१८५८ नंतरचे राज्य, सुधारक आणि काँग्रेसचा जन्म
मोठ्या भांडणानंतर शाळेला नवीन मुख्याध्यापिका मिळते आणि म्हणते, “काहीही बदलणार नाही, मी वचन देते.” पण जुने नियम तसेच राहतात. १८५८ मध्ये भारतात असेच काही घडले.
१८५७ च्या उठावानंतर १८५८ मध्ये ब्रिटिश राजसत्तेने ईस्ट इंडिया कंपनीकडून भारताचा थेट कारभार घेतला. भारतातील व्हाइसरॉय आणि लंडनमधील भारतमंत्री राणीच्या नावाने राज्य चालवत.
मुख्य कल्पना 1 : १८५८ ची घोषणा आणि प्रत्यक्ष वागणूक — राणीच्या घोषणेत सुमारे ५६० संस्थानिकांचा मान राखण्याचे आणि कोणावरही धर्म लादणार नाही असे वचन होते. प्रत्यक्षात संस्थानांत ‘रेसिडेंट’ ढवळाढवळ करत, जमीनमहसूल जास्त असल्याने दुष्काळ पडले, स्वस्त ब्रिटिश कापडाने स्थानिक उद्योग मागे पडले. भारतीयांना कमी पगार मिळे, १८७८ चा शस्त्र कायदा आणि वर्नाक्युलर प्रेस कायदा यांनी त्यांच्यावर बंधने आली.
- सोपे : १८५८ मध्ये ब्रिटिश राजसत्तेने ईस्ट इंडिया कंपनीकडून भारताचा कारभार घेतला.
- मध्यम : संस्थानातील ‘रेसिडेंट’ मुळे संस्थानिकांचे स्वातंत्र्य फक्त नावापुरते उरले.
- परीक्षा-प्रकार : सुरुवातीचे काँग्रेसचे ठराव का निष्फळ ठरले? — सरकारने ते दुर्लक्षित केले आणि फक्त किरकोळ सवलती दिल्या.
आकृतीत : १८५८ पासून सुधारणांच्या प्रवाहाबरोबर ब्रिटिश नियंत्रणही घट्ट झाले आणि १८८५ मध्ये काँग्रेस जन्मली.
मुख्य कल्पना 2 : सुधारक आणि सांस्कृतिक प्रवाह — ब्राह्मो समाज (१८२८, राजा राममोहन रॉय), आर्य समाज (१८७५, स्वामी दयानंद सरस्वती), तसेच विद्यासागर, सय्यद अहमद खान, ज्योतिराव व सावित्रीबाई फुले यांनी शिक्षण, विधवांचे हक्क आणि जातिभेद यांवर काम केले. बंकिमचंद्रांचे ‘वंदे मातरम्’ (१८७५) आणि स्वामी विवेकानंदांचे भाषण (शिकागो, १८९३) यांनी अभिमान जागवला.
मुख्य कल्पना 3 : भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (१८८५) — ए. ओ. ह्यूम, दादाभाई नौरोजी आणि डब्ल्यू. सी. बॅनर्जी (पहिले अध्यक्ष) यांच्या पुढाकाराने ७२ प्रतिनिधींचे पहिले अधिवेशन मुंबईत झाले. सुरुवातीला काँग्रेसला ब्रिटिश राजवटीवर विश्वास होता; ती फक्त शासनात जास्त भारतीय सहभाग मागत होती. सरकारने तिचे ठराव बहुतेक दुर्लक्षित केले.
त्याआधी काय घडले? काँग्रेसचे पहिले अधिवेशन पुण्यात भरवायचे ठरले होते, पण पुण्यात साथीचा रोग पसरला आणि अधिवेशन मुंबईला हलवले. शेवटी २८ डिसेंबर १८८५ ला मुंबईच्या गोकुळदास तेजपाल संस्कृत महाविद्यालयाच्या सभागृहात सुमारे ७२ प्रतिनिधी जमले.
त्यानंतर काय घडले? त्याच बैठकीत दादाभाई नौरोजींच्या सूचनेनुसार ‘इंडियन नॅशनल युनियन’ चे नाव ‘इंडियन नॅशनल काँग्रेस’ ठेवले गेले. पुढच्याच वर्षी १८८६ मध्ये दुसरे अधिवेशन कलकत्त्यात झाले आणि नौरोजी अध्यक्ष झाले.
१८५८ मध्ये राज्यकर्ते बदलले (कंपनी → राजसत्ता), पण भेदभाव आणि आर्थिक शोषण चालूच राहिले.
सुरुवातीची काँग्रेस स्वातंत्र्य मागत होती असे समजणे. ती ब्रिटिश राजसत्तेशी निष्ठा सांगून शासनात सहभाग मागत होती.
तारखा जोडून लक्षात ठेवा. आठवणीची युक्ती : १८५८ = राजसत्ता आणि १८८५ = काँग्रेस; अंक फक्त उलटे (५-८ आणि ८-५)!
फरक ओळखा
| चळवळ | वर्ष / संस्थापक | मुख्य काम |
|---|---|---|
| ब्राह्मो समाज | १८२८, राजा राममोहन रॉय | बालविवाह व जातिभेदाला विरोध, मुलींचे शिक्षण |
| आर्य समाज | १८७५, स्वामी दयानंद सरस्वती | वेदांकडे परत, तर्कशुद्ध विचार, विधवा विवाह |
| रामकृष्ण मिशन | स्वामी विवेकानंद | अध्यात्म आणि समाजसेवा यांची सांगड |
सरावासाठी प्रश्न
- 1१८५८ मध्ये भारताचा थेट कारभार कोणी घेतला?
