पृथ्वीचा नकाशा आणि प्रक्षेपण
संत्र्याची साल न फाडता सपाट पसरवून पाहा; ते जमत नाही. पृथ्वीचा गोल सपाट कागदावर मांडताना तसेच होते.
नकाशा प्रक्षेपण म्हणजे पृथ्वीचा गोलाकार पृष्ठभाग सपाट पृष्ठावर दाखवण्याची पद्धत.
मुख्य कल्पना 1 : प्रत्येक नकाशात थोडा विपर्यास — पृथ्वी ही ध्रुवांजवळ थोडी चपटी आणि विषुववृत्ताजवळ फुगलेली (ऑब्लेट स्फेरॉइड) आहे. म्हणून सपाट नकाशात काही ठिकाणी आकार तर काही ठिकाणी आकारमान चुकते. प्रत्येक नकाशा ही तडजोड आहे, म्हणून एकापेक्षा जास्त प्रक्षेपणे पाहावीत.
- सोपे : संत्र्याची साल सपाट करता येत नाही, म्हणून नकाशात विपर्यास असतो.
- मध्यम : मर्केटरवर ग्रीनलँड खूप मोठा दिसतो.
- परीक्षा-प्रकार : नौकानयनासाठी कोणते प्रक्षेपण उपयोगी? — मर्केटर, कारण ते दिशा टिकवते.
आकृतीत : कोणताही नकाशा परिपूर्ण नाही; प्रत्येकाची एक कमतरता आहे.
मुख्य कल्पना 2 : मर्केटर आणि रॉबिन्सन — मर्केटर प्रक्षेपण आकार आणि दिशा टिकवते, म्हणून नौकानयनाला उपयोगी; पण ध्रुवांजवळ आकारमान खूप वाढते (ग्रीनलँड आफ्रिकेएवढा दिसतो). रॉबिन्सन प्रक्षेपण आकार आणि आकारमान यांचा समतोल साधते. प्रत्यक्षात ग्रीनलँड भारतापेक्षा लहान आहे. व्यावसायिक लोक अधिक अचूकतेसाठी अक्षांश-रेखांश वापरतात.
गोल पृथ्वी सपाट केली की विपर्यास अपरिहार्य आहे.
‘मर्केटर नकाशात आकारमान खरे असतात’ असे समजणे. ध्रुवाजवळ ते खूप फुगते.
मर्केटर = मार्ग (दिशा); रॉबिन्सन = समतोल. आठवणीची युक्ती : ‘मर्केटर’ म्हणजे ‘मार्ग’ दाखवणारा.
फरक ओळखा
| मुद्दा | मर्केटर | रॉबिन्सन |
|---|---|---|
| काय टिकते | आकार व दिशा | आकार-आकारमानाचा समतोल |
| दोष | ध्रुवाजवळ आकारमान चुकते | दोन्ही थोडे चुकतात |
| उपयोग | नौकानयन | सामान्य जगाचा नकाशा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पृथ्वीचा आकार कोणत्या नावाने ओळखला जातो?
- 2नकाशा प्रक्षेपण म्हणजे काय?
- 3मर्केटरवर कोणता प्रदेश खूप मोठा दिसतो?
- 4मर्केटर नौकानयनाला का उपयोगी?
- 5रॉबिन्सन प्रक्षेपण काय करते?
- 6व्यावसायिक अचूकतेसाठी काय वापरतात?
- 7‘प्रत्येक नकाशा ही तडजोड’ का?
- 8एकापेक्षा जास्त प्रक्षेपणे का पाहावीत?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ऑब्लेट स्फेरॉइड.
- 2गोल पृथ्वी सपाट पृष्ठावर दाखवण्याची पद्धत.
- 3ग्रीनलँड.
- 4ते आकार आणि दिशा टिकवते.
- 5आकार आणि आकारमान यांचा समतोल साधते.
- 6अक्षांश आणि रेखांश.
- 7सपाट पृष्ठावर गोल दाखवताना आकार किंवा आकारमान काहीतरी चुकतेच.
