धडा ३: नैसर्गिक संसाधनांचे गुणधर्म

आकृतीत : आकृतीत हवेला वजन असते : काडी हवा भरलेल्या फुग्याकडे (A) झुकते, जो रिकाम्या फुग्यापेक्षा (B) जड आहे.

नियम 1 : हवेला वजन असते आणि ती जागा व्यापते — हवा भरलेला फुगा रिकाम्या फुग्यापेक्षा जड असतो, म्हणून हवेला वजन असते. तो फुगा फुगवते, म्हणून ती जागाही व्यापते.

• सोपे : हवा भरलेला फुगा काडी खाली झुकवतो.
• मध्यम : हवा भरलेला फुटबॉल सपाट फुटबॉलपेक्षा जास्त जागा घेतो.
• परीक्षेसाठी : एकाच आकाराचे आणि पदार्थाचे दोन फुगे : हवा भरलेला जड असतो, म्हणून काडी त्याकडे झुकते.

नियम 2 : हवेचे इतर उपयोग — हवा ध्वनीच्या प्रसारणास मदत करते आणि उष्णता शोषून पृथ्वी उबदार ठेवते.

• सोपे : आपल्याला घंटा ऐकू येते कारण ध्वनी हवेतून प्रवास करतो.
• मध्यम : हवेने उष्णता शोषली नसती तर रात्री पृथ्वी खूप थंड झाली असती.
• परीक्षेसाठी : हवा मिश्रण आहे कारण तिचे वायू रासायनिकरीत्या जोडलेले नाहीत.

फरक ओळखा

आकृतीत : आकृतीत उंच जाताना वातावरणीय दाब कमी होतो : समुद्रसपाटीजवळ (A) हवा दाट आणि शिखरावर (C) विरळ आहे.

नियम 1 : वातावरणीय दाब — तो सर्व दिशांना समान कार्य करतो. समुद्रसपाटीला तो सुमारे 1,01,400 N/m² असतो. तो वायुदाबमापकाने (barometer) मोजतात आणि उंचीबरोबर कमी होतो.

• सोपे : समुद्रसपाटीवर दाब सर्वाधिक.
• मध्यम : पर्वत शिखरावर हवा विरळ असल्याने दाब समुद्रसपाटीपेक्षा कमी.
• परीक्षेसाठी : चढताना वायुदाबमापकाचे वाचन कमी होते.

आकृतीत : बर्नूलीच्या तत्त्वाच्या आकृतीत दोन कागदांमध्ये हवा फुंकली की तेथील दाब (A) बाहेरच्या दाबापेक्षा (B) कमी होतो, म्हणून कागद एकमेकांजवळ येतात.

नियम 2 : बर्नूलीचे तत्त्व — जेथे हवेचा वेग जास्त तेथे दाब कमी. म्हणून दोन कागदांमध्ये फुंकल्यावर ते जवळ येतात.

• सोपे : दोन कागदांमध्ये फुंका : ते जवळ येतात.
• मध्यम : वेगवान हवा → कमी दाब; मंद हवा → जास्त दाब.
• परीक्षेसाठी : बाहेरचा दाब (B) आतल्या (A) पेक्षा जास्त असतो आणि तो कागदांना एकत्र ढकलतो.

आकृतीत : आकृतीत वारा जास्त दाबाच्या प्रदेशाकडून (A) कमी दाबाच्या प्रदेशाकडे (B) वाहतो.

नियम 3 : वारा — वारा जास्त दाबाच्या प्रदेशाकडून कमी दाबाच्या प्रदेशाकडे वाहतो.

• सोपे : जास्त → कमी दाब : वाऱ्याची दिशा.
• मध्यम : A चा दाब B पेक्षा जास्त असेल तर वारा A कडून B कडे वाहतो.
• परीक्षेसाठी : दाबातील फरक जितका जास्त, तितका वारा जोरदार.

आकृतीत : आकृतीत हवेतील बाष्प (C) बर्फाच्या थंड ग्लासावर (A) बाहेरच्या बाजूला थेंबांत (B) बदलते.

