अन्न नासणे आणि त्याची कारणे
गरम दिवशी बाहेर ठेवलेले दूध संध्याकाळी आंबट होते. केळे काही दिवसांनी काळे पडते. ओल्या डब्यात ठेवलेल्या ब्रेडवर हिरवी बुरशी येते. ही सर्व अन्न खराब होत असल्याची चिन्हे आहेत.
अन्नाचा रंग, वास, पोत, दर्जा किंवा चव बदलणे आणि पोषकद्रव्ये नष्ट होणे म्हणजे अन्न नासणे (food spoilage). नासलेले अन्न आजारी पाडू शकते.
आकृतीत : आकृतीत अन्न नासण्याची कारणे दाखवली आहेत : A हवा, पाणी किंवा मातीतील सूक्ष्मजीव, B कीटक, C अन्नाची धातूशी रासायनिक अभिक्रिया, D अन्नातील अंतर्गत घटक (फळ काळे पडणे).
नियम 1 : अन्न नासण्याची कारणे — (1) अन्नातील अंतर्गत घटक : फळे काळी पडतात, मांस आंबट होते, शेंगदाणे खवट होतात. (2) चुकीची हाताळणी, साठवण आणि वाहतूक. (3) आम्लधर्मी किंवा आम्लारिधर्मी अन्नाची (मांस, दूध) धातूंशी रासायनिक अभिक्रिया. (4) हवा, पाणी किंवा मातीतील सूक्ष्मजीव व कीटकांमुळे दूषित होणे.
- सोपे : कापलेले सफरचंद आपोआप तपकिरी होते : अन्नातील अंतर्गत घटक.
- मध्यम : तांब्याच्या भांड्यातील दही त्याच्याशी अभिक्रिया करू शकते : धातूशी अभिक्रिया.
- परीक्षेसाठी : उघड्या डब्यातील गव्हाच्या पिठात कीटक व बुरशी येते : दूषित होणे.
चार कारणे : अन्नातील घटक, चुकीची हाताळणी, धातूशी अभिक्रिया, दूषित होणे.
वास येत असेल तरच अन्न नासले असे समजणे. रंग, पोत, चवही बदलते आणि काही नासलेले अन्न चांगले दिसते.
आठवणीची युक्ती : नासणे = वास, रंग, चव, पोत यांत बदल.
फरक ओळखा
| कारण | उदाहरण |
|---|---|
| अन्नातील घटक | फळ काळे पडणे |
| धातूशी अभिक्रिया | धातूच्या भांड्यातील दूध/मांस |
| दूषित होणे | हवा, पाणी, मातीतील सूक्ष्मजीव व कीटक |
सरावासाठी प्रश्न
- 1अन्न नासणे म्हणजे काय?
- 2नासलेल्या अन्नाची दोन चिन्हे सांगा.
- 3कोणते पदार्थ धातूंशी अभिक्रिया करू शकतात?
- 4अन्न नासवणाऱ्या अंतर्गत घटकाचे उदाहरण द्या.
- 5शेंगदाणे नासले तर काय होते?
- 6अन्न दूषित करणाऱ्या दोन गोष्टी सांगा.
- 7आकृतीतील A, B, C ही नासण्याची कारणे सांगा.
- 8रोहन म्हणतो फक्त दुर्गंधी म्हणजे नासलेले अन्न. त्याला दुरुस्त करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1रंग, वास, पोत, दर्जा किंवा चव बदलणे आणि पोषकद्रव्ये नष्ट होणे.
- 2दुर्गंधी आणि रंग बदलणे.
- 3मांस, दूध यांसारखे आम्लधर्मी किंवा आम्लारिधर्मी अन्न.
- 4फळे काळी पडणे.
- 5ते खवट होतात.
- 6सूक्ष्मजीव आणि कीटक.
- 7A : सूक्ष्मजीव, B : कीटक, C : धातूशी अभिक्रिया.
- 8रंग, पोत आणि चवही बदलते; काही नासलेले अन्न चांगले दिसू शकते.
अन्नाची नासाडी आणि ती टाळणे
लग्नाच्या जेवणात ताटे भरून अन्न घेतले जाते आणि निम्मे कचऱ्यात जाते. शेतात कापणीच्या वेळी काही धान्य पडून वाया जाते. अन्न आपल्यापर्यंत येण्यापूर्वी अनेक टप्प्यांवर वाया जाते.
