मुळे
हरभरे रात्रभर भिजवले की सकाळी प्रत्येक दाण्यातून लहानशी पांढरी शेपटी बाहेर येते. ती मातीत खाली जाऊन मूळ होते. वर जाणारी पहिली छोटी गोष्ट खोड (प्ररोह) बनते.
मूलांकुरापासून (radicle) मूळ तयार होते. प्रांकुरापासून (plumule) खोड तयार होते. मूलरोम पाणी व खनिजे शोषतात; मूलटोपी टोकाचे रक्षण करते.
आकृतीत : अंकुरणाऱ्या बीजाच्या आकृतीत मूलांकुर (A) खाली मुळात वाढतो आणि प्रांकुर (B) वर खोडात वाढतो. C हे बीज आहे.
नियम 1 : मूलांकुर आणि प्रांकुर — मूलांकुर खाली मूळ म्हणून आणि प्रांकुर वर खोड म्हणून वाढतो.
- सोपे : मूलांकुर → मूळ.
- मध्यम : प्रांकुर → खोड (प्ररोह).
- परीक्षेसाठी : अंकुरणाऱ्या बीजात मूळ प्रथम बाहेर येते, म्हणजे वनस्पती घट्ट रुजून पाणी शोषू शकते.
आकृतीत : आकृतीत P हे द्विदल वनस्पतींतील सोटमूळ (एक जाड मुख्य मूळ व बाजूच्या शाखा) आहे. Q हे एकदल वनस्पतींतील तंतुमय मुळे (सारख्या आकाराची अनेक मुळे) आहेत.
नियम 2 : मुळांचे प्रकार — सोटमूळ (द्विदल) : एक जाड मुख्य मूळ व शाखा. तंतुमय मुळे (एकदल) : सारख्या आकाराची अनेक मुळे.
- सोपे : गाजर आणि हरभऱ्याला सोटमूळ असते.
- मध्यम : गहू आणि भाताला तंतुमय मुळे असतात.
- परीक्षेसाठी : गवत उपटले की अनेक बारीक मुळे एकत्र येतात : तंतुमय मुळे.
आकृतीत : आकृतीत मूलटोपी (A) नाजूक टोकाचे रक्षण करते. मूलरोम (B) मातीतून पाणी व खनिजे शोषतात. C हे मूळ आहे.
नियम 3 : मूलटोपी आणि मूलरोम — मातीतून पुढे जाताना मूलटोपी नाजूक टोकाला झाकून त्याचे रक्षण करते. मूलरोम पाणी व खनिजे शोषतात.
- सोपे : मूलटोपी = मुळाच्या टोकाचे शिरस्त्राण.
- मध्यम : मूलरोमांमुळे पाणी शोषण्याचे क्षेत्र वाढते.
- परीक्षेसाठी : बेपर्वाईने उपटलेली वनस्पती मूलरोम गमावते आणि पाणी शोषू न शकल्याने कोमेजते.
मूलांकुर → मूळ (खाली). प्रांकुर → खोड (वर). द्विदल : सोटमूळ; एकदल : तंतुमय मुळे.
मूलांकुर आणि प्रांकुर यांचा गोंधळ. R = Radicle = Root.
आठवणीची युक्ती : मूलांकुर = मूळ; प्रांकुर = वरचा भाग (खोड).
फरक ओळखा
| मुद्दा | सोटमूळ | तंतुमय मुळे |
|---|---|---|
| आढळते | द्विदल | एकदल |
| स्वरूप | एक जाड मुख्य मूळ | सारख्या आकाराची अनेक मुळे |
| उदाहरण | हरभरा, गाजर | गहू, भात |
सरावासाठी प्रश्न
- 1बीजाचा कोणता भाग मूळ बनतो?
- 2कोणता भाग खोड बनतो?
- 3मूलरोमांचे काम काय?
- 4मूलटोपीचा उपयोग काय?
- 5द्विदल वनस्पतींना कोणते मूळ असते?
- 6एकदल वनस्पतींना कोणते मूळ असते?
- 7सोटमूळ की तंतुमय मुळे ते सांगा : गाजर, भात, हरभरा, गहू.
- 8एक विद्यार्थी म्हणतो मूलटोपी पाणी शोषते. त्याला दुरुस्त करा आणि योग्य भाग सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मूलांकुर
- 2प्रांकुर
- 3पाणी व खनिजे शोषणे.
