्जिद म्हणजे मशीद.
• मध्यम : मेहरानगड जोधपूरला आहे.
• परीक्षा-प्रकार : जाळीचे फायदे? — हवा खेळती राहते आणि सुंदर दिसते.

आकृतीत : राजवाडे आणि किल्ल्यांत दोन परंपरांचा संगम दिसतो.

मुख्य कल्पना 2 : किल्ले आणि राजवाडे — किल्ले महत्त्वाच्या मार्गांजवळ, अनेकदा टेकडीवर बांधत. जोधपूरचा मेहरानगड १५व्या शतकाच्या मध्यात सुरू होऊन राजपूतांनी वाढवला; लाल वाळूखडक. आग्र्याचा लाल किल्ला विटांचा होता; अकबराने तो पुन्हा बांधला; शाहजहानने अनेक इमारती संगमरवरात बदलल्या. तिथले कारंजे पर्शियन चाकाने पाणी वर नेऊन चालत. ओरछा किल्ला-राजवाडा १६व्या शतकाच्या मध्यात बुंदेला राजांनी बांधला; जहांगीर महल राजपूत-मुघल शैलीचा संगम. म्हैसूर राजवाडा हा इंडो-सारासेनिक शैलीचा नमुना असून वडियार घराण्याचे निवासस्थान.

फरक ओळखा

मुख्य कल्पना 1 : हुमायूनचा मकबरा — दिल्लीतील हुमायूनचा मकबरा १५५८ मध्ये हुमायूनची मुख्य पत्नी बेगा बेगम हिने बांधायला सुरुवात केली; पर्शियन वास्तुविशारदांनी रचना केली आणि पर्शियन सौंदर्यदृष्टी मुघल परंपरेचा भाग झाली. तिथे दारा शिकोहसह अनेक मुघलांच्या कबरी आहेत. १८५७ च्या उठावात शेवटचा मुघल बादशाह बहादुरशाह जफर इथे आश्रयाला आला होता. दफन परंपरा इस्लाम आणि ख्रिश्चन धर्मात आहे; बौद्ध, जैन, हिंदू धर्मांत दहन असल्याने राजस्थान-मध्य भारतात फक्त स्मारक छत्र्या दिसतात (उदा. जसवंत थडा).

• सोपे : हुमायूनचा मकबरा बेगा बेगमने बांधला.
• मध्यम : ताजमहाल शाहजहानने मुमताज महलसाठी बांधला.
• परीक्षा-प्रकार : छत्री (स्मारक) आणि मकबरा यात फरक? — छत्रीत दफन नसते; मकबऱ्यात असते.

आकृतीत : ताजमहाल तीन संस्कृतींच्या घटकांचा संगम आहे.

मुख्य कल्पना 2 : ताजमहाल — शाहजहानने १७व्या शतकाच्या मध्यात राणी मुमताज महलसाठी ताजमहाल बांधला. तो तीन संस्कृतींचा संगम : चारबाग बाग आणि मोठी कमानी प्रवेशद्वारे (पर्शियन); कुराणातील अरबी सुलेखन आणि भौमितिक नक्षी (अरब); छत्र्या, कमळाची नक्षी आणि जाळीदार संगमरवरी पडदे (भारतीय). भिंतींवर रंगीत रत्नांचे जडाव आहे. १९७० च्या दशकात उद्योगांच्या प्रदूषणाने संगमरवर पिवळसर झाला; १९९० च्या मध्यात प्रदूषणावर बंदी घातली गेली.

फरक ओळखा

मुख्य कल्पना 1 : पारंपरिक घरे — श्रीमंत वर्गाच्या घरांचा सामान्य आराखडा मध्यभागी अंगण आणि भोवती खोल्या; हडप्पातील मोठ्या घरांतही अशी रचना सुमारे ४,५०० वर्षांपूर्वी दिसते. राजस्थानच्या शेखावतीतील हवेल्या अंगणयुक्त आणि भित्तिचित्रांनी सजलेल्या; आज अनेक हॉटेल किंवा संग्रहालये झाल्या. तमिळनाडूच्या चेट्टिनाड घरांना ब्रह्मदेशचे सागवान आणि इटलीचा संगमरवर वापरला; अंगणात पापड, मिरच्या वाळवत.

• सोपे : चेट्टिनाड घरे तमिळनाडूत आहेत.
• मध्यम : व्हिक्टोरिया मेमोरियल इंडो-सारासेनिक शैलीचे उदाहरण.
• परीक्षा-प्रकार : अंगणाचा फायदा? — खेळती हवा, पाऊस साठवण, गारवा, खासगीपणा.

आकृतीत : हवामान, साहित्य आणि संस्कृती यांचा घरांच्या रचनेवर प्रभाव पडला.

मुख्य कल्पना 2 : चर्च आणि वसाहतकालीन वास्तू — परंपरेनुसार पहिली चर्च केरळच्या किनारी भागांत बांधली गेली. काही युरोपीय शैलीची तर केरळातील चर्च स्थानिक शैलीची (उतरते कौलारू छत, ध्वजस्तंभ). ब्रिटिश राजवटीत (१९व्या शतकाच्या मध्यापासून २०व्या शतकाच्या सुरुवातीपर्यंत) इंडो-सारासेनिक शैली फुलली; घुमट, टोकदार कमानी, मिनार; उदा. कोलकात्याचे व्हिक्टोरिया मेमोरियल. म्हैसूर राजवाडा २०व्या शतकाच्या सुरुवातीला बांधला गेला.

मुख्य कल्पना 3 : वारसा जपणे — अनेक स्मारके दुर्लक्षित अवस्थेत आहेत. सरकारी संस्था जबाबदार असल्या तरी नागरिकांनी वारसा जपला नाही तर बरेच काही नष्ट होईल. संविधानातील मूलभूत कर्तव्य : आपल्या संमिश्र संस्कृतीच्या समृद्ध वारशाची कदर करणे आणि जतन करणे.

फरक ओळखा