प्रमाणात्मक नासाडी म्हणजे अन्न प्रमाणात कमी होणे. गुणात्मक नासाडी म्हणजे अन्नाचा दर्जा किंवा पोषकद्रव्ये कमी होणे.
आकृतीत : आकृतीत P मध्ये चुकीच्या हाताळणीमुळे सांडलेले धान्य (प्रमाणात्मक नासाडी). Q मध्ये जास्त शिजवलेले अन्न (गुणात्मक नासाडी). R मध्ये जास्त वाढलेले अन्न (प्रमाणात्मक नासाडी).
नियम 1 : प्रमाणात्मक नासाडी — कारणे : चुकीच्या शेती पद्धती (हाताने पेरणी, अपुरी मळणी), अयोग्य साठवण व वितरण आणि मेजवान्यांत जास्त वाढणे.
- सोपे : ताटात जास्त वाढलेले अन्न तसेच राहणे.
- मध्यम : वाहतुकीत धान्य सांडणे.
- परीक्षेसाठी : अपुऱ्या मळणीमुळे धान्य भुशातच राहते.
नियम 2 : गुणात्मक नासाडी आणि प्रतिबंध — कारणे : संरक्षणाच्या चुकीच्या पद्धती, जास्त परिरक्षके, जास्त शिजवणे, चिरल्यानंतर भाज्या धुणे, फळांची चुकीची हाताळणी आणि वाहतुकीच्या वेळेचा चुकीचा अंदाज. प्रतिबंध : जेवढे खाल तेवढेच वाढा, जास्त शिजवू नका, उरलेले अन्न पुन्हा वापरा, गरजेपुरतेच विकत घ्या, नीट साठवा आणि मुदत संपण्याची तारीख पाहा.
- सोपे : जास्त शिजवल्याने पोषकद्रव्ये नष्ट होतात : गुणात्मक नासाडी.
- मध्यम : चिरल्यानंतर भाज्या धुतल्यास पोषकद्रव्ये वाहून जातात.
- परीक्षेसाठी : जागतिक अन्न दिन 16 ऑक्टोबरला असतो; तो अन्न वाया न घालवण्याची आठवण देतो.
प्रमाण गेले = प्रमाणात्मक; दर्जा गेला = गुणात्मक. जेवढे खाल तेवढेच घ्या.
उरलेले अन्न नेहमी वायाच असते असे समजणे. सुरक्षित उरलेले अन्न पुन्हा वापरता येते.
आठवणीची युक्ती : प्रमाण = अन्न कमी झाले; गुण = पोषण कमी झाले.
फरक ओळखा
| प्रकार | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| प्रमाणात्मक | अन्नाचे प्रमाण कमी | सांडलेले धान्य, जास्त वाढणे |
| गुणात्मक | दर्जा/पोषण कमी | जास्त शिजवणे, चिरल्यावर धुणे |
| प्रतिबंध | नियोजन व नीट साठवण | मुदत तारीख पाहा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1प्रमाणात्मक नासाडी म्हणजे काय?
- 2गुणात्मक नासाडी म्हणजे काय?
- 3प्रमाणात्मक नासाडीचे एक कारण सांगा.
- 4गुणात्मक नासाडीचे एक कारण सांगा.
- 5जागतिक अन्न दिन केव्हा असतो?
- 6अन्नाची नासाडी टाळण्याचे दोन मार्ग सांगा.
- 7प्रमाणात्मक की गुणात्मक : (अ) सांडलेले धान्य, (ब) जास्त शिजवलेल्या भाज्या, (क) जास्त वाढलेले अन्न.
- 8तुमची शाळा 100 मुलांसाठी जेवण ठेवते. नासाडी टाळण्याचे दोन मार्ग सुचवा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अन्न प्रमाणात कमी होणे.
- 2अन्नाचा दर्जा किंवा पोषकद्रव्ये कमी होणे.
- 3मेजवानीत जास्त अन्न वाढणे.
- 4जास्त शिजवणे.
- 516 ऑक्टोबर
- 6जेवढे खाल तेवढेच वाढणे; मुदत तारीख पाहणे.