- 8प्रत्येकाचा दोष वेगळा असल्याने जगाचे योग्य चित्र मिळते.
महासागर, प्रवाह आणि प्रवाळ
समुद्रकिनारी गेलात तर थंड वारा आणि दमट हवा जाणवते. महासागर पृथ्वीच्या हवामानाचा मोठा नियंत्रक आहे.
सागरी प्रवाह म्हणजे महासागरातील पाण्याचे नदीसारखे मोठे वाहते पट्टे; ते उबदार किंवा थंड असू शकतात.
मुख्य कल्पना 1 : निळा ग्रह — महासागर पृथ्वीच्या सुमारे ७१ टक्के पृष्ठभाग व्यापतात आणि पृथ्वीवरील ९७ टक्के पाणी धारण करतात. ते उष्णता शोषून हळूहळू सोडतात आणि ढग, पाऊस घडवतात. पाच महासागर : हिंदी, पॅसिफिक, आर्क्टिक, अटलांटिक आणि दक्षिण. प्लँक्टनसारखे सूक्ष्म जीव आपल्याला जवळपास निम्मा ऑक्सिजन देतात.
- सोपे : गल्फ स्ट्रीममुळे ब्रिटन उबदार राहतो.
- मध्यम : मरियाना खंदक हा सर्वांत खोल सागरी खंदक आहे.
- परीक्षा-प्रकार : प्रवाळ भित्तीला ‘समुद्राचे वर्षावन’ का म्हणतात? — ती अनेक प्रजातींना अन्न आणि निवारा देते.
आकृतीत : महासागर हवामान, अन्न आणि जीवनाला आधार देतात.
मुख्य कल्पना 2 : प्रवाह आणि खंदक — उबदार प्रवाह विषुववृत्ताकडून ध्रुवांकडे तर थंड प्रवाह ध्रुवांकडून विषुववृत्ताकडे वाहतात. गल्फ स्ट्रीम उबदार पाणी पश्चिम युरोपकडे नेतो, म्हणून ब्रिटन समान अक्षांशावरील इतर ठिकाणांपेक्षा उबदार असतो. सागरतळावरील खोल V आकाराच्या भागांना खंदक म्हणतात; मरियाना खंदक सर्वांत खोल असून चॅलेंजर डीप ११,००० मीटरांपेक्षा जास्त खोल आहे. तिथे प्रकाश नसल्याने जीव रसायनांपासून अन्न तयार करतात.
मुख्य कल्पना 3 : ग्रेट बॅरियर रीफ — प्रवाळ भित्ती म्हणजे समुद्राच्या पृष्ठाजवळील कडा. ती ‘समुद्रातील वर्षावन’ म्हणून ओळखली जाते आणि सुमारे एक चतुर्थांश सागरी प्रजातींना आश्रय देते. ऑस्ट्रेलियाच्या ईशान्येला ग्रेट बॅरियर रीफ सुमारे २,००० किमी लांब आणि सुमारे ३,५०,००० चौ.किमी क्षेत्रात पसरली आहे; ती UNESCO जागतिक वारसा स्थळ आहे. अतिमासेमारी, प्रदूषण आणि हवामान बदलामुळे प्रवाळ विरंजित होऊन मरतात.
सागरी प्रवाह किनाऱ्यांचे हवामान बदलतात.
‘सर्व प्रवाह उबदारच असतात’ असे समजणे. उबदार आणि थंड असे दोन्ही प्रकार आहेत.
७१ आणि ९७ : पृष्ठभाग ७१, पाणी ९७. आठवणीची युक्ती : उबदार = विषुववृत्त → ध्रुव.
फरक ओळखा
| मुद्दा | उबदार प्रवाह | थंड प्रवाह |
|---|---|---|
| दिशा | विषुववृत्त → ध्रुव | ध्रुव → विषुववृत्त |
| परिणाम | किनारा उबदार | किनारा थंड |
| उदाहरण | गल्फ स्ट्रीम | — |
सरावासाठी प्रश्न
- 1महासागर पृथ्वीचा किती टक्के पृष्ठभाग व्यापतात?