- 2काँग्रेसचे पहिले अध्यक्ष कोण?
- 3आर्य समाजाची स्थापना कोणी व कधी केली?
- 4‘पॅरामाउंटसी’ म्हणजे काय?
- 5१८७८ चे दोन कायदे कोणते व ते कशासाठी?
- 6ब्रिटिश राजवटीत भारतीयांशी होणारे दोन भेदभाव सांगा.
- 7पहिले अधिवेशन पुण्याऐवजी मुंबईत का झाले?
- 8सुरुवातीच्या काँग्रेसच्या मागण्या मान्य का झाल्या नाहीत?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ब्रिटिश राजसत्तेने (राणी व्हिक्टोरिया), ईस्ट इंडिया कंपनीकडून.
- 2डब्ल्यू. सी. बॅनर्जी.
- 3स्वामी दयानंद सरस्वती, १८७५.
- 4संस्थानिकांवर ब्रिटिशांची सर्वोच्च सत्ता; संस्थानिक राज्य करत पण ब्रिटिशांच्या अधीन राहून.
- 5शस्त्र कायदा (भारतीयांना शस्त्र ठेवण्यास बंदी) आणि वर्नाक्युलर प्रेस कायदा (भारतीय भाषांतील वृत्तपत्रांवर नियंत्रण).
- 6उदा. समान पदासाठी कमी पगार; न्यायालयात युरोपियनांना सौम्य वागणूक; क्लब व गाड्यांत प्रवेशबंदी.
- 7पुण्यात साथीचा रोग पसरला होता.
- 8सरकारने ठराव दुर्लक्षित केले, फक्त किरकोळ सवलती दिल्या आणि शासनात भारतीयांना खरा सहभाग दिला नाही.
वाढता असंतोष, बंगालची फाळणी (१९०५) आणि स्वदेशी
शिक्षक ‘व्यवस्थित सांभाळण्यासाठी’ वर्ग दोन तुकड्यांत तोडतात आणि मित्र वेगळे होतात, तेव्हा विद्यार्थी एकत्र येऊन विरोध करतात. १९०५ मध्ये बंगालमध्ये असेच घडले.
बंगालची फाळणी (१९०५) : व्हाइसरॉय कर्झन याने मोठ्या बंगाल प्रांताचे दोन भाग केले. कारण ‘चांगला कारभार’ सांगितले, पण परिणामी बंगालचा बहुसंख्य मुस्लिम पूर्व भाग आणि बहुसंख्य हिंदू पश्चिम भाग वेगळे झाले.
मुख्य कल्पना 1 : फाळणीआधीचा असंतोष — पंजाबमध्ये बाबा राम सिंग यांच्या कूका चळवळीने परदेशी वस्तूंवर बहिष्कार घातला आणि स्वतःची टपाल व्यवस्था चालवली. १८९६ च्या दुष्काळ व प्लेगनंतर पुण्यात १८९७ मध्ये चापेकर बंधूंनी प्लेग आयुक्ताला ठार केले. लोकमान्य टिळकांनी ‘केसरी’, गणेशोत्सव आणि शिवजयंतीतून लोकांना जागे केले. बिरसा मुंडा यांनी १८९९–१९०० मध्ये ‘उलगुलान’ केले आणि वयाच्या २४ व्या वर्षी तुरुंगात मरण पावले.
- सोपे : स्वदेशी म्हणजे आपल्या देशात बनलेल्या वस्तू वापरणे.
- मध्यम : बहिष्कार फक्त कापडापुरता नव्हता; सरकारी शाळा आणि न्यायालयेही त्यात आली.
- परीक्षा-प्रकार : १९०६ मध्ये ‘स्वराज’ जाहीर झाले पण व्याख्या दिली नाही. त्याचा अर्थ साम्राज्यांतर्गत स्वशासनापासून पूर्ण स्वातंत्र्यापर्यंत काहीही असू शकत होता.
आकृतीत : फाळणीचा परिणाम स्वदेशी आंदोलनात झाला आणि सहा वर्षांतच सरकारला फाळणी रद्द करावी लागली.
मुख्य कल्पना 2 : स्वदेशी, बहिष्कार आणि राष्ट्रीय शिक्षण — फाळणीविरोधात सभा, मिरवणुका निघाल्या; ‘वंदे मातरम्’ गायले गेले आणि हिंदू–मुस्लिम एकतेसाठी राख्या बांधल्या गेल्या. स्वदेशी म्हणजे देशी वस्तू वापरणे; बहिष्कार म्हणजे परदेशी कापड, सरकारी शाळा आणि न्यायालये नाकारणे. १९०६ मध्ये बिपिनचंद्र पाल यांनी ‘बंदे मातरम्’ दैनिक सुरू केले; बंगाल नॅशनल कॉलेज सुरू झाले आणि अरविंद घोष त्याचे पहिले प्राचार्य झाले.
मुख्य कल्पना 3 : मुस्लिम लीग आणि सुरतची फूट — डिसेंबर १९०६ च्या कलकत्ता अधिवेशनात काँग्रेसने स्वराज, स्वदेशी, बहिष्कार आणि राष्ट्रीय शिक्षण ही उद्दिष्टे जाहीर केली; ‘स्वराज’ची व्याख्या मात्र दिली नाही. त्याच महिन्यात ढाका येथे मुस्लिम समाजाचे राजकीय हित जपण्यासाठी ‘अखिल भारतीय मुस्लिम लीग’ स्थापन झाली. १९०७ च्या सुरत अधिवेशनात मवाळ आणि राष्ट्रवादी (टिळक, लाला लजपत राय, अरविंद घोष) वेगळे झाले. १९११ मध्ये फाळणी रद्द झाली आणि राजधानी कलकत्त्याहून दिल्लीला गेली.
