वनस्पतींतील विविधता : आकार आणि खोडांचे प्रकार
बागेत फिरताना तुम्हाला उंच नारळ, काटेरी गुलाबाचे झुडूप, लहान कोथिंबीर, कुंपणावर चढलेली द्राक्षवेल आणि जमिनीवर पसरलेला भोपळा दिसतो. सर्व वनस्पती आहेत, पण किती वेगळ्या दिसतात. या विविधतेला जैवविविधता (diversity) म्हणतात.
वनस्पती आकाराने वेगवेगळ्या असतात, मोठ्या वृक्षांपासून ते फक्त सूक्ष्मदर्शकातून दिसणाऱ्या शेवाळ्यापर्यंत. खोडाच्या प्रकारानुसार त्यांचे वृक्ष, झुडपे, लहान वनस्पती (herbs), वेली (climbers) आणि लता (creepers) असे गट करतात.
आकृतीत : आकृतीत A वृक्ष (मजबूत बुंधा), B झुडूप (जमिनीजवळ पातळ फांद्या), C लहान वनस्पती (कोवळे खोड), D वेल (आधाराला वेटोळे घालते) आणि E लता (जमिनीवर पसरते).
नियम 1 : आकारातील विविधता — वनस्पती मोठ्या वृक्षांपासून सूक्ष्म शेवाळ्यांपर्यंत असतात.
- सोपे : वड खूप मोठा असतो; कोलकात्यातील 250 वर्षे जुन्या वडाला 3,500 पेक्षा जास्त पारंब्या आहेत.
- मध्यम : गवत आणि शेवाळे लहान वनस्पती आहेत.
- परीक्षेसाठी : काही शेवाळे फक्त सूक्ष्मदर्शकातून दिसते.
नियम 2 : खोडानुसार गट — वृक्ष – मजबूत बुंधा. झुडूप – 5–6 फूट, जमिनीजवळ पातळ फांद्या. लहान वनस्पती – कोवळे खोड. वेल – आधारावर चढते. लता – जमिनीवर पसरते.
- सोपे : वृक्ष : आंबा. झुडूप : गुलाब, जास्वंद, मेंदी.
- मध्यम : लहान वनस्पती : कोथिंबीर. वेल : द्राक्षवेल (तणाव वापरते).
- परीक्षेसाठी : लता : भोपळा जमिनीवर पसरतो.
वेलींना आधार लागतो; लता जमिनीवर पसरतात.
प्रत्येक हिरव्या वनस्पतीला झाड म्हणणे. फक्त मजबूत बुंधा असलेले वृक्ष असतात.
आठवणीची युक्ती : वृक्ष – झुडूप – लहान वनस्पती – वेल – लता (आधी मजबूत बुंधा, मग दुर्बळ खोड).
फरक ओळखा
| गट | खोड | उदाहरण |
|---|---|---|
| वृक्ष | मजबूत बुंधा | आंबा |
| झुडूप | जमिनीजवळ पातळ फांद्या | गुलाब |
| लहान वनस्पती | कोवळे लहान खोड | कोथिंबीर |
| वेल | दुर्बळ, आधार लागतो | द्राक्षवेल |
सरावासाठी प्रश्न
- 1विविधता (diversity) म्हणजे काय?
- 2खोडानुसार वनस्पतींचे पाच गट सांगा.
- 3कोणत्या वनस्पतींना मजबूत बुंधा असतो?
- 4झुडपांची दोन उदाहरणे द्या.
- 5लहान वनस्पतीचे (herb) एक उदाहरण द्या.
- 6वेल आणि लता यांत फरक काय?
- 7काही शेवाळे उघड्या डोळ्यांनी का दिसत नाही?
- 8राजू भोपळ्याच्या वेलीला झाड म्हणतो. बरोबर गट कोणता?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सजीवांमध्ये आढळणारी विविधता.
- 2वृक्ष, झुडपे, लहान वनस्पती, वेली, लता.
- 3वृक्ष
- 4गुलाब आणि जास्वंद.
- 5कोथिंबीर
- 6वेल आधारावर चढते; लता जमिनीवर पसरते.
- 7ते अतिशय सूक्ष्म असून फक्त सूक्ष्मदर्शकातून दिसते.