- 2पाच महासागरांची नावे सांगा.
- 3सर्वांत खोल खंदक कोणता?
- 4गल्फ स्ट्रीम कुठे जातो?
- 5खंदकात जीव अन्न कसे तयार करतात?
- 6प्रवाळ भित्तीला धोके कोणते?
- 7प्लँक्टन नष्ट झाले तर काय होईल?
- 8महासागर हवामान कसे नियंत्रित करतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सुमारे ७१ टक्के.
- 2हिंदी, पॅसिफिक, आर्क्टिक, अटलांटिक, दक्षिण.
- 3मरियाना खंदक.
- 4अटलांटिकमधून पश्चिम युरोपकडे.
- 5प्रकाश नसल्याने पाण्यातील रसायनांच्या ऊर्जेतून.
- 6अतिमासेमारी, प्रदूषण, हवामान बदल.
- 7ऑक्सिजनचा मोठा स्रोत जाईल आणि सर्व सजीवांवर परिणाम होईल.
- 8उष्णता शोषून हळू सोडतात, आर्द्रता देऊन ढग-पाऊस घडवतात आणि प्रवाहांनी उष्णता वाहून नेतात.
महासागर, प्रवाह आणि प्रवाळ
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासमुद्र, आखात, उपसागर, सामुद्रधुनी, कालवा
मुंबई–लंडन प्रवासात जहाजे कोणत्या मार्गाने जातात? लहान जलमार्गांमुळे व्यापार सोपा होतो.
सामुद्रधुनी म्हणजे दोन समुद्रांना किंवा महासागरांना जोडणारा अरुंद जलमार्ग; कालवा म्हणजे मानवनिर्मित जलमार्ग.
मुख्य कल्पना 1 : पाच प्रकार — समुद्र (अरबी समुद्र), आखात (पर्शियन आखात), उपसागर (बंगालचा उपसागर), सामुद्रधुनी (मलाक्का सामुद्रधुनी) आणि कालवा (सुएझ कालवा). बंगालचा उपसागर हा जगातील सर्वांत मोठा उपसागर आहे; उपसागर बंदरांना सुरक्षित आश्रय देतात.
- सोपे : अरबी समुद्र हा समुद्र आहे; बंगालचा उपसागर हा उपसागर.
- मध्यम : मलाक्का ही सामुद्रधुनी आहे.
- परीक्षा-प्रकार : सुएझ कालवा का महत्त्वाचा? — तो भारत–युरोप सागरी अंतर कमी करतो.
आकृतीत : सुएझ कालव्यामुळे भारत–युरोप प्रवास लहान झाला.
मुख्य कल्पना 2 : सुएझ कालवा — सुएझ कालवा १८६९ मध्ये खुला झाला. तो तांबडा समुद्र आणि भूमध्य समुद्र जोडतो आणि भारतातून युरोपला जाण्याचा सर्वांत छोटा सागरी मार्ग देतो. पर्शियन आखात भारत आणि युरोप यांच्यातील व्यापारासाठी हजारो वर्षे महत्त्वाचे राहिले आहे.
कालवा मानवनिर्मित असतो; सामुद्रधुनी नैसर्गिक.
आखात आणि उपसागर एकच समजणे. आखात जमिनीत जास्त खोल शिरते; उपसागर लहान, रुंद.
जोडते = सामुद्रधुनी/कालवा; शिरते = आखात/उपसागर. आठवणीची युक्ती : ‘धुनी’ म्हणजे धुनीसारखी अरुंद वाट; ‘कालवा’ = कोरलेला.
फरक ओळखा
| प्रकार | उदाहरण | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| समुद्र | अरबी समुद्र | महासागराशी जोडलेला मोठा भाग |
| आखात | पर्शियन आखात | जमिनीत खोल शिरते |
| उपसागर | बंगालचा उपसागर | लहान, रुंद |
| सामुद्रधुनी | मलाक्का | दोन समुद्र जोडते |
| कालवा | सुएझ | मानवनिर्मित |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सुएझ कालवा कधी खुला झाला?