त्याआधी काय घडले? कर्झनने फाळणीची योजना जुलै १९०५ मध्ये जाहीर केली. ऑगस्टमध्ये आदेश निघाले आणि १६ ऑक्टोबर १९०५ ला ती लागू झाली. म्हणजे बंगालच्या लोकांना विरोध करण्यासाठी फक्त तीन महिने मिळाले.
त्यानंतर काय घडले? फाळणी लागू झालेल्या १६ ऑक्टोबर १९०५ ला बंगालमध्ये शोकदिन पाळला गेला. रवींद्रनाथ टागोर गंगेत स्नान करून रस्त्यावर चालत निघाले आणि भेटलेल्या लोकांच्या मनगटावर राख्या बांधल्या. पुढे ‘आमार सोनार बांगला’ हे त्यांचे गीत १९७२ पासून बांगलादेशाचे राष्ट्रगीत आहे.
स्वदेशी = देशी वस्तू; बहिष्कार = परदेशी वस्तू/संस्था नाकारणे. दोन्ही मिळून फाळणीला उत्तर होते.
फाळणीचा फायदा सर्वच मुस्लिमांना हवा होता असे समजणे. पुस्तकानुसार सुरुवातीला अनेक मुस्लिमांनीही फाळणीला विरोध केला.
तीन गटांची नावे सहज आठवा. आठवणीची युक्ती : मवाळ = ‘विनंती’, राष्ट्रवादी = ‘नकार’ (बहिष्कार). विनंती केली – नकार दिला!
फरक ओळखा
| शब्द | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| स्वदेशी | देशी वस्तू वापरणे | भारतीय कापडाचे कपडे |
| बहिष्कार | परदेशी वस्तू/संस्था नाकारणे | परदेशी कापडाची होळी |
| स्वराज | स्वशासन | १९०६ चा ठराव |
सरावासाठी प्रश्न
- 1बंगालची फाळणी कोणी जाहीर केली?
- 2‘स्वदेशी’ म्हणजे काय?
- 3मुस्लिम लीगची स्थापना कधी व कोठे झाली?
- 4बहिष्कारात कोणत्या गोष्टी नाकारल्या गेल्या?
- 5१९०६ च्या कलकत्ता अधिवेशनात कोणती उद्दिष्टे जाहीर झाली?
- 6बंगाल नॅशनल कॉलेज कशासाठी सुरू झाले?
- 7१६ ऑक्टोबर १९०५ ला टागोरांनी राख्या का बांधल्या?
- 8सुरतच्या अधिवेशनात काँग्रेसमध्ये फूट का पडली?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1व्हाइसरॉय कर्झन.
- 2स्वतःच्या देशात बनलेल्या वस्तू वापरणे.
- 3डिसेंबर १९०६, ढाका येथे.
- 4परदेशी कापड आणि वस्तू, तसेच सरकारी शाळा, महाविद्यालये आणि न्यायालये.
- 5स्वराज, स्वदेशी, बहिष्कार आणि राष्ट्रीय शिक्षण.
- 6भारतीय विचार आणि मूल्यांवर आधारित खरे भारतीय शिक्षण देण्यासाठी.
- 7हिंदू आणि मुस्लिम एक आहेत हे दाखवण्यासाठी आणि फाळणीला विरोध करण्यासाठी.
- 8मवाळ नेते कलकत्त्यातील ठरावांपासून मागे हटू इच्छित होते; टिळक वगैरे राष्ट्रवादी नेत्यांना बोलू दिले गेले नाही आणि ते वेगळे झाले.
क्रांतिकारक, गदर आणि होमरूल (१९०८–१९१६)
गटप्रकल्पात काही मित्र शिक्षकांना पुन्हा पुन्हा नम्रपणे विनंती करू इच्छितात, तर काहींना कडक पावले हवी असतात. १९०८–१९१६ मध्ये स्वातंत्र्यलढ्यातही असे वेगवेगळे विचार होते.
क्रांतिकारक म्हणजे परकीय सत्ता संपवण्यासाठी शस्त्रबळाचा वापर योग्य मानणारे स्वातंत्र्यसैनिक. ते मवाळ (विनंती) आणि राष्ट्रवादी (बहिष्कार) यांपेक्षा वेगळ्या मार्गाने जात.
मुख्य कल्पना 1 : क्रांतिकारी कृत्ये आणि कारवाई — १९०८ मध्ये खुदीराम बोस आणि प्रफुल्ल चाकी यांनी एका न्यायाधीशावर बॉम्ब टाकण्याचा प्रयत्न केला; चुकून दोन ब्रिटिश महिला मरण पावल्या. १८ वर्षांच्या खुदीरामला फाशी झाली. अलीपूर कटात अरविंद घोष यांना अटक झाली; चित्तरंजन दास यांनी त्यांचा बचाव केला आणि ते निर्दोष सुटले. टिळकांना राजद्रोहाच्या खटल्यात मंडालेला सहा वर्षे शिक्षा झाली; जिनांनी त्यांचा बचाव केला.
- सोपे : अंदमानच्या सेल्युलर तुरुंगाला ‘काला पानी’ म्हणत.
- मध्यम : लखनौ करार १९१६ मध्ये काँग्रेस आणि मुस्लिम लीग यांच्यात झाला.