- 7(अ) प्रमाणात्मक, (ब) गुणात्मक, (क) प्रमाणात्मक.
- 8आवश्यक तेवढेच शिजवा आणि मुलांना थोडे थोडे वाढा; उरलेले अन्न नीट साठवा.
अन्न संरक्षण आणि परिरक्षण
आजी भरपूर मीठ आणि तेल घालून लोणचे करते, म्हणजे ते वर्षभर टिकते. फ्रीज दूध काही दिवस ताजे ठेवतो. वेफर्सचे पाकीट आतल्या वायूने फुगलेले असते. हे सर्व अन्न सुरक्षित ठेवण्याचे मार्ग आहेत.
अन्न संरक्षण म्हणजे सूक्ष्मजीवांची वाढ आणि कीडींमुळे होणारे नासणे टाळणे. अन्न परिरक्षण म्हणजे परिरक्षके वापरून अंतर्गत कारणांमुळे होणारे नासणे दीर्घकाळ टाळणे.
आकृतीत : आकृतीत अन्नाचे संरक्षण : A फ्रीज (कमी तापमानाने अभिक्रिया मंदावतात), B पाकिटातील अक्रिय वायू (नायट्रोजन), C गोणपाटावर फवारलेले कीटकनाशक, D लोणच्यातील नैसर्गिक परिरक्षके (मीठ, तेल).
नियम 1 : पद्धती — गोठवणे : कमी तापमानात अभिक्रिया मंदावतात. गोणपाटांवर कीटकनाशके. अक्रिय वायू : वेफर्सच्या पाकिटात नायट्रोजन. नैसर्गिक परिरक्षके : मीठ, साखर, तेल. रासायनिक परिरक्षके : व्हिनेगर (ॲसेटिक आम्ल), सायट्रिक आम्ल, सोडिअम बेन्झोएट, नायट्रेट आणि नायट्राइट.
- सोपे : गोठवणे : कमी तापमानात अभिक्रिया मंदावतात.
- मध्यम : मीठ, साखर, तेल नैसर्गिक परिरक्षके (लोणचे, जॅम).
- परीक्षेसाठी : वेफर्सच्या पाकिटातील नायट्रोजन अक्रिय असतो; तो वेफर्स खराब करत नाही आणि ऑक्सिजन बाहेर ठेवतो.
संरक्षण : सूक्ष्मजीव व कीडींपासून. परिरक्षण : दीर्घ साठवणीसाठी परिरक्षके.
रासायनिक परिरक्षके जास्त प्रमाणात वापरणे. जास्त परिरक्षके हानिकारक ठरू शकतात; फक्त मान्य प्रमाणात वापरा.
आठवणीची युक्ती : नैसर्गिक : मीठ, साखर, तेल; रासायनिक : व्हिनेगर, सायट्रिक आम्ल, बेन्झोएट.
फरक ओळखा
| पद्धत | कसे कार्य करते | उदाहरण |
|---|---|---|
| गोठवणे | अभिक्रिया मंदावतात | फ्रीज |
| नैसर्गिक परिरक्षक | सूक्ष्मजीव वाढ रोखतात | मीठ, साखर, तेल |
| अक्रिय वायू | ऑक्सिजन बाहेर ठेवतो | वेफर्समध्ये नायट्रोजन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1अन्न संरक्षण म्हणजे काय?
- 2अन्न परिरक्षण म्हणजे काय?
- 3दोन नैसर्गिक परिरक्षकांची नावे सांगा.
- 4दोन रासायनिक परिरक्षकांची नावे सांगा.
- 5वेफर्सच्या पाकिटात कोणता वायू वापरतात?
- 6गोठवल्याने अन्न टिकते ते का?
- 7गोणपाटातील धान्य कसे सुरक्षित ठेवतात?
- 8दुकानदार जॅम जास्त टिकावा म्हणून खूप परिरक्षक घालतो. हे योग्य आहे का? स्पष्ट करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सूक्ष्मजीव आणि कीडींमुळे होणारे नासणे टाळणे.
- 2दीर्घकाळ नासणे टाळण्यासाठी परिरक्षके वापरणे.
- 3मीठ आणि साखर (किंवा तेल).