- 2सुएझ कालवा कोणत्या दोन समुद्रांना जोडतो?
- 3जगातील सर्वांत मोठा उपसागर कोणता?
- 4मलाक्का कोणता जलप्रकार आहे?
- 5पर्शियन आखाताचे महत्त्व काय?
- 6उपसागर बंदरांना कशी मदत करतात?
- 7सुएझ कालव्यामुळे भारत–युरोप व्यापारावर काय परिणाम झाला असेल?
- 8आखात आणि उपसागर यांतील फरक सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1१८६९.
- 2तांबडा समुद्र आणि भूमध्य समुद्र.
- 3बंगालचा उपसागर.
- 4सामुद्रधुनी.
- 5भारत–युरोप व्यापाराचा हजारो वर्षांचा मार्ग.
- 6जोरदार वाऱ्यापासून सुरक्षित आश्रय देतात.
- 7प्रवास लहान, वेळ आणि खर्च कमी; व्यापार सोपा.
- 8आखात मोठे आणि जमिनीत खोल; उपसागर लहान आणि रुंद.
आशिया आणि युरोपचे भूरूप
हिमालयाच्या उत्तरेला काय आहे? तिथे जगातील सर्वांत उंच पठार आहे. आपल्या सिंधू आणि ब्रह्मपुत्रेचे उगमही तिथेच.
पठार म्हणजे आजूबाजूच्या जमिनीपासून उंच असलेला, वर बहुतेक सपाट भाग; स्टेप म्हणजे समशीतोष्ण गवताळ प्रदेश.
मुख्य कल्पना 1 : आशिया — तिबेटचे पठार हे पृथ्वीवरील सर्वांत उंच आणि मोठे पठार आहे; ते हिमालयाच्या उत्तरेला असून इंडो-ऑस्ट्रेलियन आणि युरेशियन प्लेटच्या टकरीतून बनले. ते सिंधू, ब्रह्मपुत्रा आणि यांगत्से नद्यांचे उगमस्थान आहे आणि ‘तिसरा ध्रुव’ म्हणून ओळखले जाते. गोबी वाळवंट मंगोलियात (काही भाग उत्तर चीनमध्ये) आहे; ते थंड वाळवंट असून तिथे हिवाळ्यात तापमान उणे ३०°C पर्यंत जाते. युरेशियन स्टेप ८,००० किमीपेक्षा जास्त पसरले असून कार्बन साठवते; उरल पर्वत आशिया आणि युरोपची सीमा आहेत.
- सोपे : तिबेटचे पठार सरासरी ४,५०० मी पेक्षा उंच आहे.
- मध्यम : गोबी हे थंड वाळवंट आहे.
- परीक्षा-प्रकार : युरोपचा मैदानी प्रदेश शेतीला का चांगला? — सुपीक माती आणि नद्या.
आकृतीत : पठार, वाळवंट, गवताळ प्रदेश आणि पर्वत जीवनावर परिणाम करतात.
मुख्य कल्पना 2 : युरोप — युरोपचा मैदानी प्रदेश हा जगातील सर्वांत मोठ्या सपाट प्रदेशांपैकी आहे. सुपीक माती, गहू-बार्ली-राय-बटाटा, नद्या, कोळसा-तेल-वायू यांमुळे तो समृद्ध आहे; मॉस्को, बर्लिन, पॅरिस ही शहरे इथे वसली. आल्प्स हे १,२०० किमी लांब, चंद्रकोरीसारखे पर्वत असून माँ ब्लँक हे त्यांतील प्रसिद्ध शिखर आहे; ते र्हाइन आणि डॅन्यूबच्या उपनद्यांना पाणी देतात. एडेलवाइस हे आल्प्सचे फूल आहे.
वाळवंट म्हणजे कमी पर्जन्य (वर्षाला २५ सेमीपेक्षा कमी); ते थंडही असू शकते.