- परीक्षा-प्रकार : होमरूलची मागणी आधीच्या राष्ट्रवाद्यांपेक्षा वेगळी कशी होती? — ती पूर्ण स्वातंत्र्य नव्हे, तर साम्राज्यांतर्गत स्वशासन मागत होती.
आकृतीत : सर्वांचे ध्येय स्वातंत्र्य होते, पण मार्ग चार वेगळे होते.
मुख्य कल्पना 2 : गदर चळवळ आणि बाघा जतीन — १९१४–१५ मध्ये परदेशातील भारतीयांनी (लाला हरदयाळ, सोहन सिंग भकना) स्थापन केलेल्या गदर पक्षाने ब्रिटिश भारतीय सैन्यात बंड घडवण्याचा प्रयत्न केला. ब्रिटिश गुप्तचरांना कळल्याने कट फसला; १९ वर्षांच्या कर्तारसिंग सराभा यांना फाशी झाली. बाघा जतीन यांनी ९ सप्टेंबर १९१५ ला बालासोरजवळ ७५ मिनिटे चकमक दिली आणि दुसऱ्या दिवशी ते मरण पावले. अंदमानचा सेल्युलर तुरुंग ‘काला पानी’ म्हणून ओळखला जात असे.
मुख्य कल्पना 3 : होमरूल आणि लखनौ करार (१९१६) — १९१४ मध्ये सुटल्यावर टिळकांनी तीन कामे ठरवली : काँग्रेसमधील दोन गट एक करणे, हिंदू–मुस्लिम सहकार्य आणि होमरूल. १९१६ च्या लखनौ अधिवेशनात काँग्रेसचे दोन्ही गट एक झाले आणि काँग्रेस व मुस्लिम लीग यांच्यात ‘लखनौ करार’ झाला; त्यात काँग्रेसने मुस्लिमांना स्वतंत्र मतदारसंघ मान्य केले. त्याच वर्षी टिळक आणि अॅनी बेझंट यांनी साम्राज्यांतर्गत स्वशासनासाठी होमरूल चळवळ सुरू केली.
मवाळ, राष्ट्रवादी आणि क्रांतिकारक या सर्वांना स्वातंत्र्य हवे होते; फरक पद्धतीचा होता.
स्वातंत्र्यलढा एकाच मार्गाने झाला असे समजणे. पुस्तक सांगते की स्वातंत्र्यसैनिकांमध्ये मार्गाबद्दल मतभेद होते.
तीन मार्गांसाठी तीन ‘R’ लक्षात ठेवा. आठवणीची युक्ती : Request (मवाळ), Refuse (राष्ट्रवादी – बहिष्कार), Rebel (क्रांतिकारक).
फरक ओळखा
| गट | पद्धत | नेते / उदाहरण |
|---|---|---|
| मवाळ | विनंत्या, ठराव | दादाभाई नौरोजी, गोखले |
| राष्ट्रवादी | स्वदेशी, बहिष्कार, जनजागृती | टिळक, लाला लजपत राय |
| क्रांतिकारक | शस्त्रबळ, गुप्त संघटना | खुदीराम बोस, गदर पक्ष |
सरावासाठी प्रश्न
- 1खुदीराम बोस यांना फाशी झाली तेव्हा त्यांचे वय किती होते?
- 2‘काला पानी’ कशाला म्हणत?
- 3होमरूल चळवळ कोणी सुरू केली?
- 4गदर पक्ष कोणी स्थापन केला?
- 5लखनौ करारात काँग्रेसने काय मान्य केले?
- 6गदर चळवळ का अयशस्वी झाली?
- 7मवाळ आणि क्रांतिकारक यांच्यातील फरक सांगा.
- 8१९१६ मध्ये होमरूलची मागणी ‘व्यावहारिक पहिले पाऊल’ का मानली गेली?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1१८ वर्षे.
- 2अंदमानातील सेल्युलर तुरुंगाला.
- 3बाळ गंगाधर टिळक आणि अॅनी बेझंट (१९१६).
- 4उत्तर अमेरिकेतील भारतीय स्थलांतरितांनी (उदा. लाला हरदयाळ, सोहन सिंग भकना).
- 5मुस्लिमांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघ.
- 6ब्रिटिश गुप्तचरांना कट कळला, मोठ्या प्रमाणात अटका आणि फाशी झाल्या.
- 7मवाळ विनंत्या व ठरावांनी मागण्या करत; क्रांतिकारक शस्त्रबळाचा वापर योग्य मानत.
- 8ती पूर्ण स्वातंत्र्य नव्हे तर साम्राज्यांतर्गत खरे अंतर्गत स्वशासन मागत होती.
गांधीजी आणि असहकार चळवळ (१९१५–१९२२)
एखादे दुकान सतत फसवते आणि संपूर्ण गल्लीने तिथून खरेदी बंद केली, तर दुकानदाराला बदलावेच लागते. हीच असहकाराची ताकद आहे.
सत्याग्रह म्हणजे सत्याला धरून राहणे; अहिंसा आणि स्वेच्छेने सोसलेला त्रास हे त्याचे आधार. गांधीजींनी ही पद्धत दक्षिण आफ्रिकेत घडवली.
मुख्य कल्पना 1 : गांधीजी भारतात — १९१५ मध्ये गांधीजी भारतात परतले आणि गोखले यांच्या सल्ल्याने काँग्रेसमध्ये आले. बिहारमधील नीळ शेतकरी, अहमदाबादचे गिरणी कामगार आणि गुजरातमधील खेडा येथील शेतकरी यांच्यासाठी त्यांनी सत्याग्रह केला. १९२८ च्या बार्डोली चळवळीचे नेतृत्व वल्लभभाई पटेल यांनी केले आणि त्यांना ‘सरदार’ ही पदवी मिळाली.