- 4व्हिनेगर (ॲसेटिक आम्ल) आणि सोडिअम बेन्झोएट.
- 5नायट्रोजन
- 6कमी तापमानात रासायनिक अभिक्रिया मंदावतात.
- 7पिशव्यांवर कीटकनाशके फवारून.
- 8नाही. जास्त परिरक्षके हानिकारक असू शकतात; फक्त मान्य प्रमाणातच वापरावीत.
पाश्चरीकरण, किरणोत्सर्जन आणि संस्था
दुकानातील पाकीट दूध फ्रीजशिवाय काही दिवस चांगले राहते कारण ते तापवून बंद केलेले असते. कांदे आणि मसाल्यांवर खास किरणांची प्रक्रिया करतात म्हणजे ते जास्त टिकतात. अन्नाचा दर्जा एक सरकारी संस्थाही तपासते.
दूध तापवून लगेच थंड करून सूक्ष्मजीव नष्ट करणे म्हणजे पाश्चरीकरण (pasteurisation). अन्नावर किरणांचा मारा करून सूक्ष्मजीव व कीटक मारणे म्हणजे किरणोत्सर्ग प्रक्रिया (irradiation).
आकृतीत : पाश्चरीकरणाच्या आकृतीत (रेखाटन) दूध 80 °C पर्यंत तापवतात, 15 मिनिटे 80 °C ला ठेवतात आणि मग लगेच थंड करतात.
नियम 1 : पाश्चरीकरण — दूध तापवतात, उदा. 80 °C ला 15 मिनिटे, मग लगेच थंड करतात. त्यामुळे सूक्ष्मजीव नष्ट होतात. ही पद्धत लुई पाश्चर यांनी विकसित केली.
- सोपे : दूध 80 °C पर्यंत तापवा.
- मध्यम : ते तेथे 15 मिनिटे ठेवा, मग लगेच थंड करा.
- परीक्षेसाठी : 15 मिनिटांच्या 4 बॅचेसना एकूण 4 × 15 = 60 मिनिटे लागतात.
आकृतीत : आकृतीत किरणोत्सर्ग प्रक्रियेने अंकुर येणे लांबते : 30 दिवसांनी प्रक्रिया केलेल्या बटाट्यांना (P) अंकुर आले नाहीत, पण इतरांना (Q) आले.
नियम 2 : किरणोत्सर्ग प्रक्रिया आणि FSSAI — अन्नावर क्ष-किरण, गॅमा किरण किंवा उच्च ऊर्जेचे इलेक्ट्रॉन टाकतात. त्यामुळे सूक्ष्मजीव व कीटक मरतात आणि पिकणे व अंकुर येणे लांबते. प्रकल्प : लासलगाव (कांदे, बटाटे) आणि नवी मुंबई (मसाले). अन्न सुरक्षा व मानक कायदा, 2006 अंतर्गत FSSAI स्थापन झाली.
- सोपे : किरणोत्सर्ग प्रक्रियेने बटाट्यांचे अंकुर येणे लांबते.
- मध्यम : लासलगावात कांदे-बटाटे; नवी मुंबईत मसाले यांवर प्रक्रिया होते.
- परीक्षेसाठी : FSSAI 2006 मध्ये स्थापन झाली; ती अन्न सुरक्षा मानकांची काळजी घेणारी वैधानिक संस्था आहे.
पाश्चरीकरण : 80 °C, 15 मिनिटे, लगेच थंड. किरणोत्सर्ग : क्ष-किरण/गॅमा किरण. FSSAI : 2006.
पाश्चरीकरण म्हणजे दूध पूर्ण उकळणे असे समजणे. ठरावीक वेळ तापवून लगेच थंड करणे म्हणजे पाश्चरीकरण.
आठवणीची युक्ती : पाश्चर → पाश्चरीकरण (दूध); इरॅडिएशन → किरण.
फरक ओळखा
| प्रक्रिया | कशावर | कशी |
|---|---|---|
| पाश्चरीकरण | दूध | 80 °C ला 15 मिनिटे, लगेच थंड |
| किरणोत्सर्ग प्रक्रिया | कांदे, बटाटे, मसाले | क्ष-किरण, गॅमा किरण |
| FSSAI | अन्न सुरक्षा मानके | 2006 मध्ये स्थापन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पाश्चरीकरण म्हणजे काय?
- 2पाश्चरीकरण कोणी विकसित केले?
- 3पाठात दिलेले पाश्चरीकरणाचे तापमान व वेळ सांगा.
- 4किरणोत्सर्ग प्रक्रिया म्हणजे काय?
- 5किरणोत्सर्ग प्रक्रियेचे दोन फायदे सांगा.
- 6कांदे आणि मसाल्यांचे किरणोत्सर्ग प्रकल्प कुठे आहेत?
- 7FSSAI कोणत्या कायद्याखाली आणि केव्हा स्थापन झाली?
- 830 दिवसांनी प्रक्रिया केलेल्या बटाट्यांना अंकुर आले नाहीत, इतरांना आले. स्पष्ट करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1दूध तापवून लगेच थंड करून सूक्ष्मजीव नष्ट करणे.
- 2लुई पाश्चर
- 380 °C ला 15 मिनिटे.
- 4अन्नावर क्ष-किरण, गॅमा किरण किंवा उच्च ऊर्जेचे इलेक्ट्रॉन टाकणे.
- 5सूक्ष्मजीव व कीटक मारते; अंकुर येणे व पिकणे लांबवते.
- 6लासलगाव (कांदे, बटाटे) आणि नवी मुंबई (मसाले).
- 7अन्न सुरक्षा व मानक कायदा, 2006.
- 8किरणोत्सर्ग प्रक्रिया अंकुर येणे लांबवते.
अन्नातील भेसळ आणि तिची ओळख
खूप चमकदार दिसणारी हळद, चुंबकाला चिकटणारा रवा आणि पातळ दूध – या फसवणुकी असू शकतात. काही विक्रेते जास्त पैसे मिळवण्यासाठी अन्नात स्वस्त किंवा हानिकारक पदार्थ मिसळतात. अनेक भेसळी घरच्या साध्या चाचण्यांनी पकडता येतात.
अन्नातील महत्त्वाचे घटक काढून घेणे, कमी दर्जाचे किंवा हानिकारक पदार्थ मिसळणे किंवा हानिकारक पदार्थ घालणे म्हणजे भेसळ (adulteration).
आकृतीत : आकृतीत दुधातील पाणी : उतरत्या काचेवर शुद्ध दुधाचा थेंब पांढरी रेघ सोडतो (P); पाणी घातलेले दूध सोडत नाही (Q).
नियम 1 : भेसळ आणि हानी — उदाहरणे : दुधातील फॅट काढणे; लहान दगड, वाळू, लोहकीस, युरिया किंवा लाकडाचा भुस्सा घालणे. यामुळे विषबाधा, अवयवांना हानी आणि कर्करोग होऊ शकतो.
- सोपे : दुधात पाणी घातल्याने दर्जा घटतो.
- मध्यम : धान्यात वाळू मिसळल्यास दातांना इजा होते.
- परीक्षेसाठी : युरियासारख्या हानिकारक भेसळीमुळे अवयवांना हानी पोहोचते.
नियम 2 : चाचणी 1 : दूध आणि तिखट — दूध + पाणी : शुद्ध असेल तर उतरत्या काचेवर दुधाचा थेंब पांढरी रेघ सोडतो; पाणी असेल तर नाही. तिखट + विटांची पूड : पाण्यात भेसळ असलेल्या नमुन्यात लाल थर तळाशी बसतो.
- सोपे : दूध चाचणी : पांढरी रेघ → शुद्ध.
- मध्यम : तिखट चाचणी : तळाशी लाल थर → विटांची पूड.
- परीक्षेसाठी : पूड पाण्यात टाका; जड विटांची पूड आधी तळाशी बसते.
आकृतीत : तिखटातील विटांच्या पुडीच्या आकृतीत पूड पाण्यात टाकतात. Q मध्ये तळाशी लाल थर बसतो, म्हणून ते भेसळयुक्त आहे.
आकृतीत : हळदीतील मेटॅनिल यलोच्या आकृतीत HCl घातल्यावर शुद्ध हळद (P) पिवळी राहते, पण भेसळयुक्त हळदीत (Q) लाल रंग राहतो.
नियम 3 : चाचणी 2 : हळद आणि रवा — हळद + मेटॅनिल यलो : HCl घातल्यावर भेसळयुक्त हळदीत लाल रंग राहतो. रवा + लोहकीस : चुंबक लोहकीस ओढून काढतो.
- सोपे : शुद्ध हळद HCl ने पिवळीच राहते.
- मध्यम : मेटॅनिल यलो असल्यास लाल रंग राहतो.
- परीक्षेसाठी : रव्यावरून फिरवलेला चुंबक लोहकीस उचलतो.
आकृतीत : रव्यातील लोहकिसाच्या आकृतीत चुंबक (A) रव्यातून (C) लोहकीस (B) ओढून काढतो.
नियम 4 : कायदे — अन्न भेसळ प्रतिबंधक कायदा 1954 मध्ये संमत झाला. 1976 च्या दुरुस्तीत हानिकारक भेसळीला जन्मठेपेची तरतूद आहे. अन्न सुरक्षा व मानक कायदा 2006 मध्ये आला.
- सोपे : 1954 चा कायदा → 1976 ची दुरुस्ती : 1976 − 1954 = 22 वर्षांनी.
- मध्यम : 1976 च्या दुरुस्तीपासून 2006 च्या कायद्यापर्यंत : 2006 − 1976 = 30 वर्षे.
- परीक्षेसाठी : 1954 ते 2006 : 2006 − 1954 = 52 वर्षे बदलते कायदे.
आकृतीत : आकृतीत A अन्न भेसळ प्रतिबंधक कायदा (1954) आहे. B ही 1976 ची दुरुस्ती असून हानिकारक भेसळीला जन्मठेपेची तरतूद करते. C अन्न सुरक्षा व मानक कायदा (2006) आहे.
चार घरगुती चाचण्या : दूध-काच, पाण्यात तिखट, HCl सह हळद, चुंबकासह रवा.
संशयास्पद अन्नाची चव घेऊन तपासणे. संशयित भेसळ कधीही चाखू नका; चाचणी वापरा.
आठवणीची युक्ती : दूध – काच; तिखट – बुडते; हळद – HCl; रवा – चुंबक.
फरक ओळखा
| अन्न | भेसळ | चाचणी |
|---|---|---|
| दूध | पाणी | उतरत्या काचेवर थेंब |
| तिखट | विटांची पूड | पाण्यात टाका; लाल थर बसतो |
| रवा | लोहकीस | चुंबक |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भेसळ म्हणजे काय?
- 2भेसळयुक्त अन्नामुळे होणाऱ्या दोन हानी सांगा.
- 3दुधातील पाणी कसे ओळखतात?
- 4तिखटातील विटांची पूड कशी ओळखतात?
- 5रव्यातील लोहकीस कसे काढतात?
- 6अन्न भेसळ प्रतिबंधक कायदा केव्हा संमत झाला?
- 71954 च्या कायद्यानंतर किती वर्षांनी 1976 ची दुरुस्ती झाली?
- 8मैत्रीण मेटॅनिल यलो तपासण्यासाठी थोडी हळद चाखणार आहे. तुम्ही तिला काय सांगाल आणि कोणती चाचणी सुचवाल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अन्नातील महत्त्वाचे घटक काढणे किंवा कमी दर्जाचे/हानिकारक पदार्थ मिसळणे.
- 2विषबाधा आणि अवयवांना हानी (तसेच कर्करोग).
- 3उतरत्या काचेवर शुद्ध दुधाचा थेंब पांढरी रेघ सोडतो; पाणी असलेले दूध सोडत नाही.
- 4पूड पाण्यात टाकतात; लाल थर तळाशी बसतो.
- 5त्यातून चुंबक फिरवून.
- 61954 मध्ये
- 71976 − 1954 = 22 वर्षे
- 8चाखू नकोस; HCl घाल : लाल रंग राहिला तर भेसळ आहे.
झटपट उजळणी
- नासाडी : अंतर्गत घटक आणि बाह्य दूषण.
- पाश्चरीकरण : दूध 80 °C ला 15 मिनिटे, मग थंड करा.
- रव्यातील लोहचूर्ण चुंबकाने तपासा.