धडा ४: सजीवांतील पोषण

आकृतीत : आकृतीत (नमुना आकड्यांसह रेखाटन) स्थूल पोषकद्रव्ये (कार्बोदके, प्रथिने, मेद) जास्त प्रमाणात लागतात आणि सूक्ष्म पोषकद्रव्ये (खनिजे, जीवनसत्त्वे) कमी प्रमाणात लागतात.

नियम 1 : पोषण का हवे — ऊर्जा, वाढ आणि विकास, खराब झालेल्या पेशी बदलणे व ऊती दुरुस्त करणे आणि रोगांशी लढणे यांसाठी.

• सोपे : ऊर्जा : धावणे, खेळणे यांसाठी.
• मध्यम : दुरुस्ती : बोटावरची जखम पोषकद्रव्यांच्या मदतीने भरते.
• परीक्षेसाठी : रोगांशी लढा : चांगले पोषण असलेले मूल लवकर बरे होते.

नियम 2 : स्थूल, सूक्ष्म; स्वयंपोषी आणि परपोषी — स्थूल पोषकद्रव्ये (जास्त प्रमाणात) : कार्बोदके, प्रथिने, मेद. सूक्ष्म पोषकद्रव्ये (कमी प्रमाणात) : खनिजे व जीवनसत्त्वे. स्वयंपोषी सजीव स्वतःचे अन्न बनवतात; परपोषी सजीव इतरांवर अवलंबून असतात.

• सोपे : भात कार्बोदक (स्थूल).
• मध्यम : लोह हे खनिज (सूक्ष्म).
• परीक्षेसाठी : वनस्पती स्वयंपोषी; गाय परपोषी.

फरक ओळखा

आकृतीत : प्रकाशसंश्लेषणाच्या आकृतीत A सूर्यप्रकाश, B कार्बन डायऑक्साइड (पर्णरंध्रांतून) आणि D मुळांकडून पाणी आत जातात. C ऑक्सिजन बाहेर पडतो आणि E अन्न (ग्लुकोज) तयार होते.

नियम 1 : समीकरण — 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂. प्रकाश ऊर्जेचे रासायनिक ऊर्जेत रूपांतर होते आणि ऑक्सिजन बाहेर पडतो. CO₂ पर्णरंध्रांतून आत येतो; हिरवी खोडेही प्रकाशसंश्लेषण करतात.

• सोपे : 1 ग्लुकोजसाठी 6 CO₂ आणि 6 H₂O लागतात.
• मध्यम : 2 ग्लुकोजसाठी 2 × 6 = 12 CO₂ लागतात आणि 2 × 6 = 12 O₂ बाहेर पडतात.
• परीक्षेसाठी : पडताळा : डावीकडे कार्बन 6 × 1 = 6 आणि उजवीकडे ग्लुकोजमध्ये 6, म्हणजे कार्बनसाठी समीकरण संतुलित आहे.

आकृतीत : आकृतीत A जलवाहिनी पाणी व खनिजे मुळांकडून वर नेते. B अन्नवाहिनी पानांकडून अन्न इतर भागांकडे नेते.

आकृतीत : आकृतीत लाल पाण्यात ठेवलेले खोड : लाल पाणी जलवाहिनीतून (A) वर चढते. अन्नवाहिनी (B) तिच्या शेजारी असते.

नियम 2 : जलवाहिनी आणि अन्नवाहिनी — जलवाहिनी पाणी व खनिजे मुळांकडून हवाई भागांकडे नेते. अन्नवाहिनी अन्न (ग्लुकोज) पानांकडून इतर भागांकडे नेते.

• सोपे : जलवाहिनी : मुळांकडून वर.
• मध्यम : अन्नवाहिनी : पानांकडून इतर भागांना अन्न.
• परीक्षेसाठी : लाल पाण्यातील खोडात लाल रंग जलवाहिनीचा मार्ग दाखवतो.

फरक ओळखा

आकृतीत : जैविक नायट्रोजन स्थिरीकरणाच्या आकृतीत रायझोबिअम जीवाणू (B) शेंगावर्गीय वनस्पतींच्या मुळांवरील गाठींत (A) राहतात आणि नायट्रोजनचे नायट्रेटमध्ये रूपांतर करतात.

नियम 1 : जैविक स्थिरीकरण — वनस्पती वायुरूप नायट्रोजन वापरू शकत नाहीत. शेंगावर्गीय वनस्पतींच्या मुळांवरील गाठींतील रायझोबिअम आणि मातीतील अझोटोबॅक्टर त्याचे नायट्रेटमध्ये रूपांतर करतात.

• सोपे : वाल आणि शेंगदाण्याच्या मुळांवर गाठी असतात.
• मध्यम : रायझोबिअम गाठींत राहून नायट्रेट बनवतो.
• परीक्षेसाठी : अझोटोबॅक्टर मातीत मुक्तपणे राहून नायट्रोजन स्थिर करतो.

आकृतीत : वातावरणीय स्थिरीकरणाच्या आकृतीत वीज नायट्रिक ऑक्साइड, नंतर नायट्रोजन डायऑक्साइड बनवते; तो पावसात नायट्रिक आम्ल म्हणून विरघळतो आणि मातीत नायट्रेट तयार होतात.

नियम 2 : वातावरणीय स्थिरीकरण — वीज नायट्रिक ऑक्साइड, मग नायट्रोजन डायऑक्साइड बनवते; पावसात नायट्रिक आम्ल होते आणि मातीत क्षार तयार होतात.