- सोपे : रौलट कायद्याने खटल्याशिवाय अटक करण्याची परवानगी दिली.
- मध्यम : खादी महत्त्वाची का? — ती स्वावलंबनाचे प्रतीक होती, गावकऱ्यांना काम देई आणि ब्रिटिश कापडाला आव्हान होते.
- परीक्षा-प्रकार : गांधीजींनी १९२२ मध्ये असहकार चळवळ मागे का घेतली? — चौरीचौरा येथील हिंसेमुळे; त्यांना ती अहिंसेच्या वचनाविरुद्ध वाटली.
आकृतीत : गांधीजींच्या आगमनानंतरचे प्रमुख टप्पे, १९१५ पासून १९२८ पर्यंत.
मुख्य कल्पना 2 : रौलट कायदा आणि जालियनवाला बाग — १९१९ च्या रौलट कायद्याने पोलिसांना कोणालाही खटल्याशिवाय अटक करण्याचा अधिकार मिळाला. गांधीजींनी देशव्यापी प्रार्थना व उपवासाचा दिवस पाळला. १३ एप्रिल १९१९ ला अमृतसरच्या जालियनवाला बागेत जनरल डायरच्या सैनिकांनी मुख्य प्रवेशद्वार अडवून निःशस्त्र जमावावर सुमारे दहा मिनिटे गोळीबार केला. ब्रिटिश हिशेबात सुमारे ४०० मृत्यू, तर भारतीय अंदाजात १००० पेक्षा जास्त. रवींद्रनाथ टागोरांनी निषेध म्हणून ‘सर’ पदवी परत केली.
मुख्य कल्पना 3 : खिलाफत, असहकार आणि चौरीचौरा — तुर्कस्तानच्या खलिफाच्या धार्मिक अधिकाराच्या रक्षणासाठी अली बंधू आणि मौलाना आझाद यांनी १९१९ मध्ये खिलाफत चळवळ सुरू केली. १९२० मध्ये गांधीजी आणि खिलाफत नेते एकत्र आले. टिळक ऑगस्ट १९२० मध्ये गेल्यावर गांधीजी काँग्रेसचे सर्वमान्य नेते झाले आणि डिसेंबर १९२० च्या नागपूर अधिवेशनात असहकार चळवळ सुरू झाली : परदेशी माल, सरकारी शाळा आणि न्यायालयांवर बहिष्कार, चरख्यावर सूत. फेब्रुवारी १९२२ मध्ये चौरीचौरा येथे जमावाने पोलीस चौकी पेटवून पोलिसांना मारले; म्हणून गांधीजींनी चळवळ मागे घेतली.
त्याआधी काय घडले? १० एप्रिल १९१९ ला अमृतसरचे दोन लोकप्रिय नेते डॉ. सत्यपाल आणि डॉ. सैफुद्दीन किचलू यांना उपायुक्त माइल्स आयर्विन यांच्या बंगल्यात बोलावून अटक केली गेली आणि मोटारीने धर्मशाळेला पाठवले गेले. यामुळे शहरात संप आणि निदर्शने झाली. १३ एप्रिलची बागेतील सभा त्यांच्या सुटकेची मागणी करण्यासाठीही होती.
त्यानंतर काय घडले? टागोरांनी व्हाइसरॉयला कडक पत्र लिहून आपली ‘सर’ पदवी परत केली. २१ वर्षांनी, १३ मार्च १९४० ला लंडनच्या कॅक्स्टन हॉलमध्ये उधम सिंग यांनी १९१९ मध्ये पंजाबचे लेफ्टनंट गव्हर्नर असलेल्या मायकल ओ’डवायर यांना गोळ्या घालून ठार केले.
असहकारात बहिष्कार (वस्तू, शाळा, न्यायालये) आणि स्वदेशी (खादी) दोन्ही होते; हिंसा झाली तर चळवळ थांबवण्याची गांधीजींची अट होती.
जालियनवाला बागेत फक्त निषेध करणारेच होते असे समजणे. बैसाखीसाठी आलेले लोकही होते; पुरुष, स्त्रिया आणि मुले.
चौरीचौरा = फेब्रुवारी १९२२ = असहकार थांबला. आठवणीची युक्ती : १९१९ जालियनवाला → १९२० असहकार → १९२२ चौरीचौरा: प्रत्येक पाऊल मागच्या घटनेतून आले.
फरक ओळखा
| घटना | वर्ष | परिणाम |
|---|---|---|
| रौलट कायदा | १९१९ | देशभर निषेध |
| जालियनवाला बाग | १९१९ | ब्रिटिशांवरचा विश्वास तुटला |
| असहकार चळवळ | १९२०–२२ | चौरीचौरानंतर मागे घेतली |
सरावासाठी प्रश्न
- 1‘सत्याग्रह’ म्हणजे काय?
- 2रौलट कायदा कोणत्या वर्षी झाला?
- 3‘सरदार’ ही पदवी कोणाला मिळाली व का?
- 4खिलाफत चळवळ कशासाठी होती?
- 5असहकार चळवळ कोणत्या अधिवेशनात सुरू झाली?
- 6खिलाफत चळवळ कशी संपली?
- 7चौरीचौरानंतर पुढे काय घडले?
- 8जालियनवाला बागेतील घटनेनंतर टागोरांनी काय केले आणि का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सत्याला धरून राहणे; अहिंसा आणि स्वेच्छेने त्रास सोसणे.
- 2१९१९.