- 8लता – तिचे खोड दुर्बळ असून ती जमिनीवर पसरते.
पाने, फुले, फळे आणि बिया यांतील विविधता
आंबा, गुलाब आणि पिंपळाची पाने पाहा. एकाची कड गुळगुळीत, एकाची दातेरी आणि एक हृदयाच्या आकाराचे. फुले, फळे आणि बियाही वेगळ्या असतात. प्रत्येक वनस्पतीची स्वतःची पाने, फुले आणि फळे असतात.
पानांमध्ये आकार, आकृती, कडा, कडकपणा, दिसणाऱ्या शिरा आणि देठाची लांबी यांत फरक असतो. फुलांमध्ये आकृती, रंग, पाकळ्यांची संख्या आणि वास यांत फरक असतो. फळ फुलापासून तयार होते आणि त्यात बिया असतात.
आकृतीत : पाने आकार आणि कडांनुसार वेगळी असतात : A ची कड गुळगुळीत, B ची दातेरी, C लांब आणि अरुंद आणि D हृदयाकृती.
नियम 1 : पाने — आकृती, कड, आकार, शिरा आणि देठ पाहा.
- सोपे : आंब्याचे पान लांब आणि गुळगुळीत कडेचे असते.
- मध्यम : गुलाबाच्या पानाच्या कडा दातेरी असतात.
- परीक्षेसाठी : पिंपळाचे पान हृदयाच्या आकाराचे आणि लांब देठाचे असते.
आकृतीत : फळ फुलापासून तयार होते (1 आणि 2) आणि त्यात बिया असतात (3).
नियम 2 : फुले, फळे आणि बिया — फुले रंग, आकृती, पाकळ्या आणि वासात वेगळी. फळे आकृती, रंग, चव, बियांची संख्या आणि सालीत वेगळी.
- सोपे : मोगरा लहान आणि सुगंधी; सूर्यफूल मोठे.
- मध्यम : आंब्यात एक मोठी कोय; पेरूत अनेक लहान बिया.
- परीक्षेसाठी : गहू, तांदूळ, ज्वारी, मका, बाजरी, हरभरा, वाटाणा आणि शेंगदाणे या बिया आहेत.
पाने, फुले, फळे आणि बिया यांतील विविधता
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडाफळ फुलापासून येते. काही वनस्पतींना फुले येत नाहीत; काहींना हंगामात, काहींना वर्षभर.
सर्व वनस्पतींची पाने सारखीच असतात असे समजणे. पानांत आकृती, कड, आकार, शिरा आणि देठ यांत फरक असतो.
आठवणीची युक्ती : फूल → फळ → बी → नवे रोप.
फरक ओळखा
| भाग | फरक कसा |
|---|---|
| पान | आकार, आकृती, कड, शिरा, देठ |
| फूल | रंग, पाकळ्या, वास |
| फळ | आकृती, चव, बिया, साल |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पाने कोणत्या दोन बाबतींत वेगळी असतात?
- 2फळ कशापासून तयार होते?
- 3फळात काय असते?
- 4बिया असलेली दोन धान्ये सांगा.
- 5फुले एकमेकांपेक्षा कशी वेगळी असतात?
- 6कोणत्या फळात एक मोठी बी आणि कोणत्या फळात अनेक लहान बिया असतात?
- 7काही वनस्पतींना फुले का येत नाहीत? तरी त्या बिया तयार करतात का?
- 8मीना म्हणते सर्व वनस्पतींची पाने सारखीच असतात. दोन पानांचे उदाहरण देऊन ती चुकीची आहे हे दाखवा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1आकृती आणि कड (किंवा आकार).
- 2फुलापासून
- 3बिया
- 4गहू आणि तांदूळ (किंवा बाजरी, ज्वारी).
- 5रंग, आकृती, पाकळ्यांची संख्या आणि वासात.
- 6आंब्यात एक; पेरूत अनेक.
- 7काही वनस्पतींना कधीच फुले येत नाहीत (उदा. शेवाळे, नेचे). त्या प्रजननाचे इतर मार्ग वापरतात.
- 8आंब्याचे पान लांब आणि गुळगुळीत कडेचे, तर गुलाबाच्या पानाची कड दातेरी.
एकबीजपत्री, द्विबीजपत्री आणि शिराविन्यास
गव्हाचा दाणा आणि हरभऱ्याचे बी पाहा. गहू एकसंध असतो, पण हरभरा दोन समान भागांत विभागतो. त्यांची पाने आणि मुळेही वेगळी असतात. शास्त्रज्ञ या फरकांवरून वनस्पतींचे गट करतात.
द्विदल (dicot) बिया दोन समान भागांत विभागतात ('di' = दोन); एकदल (monocot) बियांत एकच भाग असतो. शिराविन्यास (venation) म्हणजे पानातील शिरांची मांडणी : जाळीदार (reticulate) किंवा समांतर (parallel).
आकृतीत : पान A चा शिराविन्यास जाळीदार आणि पान B चा समांतर.
नियम 1 : शिराविन्यास — जाळ्यासारख्या शिरा = जाळीदार. शेजारी शेजारी जाणाऱ्या शिरा = समांतर.
- सोपे : गवताचे पान : समांतर शिराविन्यास.
- मध्यम : पिंपळाचे पान : जाळीदार शिराविन्यास.
- परीक्षेसाठी : गहू, तांदूळ, ज्वारी, बाजरी, मका (एकदल) यांचा शिराविन्यास समांतर.
आकृतीत : द्विदल बी दोन समान भागांत विभागते (A); एकदल बीत एकच भाग असतो (B).
नियम 2 : एकदल आणि द्विदल बिया — एकदल : एक भाग. द्विदल : दोन भाग.
- सोपे : मका एकदल आहे.
- मध्यम : हरभरा, वाटाणा आणि शेंगदाणा द्विदल आहेत.
- परीक्षेसाठी : हरभरा रात्रभर भिजवला की तो सहज दोन भागांत विभागतो.
आकृतीत : वनस्पती P (एकदल) चा शिराविन्यास समांतर आणि मुळे तंतुमय. वनस्पती Q (द्विदल) चा शिराविन्यास जाळीदार आणि मूळ सोटमूळ.
नियम 3 : सर्व एकत्र — एकदल : समांतर शिराविन्यास + तंतुमय मुळे. द्विदल : जाळीदार शिराविन्यास + सोटमूळ.
- सोपे : गहू एकदल : समांतर शिरा, तंतुमय मुळे.
- मध्यम : हरभरा द्विदल : जाळीदार शिरा, सोटमूळ.
- परीक्षेसाठी : गट ठरवताना पान आणि मूळ दोन्ही पाहा.
एकदल = मोनो (एक) भाग; द्विदल = डाय (दोन) भाग.
गट उलटे करणे. समांतर शिरा एकदलाच्या असतात, द्विदलाच्या नाहीत.
आठवणीची युक्ती : एकदल–समांतर–तंतुमय; द्विदल–जाळीदार–सोट.
फरक ओळखा
| वैशिष्ट्य | एकदल | द्विदल |
|---|---|---|
| बी | एक भाग | दोन भाग |
| शिराविन्यास | समांतर | जाळीदार |
| मूळ | तंतुमय | सोट |
सरावासाठी प्रश्न
- 1शिराविन्यास म्हणजे काय?
- 2शिराविन्यासाचे दोन प्रकार सांगा.
- 3कोणत्या बिया दोन भागांत विभागतात?
- 4दोन एकदल वनस्पतींची नावे सांगा.
- 5दोन द्विदल वनस्पतींची नावे सांगा.
- 6एकदलांचा शिराविन्यास आणि मुळे कशी असतात?
- 7वनस्पतीची पाने जाळीदार शिरांची आणि मूळ सोटमूळ आहे. ती एकदल की द्विदल?
- 8सीता म्हणते मक्याला खूप दाणे असतात म्हणून तो द्विदल आहे. तिला दुरुस्त करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पानातील शिरांची मांडणी.
- 2जाळीदार आणि समांतर.
- 3द्विदल बिया
- 4गहू आणि तांदूळ.
- 5हरभरा आणि वाटाणा.
- 6समांतर शिराविन्यास आणि तंतुमय मुळे.
- 7द्विदल
- 8मक्याच्या प्रत्येक दाण्यात एकच भाग असतो आणि वनस्पतीचा शिराविन्यास समांतर असतो, म्हणून मका एकदल आहे.