‘सर्व वाळवंटे गरम असतात’ असे समजणे. गोबी आणि अंटार्क्टिका थंड वाळवंटे आहेत.
‘तिसरा ध्रुव’ = तिबेट. आठवणीची युक्ती : दोन ध्रुव + गोड्या पाण्याचा तिसरा साठा = तिबेट.
फरक ओळखा
| ठिकाण | प्रकार | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| तिबेट | पठार | सर्वांत उंच-मोठे; नद्यांचा उगम |
| गोबी | वाळवंट | थंड; मंगोलिया |
| स्टेप | गवताळ | कार्बन साठवते |
| आल्प्स | पर्वत | चंद्रकोर, माँ ब्लँक |
सरावासाठी प्रश्न
- 1‘तिसरा ध्रुव’ कोणाला म्हणतात?
- 2तिबेटच्या पठारातून उगम पावणाऱ्या दोन नद्या सांगा.
- 3गोबी वाळवंट कुठे आहे?
- 4आल्प्सचा आकार कसा आहे?
- 5युरोपच्या मैदानात कोणती पिके येतात?
- 6स्टेपचा पर्यावरणाला काय फायदा?
- 7तिबेटचे पठार कसे बनले?
- 8मैदाने आणि नदी खोरी मानवी वस्तीला का उपयुक्त?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1तिबेटचे पठार आणि त्याचे पर्वत.
- 2सिंधू आणि ब्रह्मपुत्रा (तसेच यांगत्से).
- 3मंगोलियात, काही भाग उत्तर चीनमध्ये.
- 4चंद्रकोरीसारखा.
- 5गहू, बार्ली, राय, बटाटा.
- 6ते कार्बन शोषून जमिनीत साठवतात आणि स्थलांतरी पक्ष्यांना विश्रांती देतात.
- 7इंडो-ऑस्ट्रेलियन आणि युरेशियन प्लेटच्या टकरीतून.
- 8सुपीक माती, पाणी आणि वाहतूक मार्ग मिळतात; शेती आणि व्यापार वाढतो.
आफ्रिका, अमेरिका आणि ऑस्ट्रेलिया
‘ऍमेझॉन’ हे नाव तुम्ही ऐकले असेल. जगात इतर खंडांतही अशी मोठी वैशिष्ट्ये आहेत आणि ती परस्परांशी जोडलेली आहेत.
सव्हाना म्हणजे उष्णकटिबंधातील गवताळ परिसंस्था; विरळ झाडे आणि पावसाळी-कोरडा हंगाम असतो.
मुख्य कल्पना 1 : आफ्रिका — सहारा हे जगातील सर्वांत मोठे उष्ण वाळवंट आहे; तिथला पाऊस २५ सेमीपेक्षा कमी असतो. नाईल नदी सुमारे ६,६५० किमी लांब असून जगातील सर्वांत लांब आहे; प्राचीन इजिप्शियन संस्कृतीचे ती पाळणाघर होती. सव्हानात हत्ती, सिंह, झेब्रा आणि जिराफ राहतात.
- सोपे : नाईल ही जगातील सर्वांत लांब नदी आहे.
- मध्यम : ऍमेझॉन ही आकारमानाने सर्वांत मोठी नदी.
- परीक्षा-प्रकार : अंटार्क्टिका वाळवंट का म्हणतात? — तिथे पर्जन्य अत्यल्प आहे.
आकृतीत : प्रत्येक खंडातील वैशिष्ट्ये तिथल्या जीवनाला आकार देतात.
मुख्य कल्पना 2 : दक्षिण अमेरिका — अँडीज हे खंडातील सर्वांत मोठे पर्वत असून तिथे ऍकॉन्कागुआ शिखर आणि बोलिव्हियाचे उयुनी क्षार-मैदान आहे. ऍमेझॉन ही आकारमानाने जगातील सर्वांत मोठी नदी आहे आणि तिच्या खोऱ्यात ऍमेझॉन वर्षावन आहे. अटाकामा हे जगातील सर्वांत कोरड्या ठिकाणांपैकी आहे; तिथे स्वस्त फास्ट फॅशनचे टाकाऊ कपडे मोठ्या प्रमाणात साचतात.
मुख्य कल्पना 3 : उत्तर अमेरिका — कोलोरॅडो पठार ३,३०,००० चौ.किमीपेक्षा जास्त पसरले असून तिथे ग्रँड कॅन्यन आहे. रॉकी पर्वत सुमारे ४,८०० किमी पसरले आहेत. ऍपलेशियन हे सर्वांत प्राचीन पर्वतांपैकी आहेत. पाच ग्रेट लेक्स गोड्या पाण्याची सरोवरांची साखळी आहे आणि वाहतुकीला उपयोगी आहे.
मुख्य कल्पना 4 : ऑस्ट्रेलिया आणि अंटार्क्टिका — ऑस्ट्रेलियाचा मोठा भाग वाळवंटी आहे (ग्रेट ऑस्ट्रेलियन डेझर्ट). इथले मूळ रहिवासी २५,००० वर्षांहून जास्त काळ राहतात. सर्वांत मोठे वाळवंट अंटार्क्टिका असून ते १.४ कोटी चौ.किमीपेक्षा जास्त आहे; ते सर्वांत थंड वाळवंटही आहे.
नद्या आणि पर्वत लोकांना पाणी, शेती आणि व्यापार देतात.
‘सर्वांत लांब’ आणि ‘आकारमानाने सर्वांत मोठी’ यांत गल्लत करणे : नाईल लांबीत, ऍमेझॉन आकारमानात.
लांब = नाईल; विपुल = ऍमेझॉन. आठवणीची युक्ती : ‘नाईल’ = नेमकी लांब; ‘ऍमेझॉन’ = अफाट पाणी.
फरक ओळखा
| खंड | पर्वत/पठार | वाळवंट/नदी |
|---|---|---|
| आफ्रिका | — | सहारा; नाईल |
| द. अमेरिका | अँडीज | अटाकामा; ऍमेझॉन |
| उ. अमेरिका | रॉकी, ऍपलेशियन, कोलोरॅडो पठार | ग्रेट लेक्स |
| ऑस्ट्रेलिया | — | ग्रेट ऑस्ट्रेलियन वाळवंट |
सरावासाठी प्रश्न
- 1जगातील सर्वांत मोठे उष्ण वाळवंट कोणते?
- 2नाईल नदीची लांबी किती?
- 3अँडीज कोणत्या खंडात आहेत?
- 4ग्रँड कॅन्यन कोणत्या पठारावर आहे?
- 5ग्रेट लेक्स किती आहेत?
- 6अटाकामा वाळवंट कोणत्या समस्येमुळे चर्चेत आहे?
- 7ऍमेझॉनला ‘पृथ्वीची फुफ्फुसे’ का म्हणतात?
- 8दोन खंडांचे उदाहरण घेऊन भूरूपाचा जीवनावर परिणाम सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सहारा.
- 2सुमारे ६,६५० किमी.
- 3दक्षिण अमेरिका.
- 4कोलोरॅडो पठार.
- 5पाच.
- 6फास्ट फॅशनच्या टाकाऊ कपड्यांचे ढिगारे.
- 7तिथली अफाट झाडे मोठ्या प्रमाणात ऑक्सिजन देतात आणि कार्बन शोषतात (पुस्तकातील चर्चा-प्रश्न).
- 8उदा. नाईलमुळे इजिप्शियन शेती आणि संस्कृती; अँडीजमुळे ऍमेझॉन आणि खनिजे; सहारातील भटके पशुपालन.
मानवी कृती आणि पर्यावरण
शेजारच्या झाडाच्या जागी इमारत आली की पक्षी, सावली, गारवा सगळे बदलते. तसेच मोठ्या प्रमाणावर पृथ्वीवर होते.
जैवविविधता नाश म्हणजे अधिवास नष्ट झाल्यामुळे प्रजाती कमी होणे; वाळवंटीकरण म्हणजे सुपीक जमीन वाळवंटासारखी होणे.
मुख्य कल्पना 1 : मानवी कृतींचे परिणाम — जंगलतोड, संसाधनांचा अतिवापर आणि प्रदूषण यामुळे वाळवंटीकरण, जैवविविधतेचा नाश आणि हवामान बदल होतात. उदा. जंगलतोडीने ऍमेझॉन धोक्यात, प्रदूषणाने प्रवाळ विरंजित, अटाकामात कपड्यांचा कचरा.
- सोपे : जंगलतोडीमुळे अधिवास नष्ट होतात.
- मध्यम : यलोस्टोनमध्ये १९९५ मध्ये लांडगे आणले गेले.
- परीक्षा-प्रकार : शाश्वत विकास म्हणजे काय? — आजच्या गरजा भागवताना संसाधने पुढील पिढ्यांसाठीही टिकवणे.
आकृतीत : एका कृतीचा परिणाम साखळीतून पुढे जातो.
मुख्य कल्पना 2 : यलोस्टोनचा धडा — यलोस्टोन राष्ट्रीय उद्यानात एल्क (हरीण) जास्त चरल्याने असमतोल झाला. १९९५ मध्ये लांडगे आणले; त्यांनी एल्कची संख्या कमी केली आणि वनस्पती परत आल्या. यातून पर्यावरणीय समतोल पुनर्स्थापित करता येतो हे दिसते.
मुख्य कल्पना 3 : शाश्वत विकास — जागतिक भूगोलाचा अभ्यास निसर्गाचे घटक आणि त्यांचा मानवी जीवनाशी संबंध समजण्यास मदत करतो, जेणेकरून आपण संसाधने शहाणपणाने वापरू शकू. जमीन, पाणी आणि हवामान हे सर्व एकमेकांशी जोडलेले आहेत.
निसर्गातील घटक जोडलेले आहेत; एक बदलला की इतर बदलतात.
पर्यावरण समस्या फक्त एका देशाची असते असे मानणे. त्यांचा परिणाम संपूर्ण पृथ्वीवर होतो.
कारण → परिणाम → उपाय. आठवणीची युक्ती : यलोस्टोन = लांडगे परत आले, जंगल परत आले.
फरक ओळखा
| समस्या | कारण | परिणाम |
|---|---|---|
| जंगलतोड | शेती, विकास | अधिवास आणि हवामानावर परिणाम |
| प्रवाळ विरंजन | प्रदूषण, हवामान बदल | सागरी जीवनाचा नाश |
| वाळवंटीकरण | अतिवापर | सुपीक जमीन कमी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1यलोस्टोनमध्ये लांडगे कधी आणले?
- 2लांडग्यांमुळे काय बदलले?
- 3दोन मानवी कृती सांगा ज्या पर्यावरणाला हानीकारक आहेत.
- 4प्रवाळ विरंजन कशामुळे होते?
- 5अटाकामा कोणत्या समस्येचे उदाहरण?
- 6भूगोल अभ्यास पर्यावरणासाठी कसा उपयुक्त?
- 7ऍमेझॉन वाचवण्यासाठी एक उपाय सुचवा.
- 8एक पर्यावरण समस्या घेऊन कारण, परिणाम आणि उपाय लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1१९९५.
- 2एल्क कमी झाले, वनस्पती परतल्या, समतोल आला.
- 3जंगलतोड आणि प्रदूषण.
- 4मानवी कृतींनी पाण्याच्या रासायनिक रचनेत बदल.
- 5कपड्यांच्या कचऱ्याचे.
- 6नैसर्गिक वैशिष्ट्ये आणि त्यांचे परस्पर संबंध समजतात, त्यामुळे संसाधने शहाणपणाने वापरता येतात.
- 7उदा. जंगलतोडीवर नियंत्रण, स्थानिक समुदायांचा सहभाग, शाश्वत शेती.
- 8उदा. प्रवाळ विरंजन: कारण प्रदूषण/हवामान बदल; परिणाम सागरी जीवन नष्ट; उपाय प्रदूषण कमी करणे आणि संरक्षण.