- 3वल्लभभाई पटेल; बार्डोली चळवळीच्या यशस्वी नेतृत्वाबद्दल.
- 4तुर्कस्तानच्या खलिफाचे धार्मिक अधिकार टिकवण्यासाठी.
- 5डिसेंबर १९२० चे नागपूर अधिवेशन.
- 6तुर्कस्तानात १९२२ मध्ये सुलतानपद आणि १९२४ मध्ये खलिफापद रद्द झाले.
- 7गांधीजींनी चळवळ मागे घेतली; मोतीलाल नेहरू आणि चित्तरंजन दास यांनी स्वराज पक्ष काढला.
- 8‘सर’ पदवी परत केली; घटनेबद्दल तीव्र निषेध नोंदवण्यासाठी.
सायमन कमिशनपासून पूर्ण स्वराज आणि दांडी यात्रेपर्यंत (१९२७–१९३५)
तुमच्या वर्गासाठी नियम करताना कोणीही विद्यार्थ्यांना विचारले नाही, तर तुम्ही म्हणाल, ‘आम्हालाही विचारा!’ १९२७ मध्ये सायमन कमिशनबाबत भारतीयांनी हेच म्हटले.
डोमिनियन दर्जा म्हणजे अंतर्गत कारभार भारतीयांकडे, पण संरक्षण आणि परराष्ट्र धोरण ब्रिटनकडे. पूर्ण स्वराज म्हणजे संपूर्ण स्वातंत्र्य.
मुख्य कल्पना 1 : सायमन कमिशन आणि लाला लजपत राय — १९२७ चे सायमन कमिशन घटनात्मक सुधारणा तपासायला आले, पण त्यात एकही भारतीय सदस्य नव्हता. ‘सायमन गो बॅक’ आणि काळे झेंडे अशी निदर्शने झाली. ऑक्टोबर १९२८ मध्ये लाहोरमधील शांततामय मोर्चावर पोलिसांनी लाठीमार केला; जखमी लाला लजपत राय दोन आठवड्यांनी मरण पावले. १९२८ मध्ये मोतीलाल नेहरू अहवालाने डोमिनियन दर्जा मागितला. भगतसिंग, राजगुरू आणि सुखदेव यांना १९३१ मध्ये फाशी झाली; ते २२–२३ वर्षांचे होते.
- सोपे : दांडी यात्रा सुमारे ३८० किमी लांब होती.
- मध्यम : मिठाचा कायदा का निवडला? — मीठ सर्वांना लागते, आणि त्यावरचा सरकारचा मक्ता व कर सर्वांना कळणारा अन्याय होता.
- परीक्षा-प्रकार : डोमिनियन दर्जा आणि पूर्ण स्वराज यातील फरक काय? — डोमिनियनमध्ये संरक्षण व परराष्ट्र धोरण ब्रिटनकडे आणि राजा/राणी प्रमुख; पूर्ण स्वराजमध्ये सर्व भारताकडे.
आकृतीत : मागणी (१९२९) आधी आली आणि कृती (१९३०) नंतर; पुढे करार आणि १९३५ चा कायदा.
मुख्य कल्पना 2 : पूर्ण स्वराज आणि दांडी यात्रा — डिसेंबर १९२९ च्या लाहोर अधिवेशनात काँग्रेसने ‘पूर्ण स्वराज’चा ठराव केला. त्यासाठी गांधीजींनी मार्च–एप्रिल १९३० मध्ये सुमारे ३८० किमीची दांडी यात्रा करून मीठ उचलले. सरकारची मिठावर मक्तेदारी आणि जास्त कर होता, म्हणून मीठ कायदा मोडणे हे साधे आणि प्रभावी प्रतीक ठरले. हजारो लोक अटक झाले; अनेक स्त्रियांनी मीठ कायदा मोडला. २३ एप्रिल १९३० ला पेशावरच्या किस्सा खवानी बाजारात गोळीबार झाला; गढवाल रायफल्सच्या सैनिकांनी निःशस्त्र जमावावर गोळ्या झाडण्यास नकार दिला.
मुख्य कल्पना 3 : गांधी–आयर्विन करार आणि पुणे करार — १९३१ च्या गांधी–आयर्विन करारानुसार हिंसेत सहभागी नसलेले कैदी सुटले आणि मर्यादित मीठनिर्मितीला परवानगी मिळाली; बदल्यात काँग्रेसने सविनय कायदेभंग थांबवला आणि गोलमेज परिषदेला जाण्याचे मान्य केले. परिषदेतून काही निष्पन्न झाले नाही; १९३४ मध्ये चळवळ मागे घेतली गेली. १९३५ च्या कायद्याने प्रांतांना काही स्वायत्तता मिळाली. पुणे करारात स्वतंत्र मतदारसंघाऐवजी दलित वर्गासाठी राखीव जागा वाढवल्या गेल्या.
त्याआधी काय घडले? गांधीजींनी २ मार्च १९३० ला व्हाइसरॉय आयर्विन यांना एक लांब पत्र लिहिले. त्यात ब्रिटिश राजवटीवर टीका होती, तरी सुरुवात ‘प्रिय मित्र’ अशी होती. पत्र पोहोचवले एका तरुण इंग्रज अनुयायाने, रेजिनाल्ड रेनॉल्ड्स याने. आयर्विन यांनी स्वतः उत्तर दिले नाही; त्यांच्या सचिवाने खेद व्यक्त करणारी छोटी चिठ्ठी पाठवली. म्हणून १२ मार्चला यात्रा सुरू झाली.