मुळे आणि वनस्पतींचा अधिवास
गवताचा लहानसा तुरा उपटला तर बारीक मुळांचा गुच्छ येतो. गाजर किंवा मुळा उपटला तर एक जाड मूळ येते. मुळे वनस्पतीला धरून ठेवतात आणि मातीतून पाणी शोषतात. कमळ पाण्यात आणि निवडुंग वाळवंटात राहतो; प्रत्येक वनस्पतीचे वाढण्याचे योग्य घर असते.
सोटमूळ (tap root) म्हणजे लहान शाखा असलेले एक मुख्य मूळ. तंतुमय मुळे (fibrous roots) म्हणजे खोडाच्या तळापासून निघणारा बारीक मुळांचा गुच्छ. वनस्पतीच्या वाढीला योग्य परिसर म्हणजे तिचा अधिवास (habitat).
आकृतीत : X ला सोटमूळ (लहान शाखा असलेले मुख्य मूळ) आणि Y ला तंतुमय मुळे आहेत. बारीक मूलरोम (R) पाणी आणि खनिजे शोषतात.
नियम 1 : मुळांचे प्रकार आणि कार्य — मुळे वनस्पतीला आधार देतात, मूलरोमांनी पाणी व खनिजे शोषतात आणि कधी अन्न साठवतात.
- सोपे : गाजर आणि मुळ्याला सोटमुळे असतात, ती अन्न साठवतात.
- मध्यम : गवत आणि गव्हाला तंतुमय मुळे असतात.
- परीक्षेसाठी : बटाट्याचे अंकुर येणारे "डोळे" खोडाचे भाग आहेत, मुळे नाहीत.
आकृतीत : वनस्पती तिच्या अधिवासाला योग्य जागी चांगली वाढते : येथे A पाण्यात, B कोरड्या जागी आणि C डोंगरावर.
नियम 2 : अधिवास — अधिवास मातीचा प्रकार, तापमान, सूर्यप्रकाशाचे तास आणि इतर सजीव यांवर अवलंबून असतो.
- सोपे : कमळ पाण्यात राहते (जलचर).
- मध्यम : बाभूळ आणि निवडुंग कोरड्या जागी (शुष्क) राहतात.
- परीक्षेसाठी : पाणलिली वाळवंटात वाढू शकत नाही कारण तिच्या अधिवासाला पाणी हवे.
अधिवास = अनुकूल परिसर. मुळे : आधार, शोषण, कधी साठवण.
बटाट्याचे अंकुर मुळे म्हणणे. ते खोडाचे भाग आहेत.
आठवणीची युक्ती : सोट = एक जाड; तंतुमय = अनेक बारीक.
फरक ओळखा
| मुद्दा | सोटमूळ | तंतुमय मुळे |
|---|---|---|
| रूप | एक मुख्य मूळ | बारीक मुळांचा गुच्छ |
| उदाहरण | गाजर, आंबा | गहू, गवत |
| वनस्पती प्रकार | द्विदल | एकदल |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सोटमूळ म्हणजे काय?
- 2तंतुमय मुळे म्हणजे काय?
- 3अधिवास म्हणजे काय?
- 4मुळांची दोन कार्ये सांगा.
- 5मूलरोम कशासाठी असतात?
- 6पाण्यात राहणारी आणि कोरड्या जागी राहणारी वनस्पती सांगा.
- 7वनस्पतीचा अधिवास कशावर अवलंबून असतो ते दोन मुद्दे सांगा.
- 8राजू म्हणतो बटाट्याचे अंकुर मुळे आहेत. तो बरोबर आहे का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1लहान शाखा असलेले मुख्य मूळ.
- 2खोडाच्या तळापासून निघणारा बारीक मुळांचा गुच्छ.
- 3वनस्पतीच्या वाढीला अनुकूल परिसर.
- 4वनस्पतीला आधार देणे आणि पाणी व खनिजे शोषणे.
- 5पाणी आणि खनिजे शोषण्यासाठी.
- 6कमळ; निवडुंग (किंवा बाभूळ).
- 7मातीचा प्रकार आणि तापमान (किंवा सूर्यप्रकाश, इतर सजीव).
- 8नाही. ते खोडाचे भाग आहेत.
प्राणी आणि त्यांचे अधिवास
गाय शेतात चरते, मासा तळ्यात पोहतो, बेडूक काठावर बसतो आणि पाण्यात उडी मारतो, आणि कावळा झाडावर उडतो. प्रत्येक प्राणी अन्न आणि योग्य जागा मिळते तिथे राहतो.
प्राण्यांत कीटक, पक्षी, सरपटणारे प्राणी आणि लहान जलचरही येतात, फक्त चार पायांचे नव्हे. भूचर (terrestrial) जमिनीवर राहतात; जलचर (aquatic) आयुष्यभर पाण्यात राहतात; उभयचर (amphibians) एक अवस्था पाण्यात घालवतात आणि जमिनीवर व पाण्यात राहू शकतात; पक्षी खेचर (aerial) असतात.
आकृतीत : मासा (A) जलचर, बेडूक (B) उभयचर, पक्षी (C) खेचर आणि हरीण (D) भूचर आहे.
नियम 1 : अधिवासानुसार गट — भूचर – जमीन. जलचर – पाणी (मासे कल्ल्यांनी श्वास घेतात). उभयचर – दोन्ही. खेचर – हवा.
- सोपे : गाय आणि हरीण भूचर आहेत.
- मध्यम : मासे जलचर आहेत; ते कल्ल्यांनी श्वास घेतात.
- परीक्षेसाठी : बेडूक उभयचर आहे; कावळा खेचर आहे.
नियम 2 : चरक संहितेतील गट — बिलाशय – जमिनीखाली. धन्वचर – कोरडी जमीन. आनूप – दलदल. शाखाद – फांद्या. वारिशय – पाणी. वारिचर – पाण्यावर तरंगणारे पक्षी. गुहाशय – गुहा.
- सोपे : बिळात राहणारा साप बिलाशय.
- मध्यम : फांद्यांवर राहणारे माकड शाखाद.
- परीक्षेसाठी : प्राण्याचे शरीर त्याच्या अधिवासाला साजेसे असते : माशांना कल्ले, पक्ष्यांना पंख.
प्राणी तापमान, अन्न आणि इतर प्राण्यांशी जुळवून घेता येईल तिथे राहतो.
फक्त चार पायांचे प्राणीच प्राणी असतात असे समजणे. कीटक, पक्षी आणि जलचरही प्राणी आहेत.
आठवणीची युक्ती : जमीन – पाणी – दोन्ही – हवा = भूचर, जलचर, उभयचर, खेचर.
फरक ओळखा
| गट | राहतो | उदाहरण |
|---|---|---|
| भूचर | जमीन | हरीण, गाय |
| जलचर | पाणी | मासा |
| उभयचर | जमीन आणि पाणी | बेडूक |
| खेचर | हवा | कावळा, चिमणी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भूचर प्राणी म्हणजे काय?
- 2जलचर प्राणी म्हणजे काय?
- 3उभयचर म्हणजे काय?
- 4खेचर प्राण्याचे नाव सांगा.
- 5मासे श्वास कसा घेतात?
- 6बेडूक कोणत्या गटात येतो?
- 7गुहेत राहणाऱ्या प्राण्यांसाठी चरक संहितेतील कोणती संज्ञा आहे?
- 8विद्यार्थी म्हणतो फुलपाखराला चार पाय नाहीत म्हणून ते प्राणी नाही. काय चुकले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जमिनीवर राहणारा प्राणी.
- 2आयुष्यभर पाण्यात राहणारा प्राणी.
- 3एक अवस्था पाण्यात घालवणारा आणि जमिनीवर व पाण्यात राहू शकणारा प्राणी.
- 4कावळा (किंवा कोणताही पक्षी).
- 5कल्ल्यांनी.
- 6उभयचर
- 7गुहाशय
- 8कीटकही प्राणी आहेत; प्राण्यांना चार पायच असले पाहिजेत असे नाही.
झटपट उजळणी
- खोडानुसार वनस्पती गट : वृक्ष, झुडपे, ओषधी, आरोही वेली, भूसर्पी वेली.
- एकबीजपत्री : समांतर शिराविन्यास, तंतुमय मुळे. द्विबीजपत्री : जाळीदार शिराविन्यास, सोटमूळ.
- अधिवास = अनुकूल पर्यावरण; भूचर, जलचर, उभयचर, नभचर प्राणी.