- 4ती मुळाच्या नाजूक टोकाचे रक्षण करते.
- 5सोटमूळ
- 6तंतुमय मुळे
- 7सोटमूळ : गाजर, हरभरा. तंतुमय : भात, गहू.
- 8मूलटोपी टोकाचे रक्षण करते; पाणी मूलरोम शोषतात.
रूपांतरित मुळे आणि खोड
ऊसाच्या कांडीच्या तुकड्यातून गाठींमधून मुळे फुटतात. वडाच्या फांद्यांपासून "पाय" खाली येतात. प्रत्येक मूळ मुळाच्या भागातूनच येत नाही.
मुळाव्यतिरिक्त इतर भागांतून, जसे खोडातून, उगवणारी मुळे म्हणजे अपस्थानिक मुळे. खोडाचा ज्या ठिकाणाहून पाने फुटतात तो पेर/गाठ (node); दोन गाठींमधील भाग आंतरपेर (internode).
आकृतीत : आकृतीत A मध्ये वडाच्या फांद्यांपासून लोंबणारी आधारमुळे (प्रॉप रूट्स) आहेत. B मध्ये मका आणि ऊसाप्रमाणे जमिनीवरील खोडापासून अपस्थानिक मुळे उगवलेली आहेत.
नियम 1 : रूपांतरित मुळे — मका व ऊसाप्रमाणे जमिनीवरील खोडापासून अपस्थानिक मुळे उगवतात. रूपांतरित मुळांत हवाई मुळे, आधारमुळे, ताण (रनर्स), श्वसनमुळे आणि वडाची प्रॉप रूट्स येतात.
- सोपे : मका : जमिनीवरील खोडापासून मुळे.
- मध्यम : वड : फांद्यांपासून लोंबणारी आधारमुळे झाडाला आधार देतात.
- परीक्षेसाठी : जड वड अनेक आधारमुळांमुळे पसरतो, म्हणून एक झाड लहान जंगलासारखे दिसू शकते.
आकृतीत : खोडाच्या आकृतीत कळी (A) टोकाला आहे, पेरे (B) येथून पाने फुटतात आणि आंतरपेरे (C) त्यांच्यामध्ये आहेत. येथे प्रत्येक पेरावर एक पान आलटून पालटून बाजूंना येते.
नियम 2 : खोडाचे भाग — खोडाला पेरे (येथे पाने फुटतात), आंतरपेरे आणि टोकाला अग्रकळी असते.
- सोपे : अग्रकळी खोडाच्या टोकाला असते.
- मध्यम : पाने पेरांवर येतात, आंतरपेरांवर नाही.
- परीक्षेसाठी : 5 पेरे असलेल्या खोडात त्यांच्यामध्ये 4 आंतरपेरे असतात.
खोड : वर कळी, पेरांपासून पाने, मध्ये आंतरपेरे.
मुळे फक्त मुळाच्या भागातूनच येतात असे समजणे. मका, ऊस, वड यांत मुळे खोड किंवा फांद्यांपासून येतात.
आठवणीची युक्ती : पेर = पानांचे घर; आंतरपेर = मधला भाग.
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ |
|---|---|
| पेर/गाठ | येथे पाने फुटतात |
| आंतरपेर | दोन पेरांमधील भाग |
| अग्रकळी | टोकावरील कळी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1अपस्थानिक मुळे म्हणजे काय?
- 2अपस्थानिक मुळे असलेल्या दोन वनस्पती सांगा.
- 3वडाच्या रूपांतरित मुळांचे नाव सांगा.
- 4पेर/गाठ म्हणजे काय?
- 5आंतरपेर म्हणजे काय?
- 6अग्रकळी कुठे असते?
- 7एका खोडावर 7 पेरे आहेत. त्यांच्यामध्ये किती आंतरपेरे आहेत?
- 8रिया म्हणते आधारमुळे जमिनीतून वर वाढतात. तिला दुरुस्त करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मुळाव्यतिरिक्त इतर भागांतून, जसे खोडातून, उगवणारी मुळे.
- 2मका आणि ऊस.
- 3आधारमुळे (प्रॉप रूट्स)
- 4खोडाचा तो भाग जेथून पाने फुटतात.
- 5खोडाचा दोन पेरांमधील भाग.
- 6खोडाच्या टोकाला.
- 77 − 1 = 6
- 8आधारमुळे फांद्यांपासून खाली लोंबतात आणि झाडाला आधार देतात.
पान
पिंपळाचे पान आणि गवताचे पाते पाहा. पिंपळाच्या पानावर जाळीसारखी नक्षी असते; गवतावर समांतर रेषा. कडुलिंबाचे "पान" खरे तर एका देठावरची अनेक लहान पर्णिका असतात. पाने आकार आणि नक्षीत वेगळी असतात.
साध्या पानात एकच पाते असते; संयुक्त पानात पाते अनेक पर्णिकांत विभागलेले असते. शिराविन्यास म्हणजे शिरांची मांडणी : जाळीदार किंवा समांतर.
आकृतीत : पानाच्या आकृतीत पर्णपत्र (A) हे रुंद पाते आहे, देठ (B) हा दांडा आहे आणि मध्यशीर (C) मधून जाते.
नियम 1 : पानाचे भाग — पर्णपत्र (पाते), कडा, टोक, मध्यशीर, देठ, पर्णतल आणि अनुपर्णे. कडा पूर्ण, दातेरी किंवा खंडित असू शकतात.
- सोपे : पर्णपत्र = पाते; देठ = दांडा.
- मध्यम : मध्यशीर पात्याच्या मधून जाते.
- परीक्षेसाठी : कडा गुळगुळीत (पूर्ण), दातेरी किंवा खोल कापलेल्या (खंडित) असू शकतात.
आकृतीत : आकृतीत P जाळीदार शिराविन्यास (शिरांचे जाळे), पिंपळासारखा आहे. Q समांतर शिराविन्यास, मक्यासारखा आहे.
नियम 2 : शिराविन्यास — जाळीदार : शिरा जाळे तयार करतात (पिंपळ). समांतर : शिरा शेजारी शेजारी जातात (मका).
- सोपे : पिंपळ : जाळीदार.
- मध्यम : मका व गवत : समांतर.
- परीक्षेसाठी : जाळीदार शिराविन्यास द्विदलांत सामान्य; समांतर एकदलांत.
आकृतीत : आकृतीत P साधे पान आहे, ज्यात एकच पाते असते. Q संयुक्त पान आहे, ज्याचे पाते एका सामायिक देठावर अनेक पर्णिकांत विभागलेले असते.
नियम 3 : साधी आणि संयुक्त पाने — साध्या पानात एकच पाते (आंबा). संयुक्त पानात सामायिक देठावर पर्णिका (कडुलिंब). पाने खोडावर आलटून पालटून, समोरासमोर किंवा वलयाकार अशी मांडलेली असतात.
- सोपे : आंब्याचे पान : साधे.
- मध्यम : कडुलिंबाचे पान : संयुक्त, अनेक पर्णिका.
- परीक्षेसाठी : आलटून : प्रत्येक पेरावर एक पान; समोरासमोर : दोन पाने; वलयाकार : दोनपेक्षा जास्त.
पर्णपत्र = पाते; जाळीदार = जाळे, समांतर = रेषा; साधे = एक पाते, संयुक्त = पर्णिका.
प्रत्येक पर्णिका स्वतंत्र पान समजणे. संयुक्त पान एकच असते आणि त्यात अनेक पर्णिका असतात.
आठवणीची युक्ती : जाळीदार = जाळे (पिंपळ); समांतर = पेन्सिलच्या रेघा (मका).
फरक ओळखा
| प्रकार | वैशिष्ट्ये | उदाहरण |
|---|---|---|
| जाळीदार शिराविन्यास | शिरांचे जाळे | Peepal |
| समांतर शिराविन्यास | शिरा शेजारी शेजारी | Maize |
| साधे/संयुक्त | एक पाते/अनेक पर्णिका | Mango / neem |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पर्णपत्र म्हणजे काय?
- 2देठ म्हणजे काय?
- 3शिराविन्यास म्हणजे काय?
- 4जाळीदार आणि समांतर शिराविन्यासाचे प्रत्येकी एक उदाहरण द्या.
- 5संयुक्त पान म्हणजे काय?
- 6पानांच्या मांडणीचे तीन प्रकार सांगा.
- 7गवत, पिंपळ आणि गुलाबाच्या पानाचा शिराविन्यास सांगा, गुलाबाच्या पानात शिरांचे जाळे असते.
- 8अनिलने कडुलिंबाच्या एका काडीवर 12 पर्णिका मोजून 12 पाने सांगितली. त्याला दुरुस्त करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पानाचे रुंद पाते.
- 2पानाचा दांडा.
- 3पानातील शिरांची मांडणी.
- 4पिंपळ; मका.
- 5ज्याचे पाते सामायिक देठावर पर्णिकांत विभागलेले असते असे पान.
- 6आलटून पालटून, समोरासमोर आणि वलयाकार.
- 7गवत : समांतर; पिंपळ : जाळीदार; गुलाब : जाळीदार.
- 8त्या एका संयुक्त पानाच्या पर्णिका आहेत.
फूल
देवाला फूल वाहताना आपल्याला पाकळ्या आणि थोडा देठ दिसतो. फुलाच्या आत बिया आणि फळे बनवणारे लहान भाग असतात. फूल म्हणजे वनस्पतीचा नव्या बियांचा कारखाना.
परागकण कुक्षीवर (stigma) पडणे म्हणजे परागीभवन (pollination). त्यानंतर बीजांडांचे फलन होते.
आकृतीत : फुलाच्या आकृतीत निदलपुंज (A), पाकळ्या (B), पुंकेसर (C, नर), किंजदल (D, मादी) आणि पुष्पदंड (E) दाखवले आहेत.
फूल
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडानियम 1 : फुलाचे भाग — पुष्पदंड (देठ), पुष्पासन, निदलपुंज (हिरवी दले), दलपुंज (पाकळ्या), पुमंग (पुंकेसर, नर) आणि जायांग (किंजदल, मादी).
- सोपे : निदलपुंज = हिरवी दले; दलपुंज = पाकळ्या.
- मध्यम : पुमंग = नर भाग (पुंकेसर); जायांग = मादी भाग (किंजदल).
- परीक्षेसाठी : हिरवी दले कळीचे रक्षण करतात; पाकळ्या कीटकांना आकर्षित करतात.
आकृतीत : आकृतीत पुंकेसराला परागकोश (A) आणि तंतू (B) असतात. किंजदलाला कुक्षी (C), किंजल (D) आणि अंडाशय (E) असतात. परागीभवनात परागकण कुक्षीवर पडतात.
नियम 2 : पुंकेसर आणि किंजदल — पुंकेसर = परागकोश + तंतू (नर). किंजदल = कुक्षी + किंजल + अंडाशय (मादी). परागीभवनात परागकण कुक्षीवर पडतात आणि बीजांडांचे फलन होते.
- सोपे : परागकोशात परागकण असतात.
- मध्यम : कुक्षी परागकण स्वीकारते.
- परीक्षेसाठी : अंडाशयात बीजांडे असतात, जी फलनानंतर बिया बनतात.
नर : पुंकेसर (परागकोश + तंतू). मादी : किंजदल (कुक्षी + किंजल + अंडाशय).
नर आणि मादी भागांचा गोंधळ. पुंकेसर नर; किंजदल मादी.
आठवणीची युक्ती : पुंकेसर = पुरुष बाजू; किंजदल = बाळ (बीजांड) बाजू.
फरक ओळखा
| भाग | लिंग | आत काय असते |
|---|---|---|
| पुंकेसर | नर | परागकोश, तंतू |
| किंजदल | मादी | कुक्षी, किंजल, अंडाशय |
| निदलपुंज/दलपुंज | संरक्षण/आकर्षण | हिरवी दले/पाकळ्या |
सरावासाठी प्रश्न
- 1फुलाचा नर भाग कोणता?
- 2फुलाचा मादी भाग कोणता?
- 3पुंकेसराचे दोन भाग सांगा.
- 4किंजदलाचे तीन भाग सांगा.
- 5हिरव्या दलांना एकत्रितपणे काय म्हणतात?
- 6पाकळ्यांना एकत्रितपणे काय म्हणतात?
- 7परागीभवन म्हणजे काय?
- 8एका फुलाला 5 हिरवी दले, 5 पाकळ्या, 10 पुंकेसर आणि 1 किंजदल आहे. नर आणि मादी भाग (पुंकेसर, किंजदल) किती?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पुंकेसर (पुमंग)
- 2किंजदल (जायांग)
- 3परागकोश आणि तंतू.
- 4कुक्षी, किंजल आणि अंडाशय.
- 5निदलपुंज
- 6दलपुंज
- 7परागकण कुक्षीवर पडणे.
- 8नर : 10 पुंकेसर; मादी : 1 किंजदल.
फळ आणि बिया
आंबा खाल्यावर आपण कोय फेकतो आणि शेंगदाणा खाताना बी दोन भागांत फोडतो. कोय आणि शेंगदाणा दोन्ही बिया असून त्यांपासून रोपे उगवू शकतात.
फलनानंतर बीजांडांपासून बिया आणि अंडाशयापासून फळ बनते. बिया द्विदलिका (दोन भाग) किंवा एकदलिका (एकसंध) असू शकतात.
आकृतीत : आकृतीत फलनानंतर अंडाशय (A) फळ (C) बनते आणि बीजांडे (B) बिया (D) बनतात.
नियम 1 : फळ आणि बी — फलित बीजांडे बिया बनतात; अंडाशय फळ बनते. आंब्याला एक बी; फणसाला अनेक बिया; काजूमध्ये बी फळाच्या बाहेर असते.
- सोपे : अंडाशय → फळ.
- मध्यम : बीजांडे → बिया.
- परीक्षेसाठी : आंबा : एक बी; फणस : अनेक बिया; काजू : बी बाहेर.
आकृतीत : आकृतीत P द्विदलिका बी आहे, जे वाटाणा आणि शेंगदाण्यासारखे दोन भागांत विभागते. Q एकदलिका बी आहे, जे गव्हासारखे विभागत नाही.
नियम 2 : द्विदल आणि एकदल बिया — द्विदल बिया दोन भागांत फुटतात (वाटाणा, शेंगदाणा). एकदल बिया फुटत नाहीत (गहू, भात, ज्वारी).
- सोपे : शेंगदाणा दोन भागांत फुटतो : द्विदल.
- मध्यम : गहू फुटत नाही : एकदल.
- परीक्षेसाठी : द्विदलांना साधारणपणे सोटमूळ व जाळीदार शिरा; एकदलांना तंतुमय मुळे व समांतर शिरा.
आकृतीत : आकृतीत P आंब्यात एक बी फळाच्या आत आहे. Q काजूमध्ये बी फळाच्या बाहेर आहे.
नियम 3 : फळांतील बिया — बियांची संख्या आणि स्थान फळांनुसार वेगळे : एक बी (आंबा), अनेक बिया (फणस) किंवा फळाच्या बाहेर बी (काजू).
- सोपे : आंब्यात एक बी असते.
- मध्यम : फणसात अनेक बिया असतात.
- परीक्षेसाठी : काजूमध्ये बी (गर्भ) फळाच्या बाहेर असते.
अंडाशय → फळ; बीजांडे → बिया. द्विदल बी फुटते; एकदल फुटत नाही.
फळ आणि बी एकच असे समजणे. फळ अंडाशयापासून; बी बीजांडापासून.
आठवणीची युक्ती : अंडाशय → फळ; बीजांड → बी.
फरक ओळखा
| मुद्दा | द्विदल बी | एकदल बी |
|---|---|---|
| दोन भागांत फुटते | होय | नाही |
| उदाहरणे | वाटाणा, शेंगदाणा | गहू, भात, ज्वारी |
| मुळाचा प्रकार | सोटमूळ | तंतुमय मुळे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1फलनानंतर अंडाशयाचे काय होते?
- 2बीजांडांचे काय होते?
- 3कोणत्या बिया दोन भागांत फुटतात?
- 4एकदलिका बियांची दोन उदाहरणे द्या.
- 5कोणत्या फळाचे बी बाहेर असते?
- 6आंब्यात किती बिया असतात?
- 7द्विदल की एकदल ते सांगा : वाटाणा, ज्वारी, शेंगदाणा, गहू.
- 8सुनिता म्हणते फळ बीजांडापासून बनते. तिला दुरुस्त करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1फळ
- 2बिया
- 3द्विदलिका बिया.
- 4गहू आणि भात.
- 5काजू
- 6एक
- 7द्विदल : वाटाणा, शेंगदाणा. एकदल : ज्वारी, गहू.
- 8फळ अंडाशयापासून बनते; बीजांडांपासून बिया बनतात.
झटपट उजळणी
- द्विबीजपत्री : सोटमूळ; एकबीजपत्री : तंतुमय मुळे.
- फूल : बाह्यदलपुंज, दलपुंज, पुमंग, जायांग; परागीभवन, फलन, बी आणि फळ.