त्यानंतर काय घडले? मे १९३० च्या सुरुवातीला गांधीजींना अटक झाली. २१ मे ला सरोजिनी नायडू यांनी सुमारे २,५०० सत्याग्रहींसह धरसाणा मिठागारावर मोर्चा नेला. पोलिसांनी लाठ्यांनी मारले; स्वयंसेवक शांतपणे पुढे जात राहिले. अमेरिकन पत्रकार वेब मिलर यांच्या प्रत्यक्षदर्शी बातमीने ही घटना जगभर पोहोचली.
१९२९ लाहोर = मागणी (पूर्ण स्वराज); १९३० दांडी = कृती (सविनय कायदेभंग).
डोमिनियन दर्जा आणि पूर्ण स्वातंत्र्य एकच मानणे. डोमिनियनमध्ये संरक्षण आणि परराष्ट्र धोरण ब्रिटनकडेच राहते.
‘पूर्ण’ शब्दातच खूण आहे. आठवणीची युक्ती : डोमिनियन = ‘अर्धे घर’ (किल्ल्या ब्रिटनकडे); पूर्ण स्वराज = ‘पूर्ण’ घर (सर्व किल्ल्या भारताकडे).
फरक ओळखा
| मुद्दा | डोमिनियन दर्जा | पूर्ण स्वराज |
|---|---|---|
| अंतर्गत कारभार | भारताकडे | भारताकडे |
| संरक्षण व परराष्ट्र धोरण | ब्रिटनकडे | भारताकडे |
| राष्ट्रप्रमुख | ब्रिटिश राजा/राणी | भारताचा स्वतःचा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सायमन कमिशनमध्ये किती भारतीय सदस्य होते?
- 2पूर्ण स्वराजचा ठराव कोणत्या अधिवेशनात झाला?
- 3दांडी यात्रा किती लांब होती?
- 4गांधी–आयर्विन करारात काँग्रेसने काय मान्य केले?
- 5पुणे करारात काय ठरले?
- 6गढवाल रायफल्सच्या सैनिकांनी काय केले?
- 7लाला लजपत राय यांच्या मृत्यूनंतर पुढे काय झाले?
- 8१९३० मध्ये दांडीनंतर धरसाणाची घटना का महत्त्वाची ठरली?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1एकही नाही.
- 2डिसेंबर १९२९ चे लाहोर अधिवेशन.
- 3सुमारे ३८० किमी.
- 4सविनय कायदेभंग थांबवणे आणि गोलमेज परिषदेला जाणे.
- 5स्वतंत्र मतदारसंघाऐवजी दलित वर्गासाठी राखीव जागा वाढवल्या.
- 6पेशावरमध्ये निःशस्त्र जमावावर गोळ्या झाडण्यास नकार दिला.
- 7राष्ट्रीय भावना भडकली; क्रांतिकारकांनी बदला घेण्याचा प्रयत्न केला आणि पूर्ण स्वराजची मागणी बळकट झाली.
- 8गांधीजींच्या अटकेनंतर सरोजिनी नायडू यांनी नेतृत्व केले आणि वेब मिलर यांच्या बातमीने जगाचे लक्ष वेधले.
दुसरे महायुद्ध, आझाद हिंद फौज, भारत छोडो आणि फाळणी (१९३९–१९४७)
दुसऱ्याच्या सणासाठी कुटुंब रात्रंदिवस राबते पण स्वतःचे घर दुरुस्त होत नाही, तेव्हा राग वाढतो. दुसऱ्या महायुद्धात भारतीयांना असेच वाटले.
भारत छोडो चळवळ (१९४२) म्हणजे ‘करा किंवा मरा’ या घोषणेसह ब्रिटिशांनी भारत ताबडतोब सोडावा ही गांधीजींची हाक.
मुख्य कल्पना 1 : युद्धाचा भार आणि आझाद हिंद फौज — दुसऱ्या महायुद्धात २५ लाखांपेक्षा जास्त भारतीय सैनिक स्वयंसेवक म्हणून लढले; अधिकृत आकडेवारीनुसार किमान ८७,००० मरण पावले. टंचाई आणि करवाढ झाली; १९४३ मध्ये बंगालमध्ये भीषण दुष्काळ पडला. सुभाषचंद्र बोस १९४१ मध्ये नजरकैदेतून निसटून जर्मनीला गेले, नंतर १९४३ मध्ये सिंगापूरला पोहोचले, ‘आझाद हिंद फौज’ बनवली आणि ‘आझाद हिंद’ सरकारची घोषणा केली. ही फौज जपानसोबत ब्रह्मदेश आणि ईशान्य भारतात लढली, पण पराभूत झाली.
- सोपे : भारत छोडो चळवळीची घोषणा : ‘करा किंवा मरा’.
- मध्यम : बहुतेक नेत्यांनी क्रिप्स मिशन का नाकारले? — ते युद्धानंतरच डोमिनियन दर्जा देत होते आणि प्रांतांना बाहेर पडू देत होते.
- परीक्षा-प्रकार : १९४६ च्या बंडांचा ब्रिटिशांना कोणता इशारा होता? — भारतीय सैन्यावर आता राज्य टिकवण्यासाठी अवलंबून राहता येणार नाही.
आकृतीत : १९४२ पासून १९४७ पर्यंत पाच वर्षांत घटना वेगाने घडल्या.