नियम 4 : आर्द्रता आणि दव — आर्द्रता हवेच्या बाष्प धरण्याच्या क्षमतेवर अवलंबून. थंड हवा बाष्प गमावते तेव्हा दव तयार होते.

• सोपे : थंड ग्लासवरील थेंब : हवेतील बाष्प.
• मध्यम : थंड सकाळी गवतावरील दव : थंड हवेतून बाष्प सुटते.
• परीक्षेसाठी : दमट दिवशी कपडे हळू वाळतात कारण हवेत आधीच खूप बाष्प असते.

फरक ओळखा

आकृतीत : आकृतीत पाण्याला स्वतःचा आकार नसतो, म्हणून ते भांड्याचा आकार घेते, पण त्याचे आकारमान (येथे 200 mL) तेच राहते.

नियम 1 : निश्चित आकारमानाचा प्रवाही — पाणी भांड्याचा आकार घेते पण आकारमान तेच ठेवते.

• सोपे : बाटलीतील 300 mL पाणी वाटीत ओतले तरी 300 mL च राहते.
• मध्यम : 500 mL पाणी 2 ग्लासांत समान ओतले तर प्रत्येकात 500 ÷ 2 = 250 mL.
• परीक्षेसाठी : 250 mL आणि 150 mL चे ग्लास एकत्र ओतले तर 250 + 150 = 400 mL : आकारमान बदलत नाही.

आकृतीत : आकृतीत पाणी गोठताना प्रसरण पावते (Q ठिपक्यांच्या रेषेच्या वर जाते), म्हणून पूर्ण भरलेली काचेची बाटली फ्रीजरमध्ये तडकते. बर्फ पाण्यापेक्षा हलका असल्याने तरंगतो.

नियम 2 : गोठताना प्रसरण आणि द्रावक — पाणी गोठताना प्रसरण पावते, म्हणून बर्फ तरंगतो. पाणी सार्वत्रिक द्रावक आहे : द्राव्य + द्रावक = द्रावण. उपयोग : वाहतूक, वीज, शीतक आणि स्वच्छता.

• सोपे : साखर (द्राव्य) + पाणी (द्रावक) = साखरेचे द्रावण.
• मध्यम : वाहनाच्या रेडिएटरमध्ये पाणी शीतक म्हणून वापरतात.
• परीक्षेसाठी : काचेची बाटली पूर्ण पाण्याने भरून फ्रीजरमध्ये ठेवू नका; बर्फ प्रसरण पावून ती तडकू शकते.

फरक ओळखा

आकृतीत : आकृतीत पाण्याची घनता तापमानानुसार (रेखाटन) 4 °C ला (B) सर्वाधिक आहे. 4 °C च्या खाली थंड होताना पाणी प्रसरण पावते, हे त्याचे असंगत वर्तन.

नियम 1 : पाण्याचे असंगत वर्तन — पाण्याची घनता 4 °C ला सर्वाधिक असते. 4 °C च्या खाली पाणी प्रसरण पावते, म्हणून घनता कमी होते.

• सोपे : 4 °C ला सर्वाधिक घनता.
• मध्यम : 4 °C च्या खाली पाणी हलके (कमी घनतेचे).
• परीक्षेसाठी : 4 °C चे पाणी सर्वाधिक घनतेचे असल्याने ते तलावाच्या तळाशी राहते.

आकृतीत : आकृतीत तलावात बर्फ (A) वरच्या बाजूला तयार होतो आणि त्याखालचे पाणी (B) द्रव राहते, म्हणून मासे (C) जगतात.

नियम 2 : तलाव वरून का गोठतात — 4 °C चे थंड पाणी खाली जाते आणि 4 °C खालील पाणी वर राहून तेथे गोठते. खालचे पाणी द्रव राहते, म्हणून जलचर जगतात.

• सोपे : तलावावर बर्फ वरच्या भागात तयार होतो.
• मध्यम : खालचे पाणी सुमारे 4 °C ला द्रव राहते.
• परीक्षेसाठी : पाण्याला हे असंगत वर्तन नसते तर तलाव तळापासून गोठले असते आणि मासे मेले असते.

आकृतीत : आकृतीत घनता = वस्तुमान ÷ आकारमान. 180 g चा ठोकळा पाणी 100 cc वरून 160 cc पर्यंत वाढवतो, म्हणून त्याचे आकारमान 60 cc आणि घनता 3 g/cc.

नियम 3 : घनता काढणे — घनता = वस्तुमान ÷ आकारमान. अनियमित घनपदार्थाचे आकारमान = तो पाण्यात बुडवल्यावर पातळीतील वाढ.

• सोपे : 120 g, 40 cc : घनता = 120 ÷ 40 = 3 g/cc.
• मध्यम : 120 g चा दगड पाणी 100 cc वरून 150 cc करतो. आकारमान = 150 − 100 = 50 cc. घनता = 120 ÷ 50 = 2.4 g/cc.
• परीक्षेसाठी : लाकडाच्या तुकड्याचे वस्तुमान 50 g, आकारमान 100 cc : घनता = 50 ÷ 100 = 0.5 g/cc. पाणी 1 g/cc आहे, म्हणून लाकूड तरंगते.

आकृतीत : आकृतीत बटाटा साध्या पाण्यात (P) बुडतो पण खारट पाण्यात (Q) तरंगतो, कारण विरघळलेले मीठ पाण्याची घनता वाढवते.

नियम 4 : बुडणे आणि तरंगणे — वस्तूची घनता द्रवापेक्षा कमी असेल तर ती तरंगते, जास्त असेल तर बुडते. विरघळलेले मीठ समुद्राच्या पाण्याची घनता वाढवते.

• सोपे : पाण्यापेक्षा कमी घनता : तरंगते.
• मध्यम : पाण्यापेक्षा जास्त घनता : बुडते.
• परीक्षेसाठी : समुद्राच्या पाण्यात तरंगणे सोपे कारण त्याची घनता जास्त.

फरक ओळखा

आकृतीत : आकृतीत वालुकामय मातीचे कण मोठे असून पाणी लवकर निचरते, गाळाची माती मध्यम आणि चिकणमातीचे कण अतिशय लहान असून ती सर्वाधिक पाणी धरते. (नमुना आकड्यांसह रेखाटन.)

नियम 1 : मातीचे प्रकार — रंगावरून सुपीकता कळते. वालुकामय माती पाणी लवकर निचरते, नांगरायला सोपी पण कमी सुपीक. गाळाची माती मध्यम आणि सुपीक. चिकणमातीचे कण लहान आणि ती पाणी धरते. मातीची रचना सुपीकतेवर परिणाम करते.

• सोपे : वालुकामय : पाणी लवकर निचरते, कमी सुपीक.
• मध्यम : गाळाची : मध्यम, सुपीक.
• परीक्षेसाठी : चिकणमाती पाणी धरते; भातासारख्या जास्त पाणी लागणाऱ्या पिकांना योग्य.

आकृतीत : आकृतीत मातीचा pH : 6.5 खाली आम्लधर्मी, 6.5 ते 7.5 उदासीन आणि 7.5 पेक्षा जास्त आम्लारिधर्मी. रेखाटनात A आम्लधर्मी, B उदासीन आणि C आम्लारिधर्मी आहे.

नियम 2 : मातीचा pH आणि काळजी — आम्लधर्मी : pH 6.5 खाली. उदासीन : 6.5–7.5. आम्लारिधर्मी : 7.5 पेक्षा जास्त. मातीचे उपयोग : भांडी (घडवता येणे), चिनी माती, शाडू, टेराकोटा, मुलतानी. पिकांची फेरपालट करा. जागतिक मृदा दिन 5 डिसेंबर.

• सोपे : pH 7.0 उदासीन आहे.
• मध्यम : pH 5.8 आम्लधर्मी (6.5 पेक्षा कमी).
• परीक्षेसाठी : pH 8.2 आम्लारिधर्मी (7.5 पेक्षा जास्त).

फरक ओळखा