• सोपे : विजेपासून प्रक्रिया सुरू होते.
• मध्यम : पाऊस नायट्रिक आम्ल मातीत आणतो.
• परीक्षेसाठी : क्रम : नायट्रिक ऑक्साइड → नायट्रोजन डायऑक्साइड → नायट्रिक आम्ल → क्षार (नायट्रेट).

आकृतीत : दगडफुलाच्या आकृतीत कवक (A) शैवालाला (B) पाणी, खनिजे आणि आश्रय (निळे बाण C) देते आणि शैवाल कवकाला अन्न (केशरी बाण D) देते.

नियम 3 : सहजीवी पोषण — दगडफूल = शैवाल + कवक. कवक पाणी, खनिजे व आश्रय देते; शैवाल प्रकाशसंश्लेषणाने अन्न देते.

• सोपे : दगडफूल शैवाल आणि कवकाचे बनलेले असते.
• मध्यम : कवक पाणी, खनिजे, आश्रय देते; शैवाल अन्न देते.
• परीक्षेसाठी : दोन्ही भागीदारांचा फायदा, म्हणून हे परस्पर सहकार्य.

फरक ओळखा

आकृतीत : आकृतीत P अमरवेल (कस्कुटा) पूर्ण परजीवी वनस्पती आहे. Q घटपर्णी कीटकभक्षी वनस्पती आहे. R अळिंबी मृतोपजीवी असून मृत अवशेष पचवते.

नियम 1 : परपोषी वनस्पतींचे प्रकार — परजीवी : अमरवेल (पूर्णतः), बांडगूळ (अंशतः). कीटकभक्षी : नायट्रोजन कमी असलेल्या मातीतील ड्रॉसेरा, घटपर्णी. मृतोपजीवी : अळिंबी, यीस्टसारखी कवके जी एन्झाइम वापरून मृत अवशेषांवर जगतात.

• सोपे : अमरवेल पूर्णतः परजीवी आहे.
• मध्यम : बांडगूळ अंशतः परजीवी; त्याला हिरवी पाने असतात पण ते आश्रयदात्याकडून पाणी घेते.
• परीक्षेसाठी : अळिंबी मृतोपजीवी आहे : ती एन्झाइमने मृत अवशेष पचवून अन्न शोषते.

आकृतीत : आकृतीत P निरोगी वनस्पती आहे. Q : नायट्रोजनच्या कमतरतेने वाढ खुंटते आणि पाने पिवळी होतात. R : पोटॅशिअमच्या कमतरतेने खोड कमजोर होते आणि पाने कोमेजतात.

नियम 2 : वनस्पती पोषकद्रव्यांची कमतरता — नायट्रोजन : खुंटलेली वाढ, पिवळी पाने. फॉस्फरस : पाने लवकर गळणे, मुळांची मंद वाढ. पोटॅशिअम : कमजोर खोड, कोमेजणे. मॅग्नेशिअम व लोह : हरितद्रव्य कमी होऊन पिवळेपणा.

• सोपे : पिवळी पाने व खुंटलेली वाढ : नायट्रोजनची कमतरता.
• मध्यम : कमजोर खोड व कोमेजणे : पोटॅशिअमची कमतरता.
• परीक्षेसाठी : मुळांची मंद वाढ व पाने लवकर गळणे : फॉस्फरसची कमतरता.

फरक ओळखा

आकृतीत : आकृतीत प्राण्यांतील पोषणाच्या पायऱ्या : अंतर्ग्रहण, पचन, शोषण, आत्मसात करणे आणि बहिर्क्षेपण.

नियम 1 : पाच पायऱ्या — अंतर्ग्रहण : अन्न आत घेणे. पचन : अन्न तोडणे. शोषण : पचलेले अन्न रक्तात घेणे. आत्मसात करणे : वापरणे. बहिर्क्षेपण : न पचलेला कचरा बाहेर टाकणे.

• सोपे : पोळी चावणे म्हणजे अंतर्ग्रहण.
• मध्यम : पोळीचे साध्या साखरेत रूपांतर म्हणजे पचन.
• परीक्षेसाठी : न पचलेले तंतू बाहेर टाकणे म्हणजे बहिर्क्षेपण.

नियम 2 : प्राण्यांतील पोषणाचे प्रकार — पूर्णभक्षी : शाकाहारी, मांसाहारी, सर्वाहारी, मृतभक्षक (गिधाड, कावळा) आणि अपघटक. मृतोपजीवी : द्रव सेंद्रिय पदार्थ शोषणे (घरमाशी, मुंगी, कोळी). परजीवी : बाह्यपरजीवी (उवा, गोचीड, ढेकूण) आणि अंतःपरजीवी (पट्टकृमी, गोलकृमी).

• सोपे : गिधाड आणि कावळा : मृतभक्षक.
• मध्यम : उवा, गोचीड, ढेकूण शरीराच्या बाहेर राहतात : बाह्यपरजीवी.
• परीक्षेसाठी : पट्टकृमी आणि गोलकृमी शरीराच्या आत राहतात : अंतःपरजीवी.

आकृतीत : अमिबाच्या आकृतीत सर्व पायऱ्या एकाच पेशीत घडतात : हात (A) अन्नाला वेढतात, अन्न अन्नरिक्तिकेत (B) पचते आणि C हे केंद्रक आहे.

नियम 3 : अमिबा — अमिबात सर्व पायऱ्या एकाच पेशीत घडतात : हात अन्नाला वेढतात आणि अन्न अन्नरिक्तिकेत पचते.

• सोपे : अमिबा : एकच पेशी पाचही पायऱ्या करते.
• मध्यम : अन्नरिक्तिकेत पचन होते.
• परीक्षेसाठी : अमिबाला जठर नसते; पेशीच त्याची पचनसंस्था असते.

फरक ओळखा