मुख्य कल्पना 2 : क्रिप्स मिशन आणि भारत छोडो — १९४२ च्या क्रिप्स मिशनने युद्धानंतर डोमिनियन दर्जा आणि प्रांतांना बाहेर पडण्याचा पर्याय देऊ केला; गांधीजींसह बहुतेक नेत्यांनी तो नाकारला. ऑगस्ट १९४२ मध्ये गांधीजींनी ‘करा किंवा मरा’ असा नारा दिला. जवळजवळ सर्व काँग्रेस नेते अटक झाले, तरी लोकांनी चळवळ चालवली; राम मनोहर लोहिया आणि जयप्रकाश नारायण यांनी भूमिगत चळवळ चालू ठेवली. व्हाइसरॉय लिनलिथगो यांनी ती १८५७ नंतरचे सर्वात गंभीर बंड म्हटले. आसामची १७ वर्षांची कनकलता बरुआ गोळीबारात हुतात्मा झाली.
मुख्य कल्पना 3 : १९४६, फाळणी आणि स्वातंत्र्य — १९४६ मध्ये हवाई दल आणि नौदलात बंड झाले; ब्रिटिशांना कळले की ते भारतीय सैन्यावर आता अवलंबून राहू शकत नाहीत. मंत्रिमंडळ योजना (कॅबिनेट मिशन) काँग्रेस आणि मुस्लिम लीग यांच्या मतभेदांमुळे अडकली. १६ ऑगस्ट १९४६ च्या ‘प्रत्यक्ष कृती दिना’नंतर कलकत्त्यात भीषण जातीय हिंसा झाली. जुलै १९४७ मध्ये रॅडक्लिफ यांना सीमा आखायला फक्त पाच आठवडे मिळाले. १५ ऑगस्ट १९४७ ला भारत स्वतंत्र झाला, पण फाळणीसोबत स्थलांतर आणि हिंसा झाली. सरदार पटेल यांनी ५६० पेक्षा जास्त संस्थाने भारतात सामील करण्यात पुढाकार घेतला; बहुतेक शांततेने सामील झाली.
त्याआधी काय घडले? मार्च १९४२ मध्ये पंतप्रधान चर्चिल यांनी दबावाखाली स्टॅफर्ड क्रिप्स यांना भारतात पाठवले. प्रस्ताव होता : युद्धानंतर डोमिनियन दर्जा, पण प्रांत हवे असल्यास बाहेर पडू शकतील. गांधीजींसह बहुतेक नेत्यांनी तो अपुरा मानून नाकारला. त्यानंतर ऑगस्टमध्ये भारत छोडो हाक आली.
त्यानंतर काय घडले? ९ ऑगस्ट १९४२ च्या सकाळी बहुतेक नेते अटक झाले होते, तरी मुंबईच्या गवालिया टँक मैदानावर लोक जमले. अरुणा असफ अली यांनी तिथे तिरंगा फडकवला. १४ ऑगस्ट १९४२ ला २२ वर्षांची उषा मेहता आणि सहकाऱ्यांनी ‘सीक्रेट काँग्रेस रेडिओ’ चे प्रसारण सुरू केले; तो ‘भारतात कुठूनतरी’ चालतो असे सांगितले जाई.
१९४२ मध्ये नेते तुरुंगात होते तरी लोकांनी चळवळ पुढे नेली; यातून ब्रिटिशांना कळले की भारतीयांच्या संमतीशिवाय राज्य करता येणार नाही.
आझाद हिंद फौज भारतात तळ मिळवू शकली असे समजणे. ती लष्करी दृष्ट्या पराभूत झाली आणि भारतात तळ बनवू शकली नाही.
१९४२ ते १९४७ : चार महत्त्वाचे शब्द. आठवणीची युक्ती : Quit (१९४२) → INA (१९४३) → Mutiny (१९४६) → Independence (१९४७): QIMI!
फरक ओळखा
| घटना | वर्ष | परिणाम |
|---|---|---|
| आझाद हिंद फौज | १९४३ | लष्करी पराभव, पण धैर्याचे कौतुक |
| भारत छोडो | १९४२ | क्रूर दडपशाही, पण ब्रिटिशांना कडक इशारा |
| नौदल बंड | १९४६ | सैन्यावरचा ब्रिटिश विश्वास ढळला |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भारत छोडो चळवळीची घोषणा कोणती?
- 2आझाद हिंद फौज कोणी उभारली?
- 3भारताला स्वातंत्र्य कधी मिळाले?
- 4क्रिप्स मिशनचा प्रस्ताव काय होता?
- 5‘रॅडक्लिफ रेषा’ म्हणजे काय?
- 6१९४६ मध्ये ब्रिटिशांवर कोणत्या दोन घटनांचा दबाव आला?
- 7९ ऑगस्ट १९४२ ला गवालिया टँक मैदानावर काय घडले?
- 8आझाद हिंद फौजेबद्दल लोकांची मते वेगवेगळी का होती?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1‘करा किंवा मरा’.
- 2सुभाषचंद्र बोस (१९४३, सिंगापूर).
- 3१५ ऑगस्ट १९४७.
- 4युद्धानंतर डोमिनियन दर्जा; प्रांत हवे तर बाहेर पडू शकतील.
- 5पंजाब आणि बंगालची फाळणी करणारी सीमारेषा, जी सिरिल रॅडक्लिफ यांनी आखली.
- 6हवाई दल व नौदलातील बंड आणि मंत्रिमंडळ योजनेतील अडथळे.
- 7नेते अटक झालेले असताना अरुणा असफ अली यांनी तिरंगा फडकवला.
- 8बोस यांच्या धैर्याचे कौतुक झाले, पण जर्मनी आणि जपानशी युती केल्याबद्दल टीकाही झाली.
दुसरे महायुद्ध, आझाद हिंद फौज, भारत छोडो आणि फाळणी (१९३९–१९४७)
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडा