मिश्रणे आणि वेगळे करण्याच्या पद्धती
आई डाळ निवडताना बारीक खडे काढते. चहा गाळणीतून ओतला की चहापत्ती गाळणीतच राहते. खड्यांसह डाळ आणि पत्तीसह चहा ही मिश्रणे आहेत आणि प्रत्येकासाठी योग्य पद्धत वापरली जाते.
मिश्रणात (mixture) दोन किंवा अधिक पदार्थ, ज्यांना घटक (components) म्हणतात, एकत्र मिसळलेले असतात. ते वेगळे करण्यासाठी त्यांच्या गुणधर्मांतील फरक वापरतो, उदा. आकार, वजन, आकृती, रंग किंवा चुंबकत्व.
आकृतीत : आकृतीत पिवळा द्रव (X) निळ्या द्रवावर (पाणी, Y) तरंगतो कारण तो पाण्यापेक्षा हलका आहे, तेलासारखा.
नियम 1 : मिश्रणे सर्वत्र — मिश्रणे घन + घन, घन + द्रव किंवा द्रव + द्रव असू शकतात.
- सोपे : डाळ आणि खडे (घन + घन).
- मध्यम : गढूळ पाणी (घन + द्रव).
- परीक्षेसाठी : तेल आणि पाणी (द्रव + द्रव) : तेल हलके असल्याने तरंगते.
आकृतीत : चार मिश्रणे : तांदूळ आणि खडे, वाळू आणि लोखंडी खिळे, गढूळ पाणी आणि समुद्राचे पाणी. प्रत्येक मिश्रण त्याच्या घटकांच्या गुणधर्मांतील फरक वापरून वेगळे करतात.
नियम 2 : गुणधर्मानुसार पद्धत निवडा — आकार → चाळणे. वजन → उफणणे. चुंबकत्व → चुंबक. द्रवातील अविद्राव्य घन → गाळणे.
- सोपे : वाळूतून लोखंडी खिळे : चुंबक वापरा.
- मध्यम : जड धान्यातून हलके टरफल : वारा वापरा (उफणणे).
- परीक्षेसाठी : पाण्यात विरघळलेले मीठ बाष्पीभवनाने मिळते, गाळण्याने नाही.
घटक वेगळे करताना त्यांच्या गुणधर्मांतील फरक वापरतात.
पाण्यात विरघळलेल्या मिठासाठी गाळणे वापरणे. विरघळलेले मीठ गाळणकागदातून पार जाते.
आठवणीची युक्ती : आधी विचारा : घटक कसे वेगळे आहेत?
फरक ओळखा
| मिश्रण | फरक | पद्धत |
|---|---|---|
| डाळ + खडे | आकृती, आकार | वेचणे |
| वाळू + लोखंडी खिळे | चुंबकत्व | चुंबक |
| गढूळ पाणी | अविद्राव्य माती | गाळणे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मिश्रण म्हणजे काय?
- 2मिश्रणाच्या भागांना काय म्हणतात?
- 3मिश्रणाचे घटक वेगळे का करतो?
- 4तेल पाण्यावर का तरंगते?
- 5वाळूतून लोखंडी खिळे कोणत्या पद्धतीने वेगळे करतात?
- 6पत्तीसह चहा हे मिश्रण आहे का? घटक सांगा.
- 7मिश्रणात साखर पाण्यात विरघळली आहे. गाळण्याने वेगळी होईल का? का?
- 8मीना म्हणते प्रत्येक मिश्रण एकाच पद्धतीने वेगळे होते. ती बरोबर आहे का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1दोन किंवा अधिक पदार्थ एकत्र मिसळलेले.
- 2घटक
- 3उपयुक्त किंवा स्वच्छ पदार्थ मिळवण्यासाठी, उदा. निवडलेली डाळ.
- 4तेल पाण्यापेक्षा हलके आहे.
- 5चुंबकाने.
- 6होय. चहाचा द्रव आणि चहापत्ती.
- 7नाही. विरघळलेली साखर गाळणकागदातून पार जाते.
- 8नाही. पद्धत कोणता गुणधर्म वेगळा आहे त्यावर अवलंबून असते.
उफणणे, वेचणे आणि चाळणे
कापणीनंतर शेतकरी वाऱ्याच्या दिवशी उंचावरून गहू ओततो आणि हलके टरफल उडून जाते. आई पीठ चाळणीतून चाळून गुठळ्या काढते. दुकानदार खराब द्राक्षे हाताने वेचतो.
उफणणे (winnowing) म्हणजे वाऱ्याने जड धान्य आणि हलका भुसा वेगळा करणे. वेचणे (handpicking) म्हणजे आकार आणि रंगावरून थोडे घटक हाताने काढणे. चाळणे (sieving) म्हणजे जाळीने वेगवेगळ्या आकाराचे घन वेगळे करणे.
आकृतीत : उफणताना वारा हलके टरफल दूर नेतो (ढीग Y), तर जड दाणे ताटाजवळ पडतात (ढीग X).
नियम 1 : उफणणे — जड दाणे जवळ पडतात; हलके टरफल दूर उडते.
- सोपे : कापणीच्या वेळी तांदूळ उफणणे.
- मध्यम : टरफल दाण्यापेक्षा हलके असल्याने हे चालते.
- परीक्षेसाठी : वारा नसलेल्या दिवशी उफणणे चांगले होत नाही.
नियम 2 : वेचणे — अवांछित तुकडे थोडे असतील तेव्हा वापरा.
- सोपे : डाळीतले खडे काढणे.
- मध्यम : घडातील खराब द्राक्षे काढणे.
- परीक्षेसाठी : जास्त प्रमाणासाठी वेचणे हळू पडते.
आकृतीत : चाळताना मोठे तुकडे P जाळीवर राहतात आणि लहान वाळूचे कण छिद्रांतून खाली पडून जमा होतात (Q).
नियम 3 : चाळणे — लहान कण छिद्रांतून जातात; मोठे राहतात.
- सोपे : गव्हाचे पीठ चाळून कोंडा काढतात.
- मध्यम : बांधकाम करणारे वाळू चाळून खडे काढतात.
- परीक्षेसाठी : छिद्रांचा आकार कोणते कण जातील ते ठरवतो.
उफणणे → वजनातील फरक. चाळणे → आकारातील फरक. वेचणे → आकृती व रंग.
सर्व कण एकाच आकाराचे असलेले मिश्रण चाळणे. चाळण्यासाठी आकारातील फरक हवा.
आठवणीची युक्ती : वारा – वजन; चाळणी – आकार; हात – आकृती आणि रंग.
फरक ओळखा
| पद्धत | वापरलेला गुणधर्म | उदाहरण |
|---|---|---|
| उफणणे | वजन | गहू आणि टरफल |
| चाळणे | आकार | पीठ आणि कोंडा |
| वेचणे | आकृती, रंग | डाळीतले खडे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1उफणणे म्हणजे काय?
- 2चाळणे म्हणजे काय?
- 3वेचणे केव्हा वापरतात?
- 4उफणणे कोणता गुणधर्म वापरते?
- 5वाळूतील खडे कोणत्या पद्धतीने काढतात?
- 6टरफल दाण्यापेक्षा दूर का उडते?
- 7पीठ चाळणीतून जाते पण कोंडा का नाही?
- 8तांदळात खूप वाळू मिसळली आहे. वेचणे योग्य आहे का? का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वाऱ्याने जड धान्य आणि हलका भुसा वेगळा करणे.
- 2जाळीने वेगवेगळ्या आकाराचे घन वेगळे करणे.
- 3अवांछित घटक थोडे असतात तेव्हा.
- 4वजनातील फरक.
- 5चाळणे
- 6ते हलके असते.
- 7पिठाचे कण छिद्रांपेक्षा लहान असतात; कोंडा मोठा असतो.
- 8नाही. वाळू खूप आणि लहान असल्याने हाताने वेचणे कठीण; चाळणे चांगले.
गाळणे, तळाशी बसवणे आणि निवळणे
पावसानंतर तलावाचे पाणी गढूळ असते. ते बादलीत स्थिर ठेवले तर माती तळाशी बसते आणि वरचे पाणी निवळते. मग निवळलेले पाणी हळू ओतून घेता येते. किंवा ते कापडातून गाळता येते.
गाळणे (filtration) म्हणजे गाळणी किंवा गाळणकागदाने द्रवातील अविद्राव्य घन वेगळा करणे. गाळ बसवणे (sedimentation) म्हणजे जड अविद्राव्य कण तळाशी बसू देणे. निवळी ओतणे (decantation) म्हणजे निवळलेला द्रव ओतून घेणे. तुरटीमुळे माती लवकर बसते.
आकृतीत : गाळताना गढूळ पाणी नरसाळ्यातील गाळणकागदातून (A) ओततात. घन कागदावर राहतो आणि निवळलेला द्रव बीकरमध्ये (B) जमतो.
नियम 1 : गाळणे — अविद्राव्य घन कागदावर राहतो; द्रव पार जातो.
- सोपे : चहाची गाळणी चहापत्ती अडवते.
- मध्यम : कॉफी फिल्टर कॉफीचा चोथा अडवतो.
- परीक्षेसाठी : गाळणी विरघळलेले मीठ काढू शकत नाही.
आकृतीत : गाळ बसताना जड मातीचे कण वेळेनुसार बरणीच्या तळाशी बसतात आणि वरचे पाणी निवळते.
नियम 2 : गाळ बसवणे — जड कण बसतात; तुरटी हे जलद करते.
- सोपे : बादलीतील तलावाचे गढूळ पाणी काही वेळाने निवळते.
- मध्यम : तुरटीचा खडा घातल्यास माती लवकर बसते.
- परीक्षेसाठी : गाळ बसणे हळू असते; बरणी हलवू नका.
आकृतीत : निवळी ओतताना निवळलेला द्रव बरणी P मधून बीकर Q मध्ये हळू ओततात; बसलेली माती बरणीतच राहते.
नियम 3 : निवळी ओतणे — हळू ओता म्हणजे बसलेला घन मागे राहतो.
- सोपे : गाळावरचे निवळलेले पाणी ओतून घेणे.
- मध्यम : गाळ बसवणे आणि मग निवळी ओतणे एकत्र वापरतात.
- परीक्षेसाठी : आणखी स्वच्छ पाण्यासाठी आधी निवळी ओता, मग गाळा.
गाळणे, गाळ बसवणे आणि निवळी ओतणे हे सर्व द्रवातून अविद्राव्य घन वेगळे करतात.
गाळण्याने विरघळलेले काहीही वेगळे होते असे समजणे. ते फक्त अविद्राव्य घन काढते.
आठवणीची युक्ती : बसू द्या → ओता → गाळा (गाळ बसवणे, निवळी ओतणे, गाळणे).
फरक ओळखा
| पद्धत | काय होते | काय लागते |
|---|---|---|
| गाळ बसवणे | जड कण बसतात | वेळ, तुरटी |
| निवळी ओतणे | निवळलेला द्रव ओततात | हळू ओतणे |
| गाळणे | घन कागदावर राहतो | नरसाळे, गाळणकागद |
सरावासाठी प्रश्न
- 1गाळणे म्हणजे काय?
- 2गाळ बसवणे म्हणजे काय?
- 3निवळी ओतणे म्हणजे काय?
- 4तुरटी गढूळ पाण्यावर काय करते?
- 5गाळण्यात वापरल्या जाणाऱ्या दोन गोष्टी सांगा.
- 6गाळणकागदावर काय राहते?
- 7गढूळ पाणी चांगले स्वच्छ करण्याचा क्रम लिहा : गाळणे, गाळ बसवणे, निवळी ओतणे.
- 8राजू निवळी ओतताना बरणी हलवतो. काय चुकले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1गाळणी किंवा गाळणकागदाने द्रवातून अविद्राव्य घन वेगळा करणे.
- 2जड अविद्राव्य कण तळाशी बसणे.
- 3निवळलेला द्रव हळू ओतणे.
- 4माती लवकर बसवते.
- 5नरसाळे आणि गाळणकागद.
- 6अविद्राव्य घन.
- 7गाळ बसवणे → निवळी ओतणे → गाळणे.
- 8बसलेली माती पुन्हा उठते आणि पाण्यासोबत ओतली जाते.
घुसळणे आणि बाष्पीभवन
दह्यातील मलई रवीने घुसळतात आणि लोण्याचा गोळा ताकावर तरंगतो. ओले कपडे उन्हात वाळतात आणि पाणी नाहीसे होते. मिठागर समुद्राचे पाणी उन्हात वाळू देते आणि मीठ मागे राहते.
घुसळण्याने (churning) तरंगणारे लोणी ताकापासून वेगळे होते. बाष्पीभवन (evaporation) म्हणजे उष्णतेमुळे द्रवाचे वाफेत रूपांतर होणे. समुद्राच्या पाण्यापासून मीठ मिळवण्यासाठी ते वापरतात.
आकृतीत : बाष्पीभवनात मिठाच्या द्रावणातील पाण्याची वाफ होते आणि मीठ बशीत राहते. ज्योतीवरची बशी (A) उन्हातल्या बशीपेक्षा (B) लवकर कोरडी होते.
नियम 1 : घुसळणे — हलके लोणी जड ताकावर तरंगते.
- सोपे : मलईतून लोणी.
- मध्यम : ताक खाली राहते; लोणी वरून गोळा करतात.
- परीक्षेसाठी : घुसळणे वजनातील फरक वापरते.
नियम 2 : बाष्पीभवन — उष्णतेमुळे पाण्याची वाफ होते; विरघळलेला घन मागे राहतो.
- सोपे : मिठागरात समुद्राच्या पाण्यापासून मीठ.
- मध्यम : ज्योतीवर तापवणे उन्हात वाळवण्यापेक्षा जलद.
- परीक्षेसाठी : विरघळलेली साखर किंवा मीठ परत मिळवता येते, पण गाळण्याने नाही.
घुसळण्याने लोणी ताकापासून वेगळे होते. बाष्पीभवनाने विरघळलेला घन द्रवापासून वेगळा होतो.
मीठही पाण्याबरोबर निघून जाते असे समजणे. फक्त पाण्याची वाफ होते; मीठ राहते.
आठवणीची युक्ती : वाफ जाते, घन राहतो.
फरक ओळखा
| पद्धत | वापर | उदाहरण |
|---|---|---|
| घुसळणे | ताकातून लोणी | Cream |
| बाष्पीभवन | द्रवातून विरघळलेला घन | समुद्राच्या पाण्यापासून मीठ |
| वेग | उष्णतेने जलद | सावलीत हळू |
सरावासाठी प्रश्न
- 1घुसळणे म्हणजे काय?
- 2बाष्पीभवन म्हणजे काय?
- 3समुद्राच्या पाण्यापासून मीठ कसे मिळवतात?
- 4ताकावर काय तरंगते?
- 5कोणती लवकर कोरडी होते : ज्योतीवरची बशी की उन्हातली?
- 6मिठाच्या द्रावणातील पाण्याचे बाष्पीभवन झाल्यावर बशीत काय उरते?
- 7ऊनी दिवशी ओले कपडे लवकर का वाळतात?
- 8सीता म्हणते मीठ पाण्याच्या वाफेसोबत हवेत जाते. तिला दुरुस्त करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ढवळून ताकातून लोणी वेगळे करणे.
- 2उष्णतेमुळे द्रवाचे वाफेत रूपांतर होणे.
- 3मिठागरात बाष्पीभवनाने.
- 4लोणी
- 5ज्योतीवरची बशी.
- 6मीठ
- 7उष्णतेमुळे पाण्याचे बाष्पीभवन जलद होते.
- 8फक्त पाण्याची वाफ होते. मीठ मागे राहते.
चुंबकीय विलगीकरण आणि उपयोग
भंगाराच्या अड्ड्यावर मोठ्या चुंबकाची क्रेन मिश्र कचऱ्याच्या ढिगातून जुने लोखंडी तुकडे उचलते. प्लास्टिक, काच आणि लाकूड मागे राहतात. चुंबकीय पृथक्करण चुंबकत्वाचा गुणधर्म वापरते.
लोखंड, कोबाल्ट आणि निकेल चुंबकाकडे आकर्षित होतात. चुंबकीय पृथक्करणात (magnetic separation) चुंबकाने असे पदार्थ मिश्रणातून, उदा. कचऱ्यातून, काढतात.
आकृतीत : चुंबक फक्त लोखंडी खिळ्यांना (A) आकर्षित करतो. प्लास्टिकचे मणी, वाळू आणि लाकडी काड्या चुंबकीय नाहीत, म्हणून आकर्षित होत नाहीत.
नियम 1 : चुंबकीय पदार्थ — लोखंड, कोबाल्ट आणि निकेल आकर्षित होतात. प्लास्टिक, लाकूड, काच आणि वाळू नाही.
- सोपे : लोखंडी टाचणी चुंबकाला चिकटते.
- मध्यम : प्लास्टिकचे बटण चिकटत नाही.
- परीक्षेसाठी : स्टीलची पेपर क्लिप चिकटते कारण स्टीलमध्ये बहुतेक लोखंड असते (स्टेनलेस स्टील सहसा चिकटत नाही).
नियम 2 : उपयोग — चुंबकीय पृथक्करण कचऱ्यातून आणि कारखान्यांत धान्य किंवा वाळूतून लोखंड काढते.
- सोपे : भंगाराच्या अड्ड्यांवर मोठ्या चुंबकांनी लोखंड उचलतात.
- मध्यम : आसामचे डॉ. उद्धव भराली यांनी 160 पेक्षा जास्त यंत्रे शोधली.
- परीक्षेसाठी : लोखंड आणि वाळूचे मिश्रण : आधी चुंबक वापरा, मग चाळा.
चुंबकीय पृथक्करण एखादा घटक चुंबकीय असेल तरच चालते.
मीठ आणि वाळूवर चुंबक वापरणे. दोन्ही चुंबकीय नाहीत.
आठवणीची युक्ती : चुंबक आकर्षित करतो : लो-को-नि (लोखंड, कोबाल्ट, निकेल).
फरक ओळखा
| पदार्थ | आकर्षित होतो? |
|---|---|
| लोखंडी खिळा | होय |
| प्लास्टिक मणी | नाही |
| वाळू | नाही |
सरावासाठी प्रश्न
- 1चुंबकाकडे आकर्षित होणारे तीन पदार्थ सांगा.
- 2चुंबकीय पृथक्करण म्हणजे काय?
- 3प्लास्टिकचा मणी चुंबकाकडे आकर्षित होतो का?
- 4चुंबकीय पृथक्करण कुठे वापरतात?
- 5160 पेक्षा जास्त यंत्रे कोणी शोधली?
- 6चुंबक मीठ आणि वाळू वेगळी करू शकेल का? का?
- 7मिश्रणात लोखंडी खिळे, वाळू आणि लाकडी काड्या आहेत. तिन्ही वेगळे करण्याच्या पायऱ्या सुचवा.
- 8स्टीलची पेपर क्लिप चुंबकाला का चिकटते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1लोखंड, कोबाल्ट आणि निकेल.
- 2चुंबकाने मिश्रणातून चुंबकीय पदार्थ काढणे.
- 3नाही
- 4भंगाराच्या अड्ड्यांवर आणि कचऱ्यातून लोखंड काढण्यासाठी.
- 5डॉ. उद्धव भराली
- 6नाही. दोन्ही चुंबकीय नाहीत.
- 7चुंबकाने खिळे निघतात; चाळण्याने काड्या वाळूपासून वेगळ्या होतात.
- 8स्टीलमध्ये बहुतेक लोखंड असते, जे चुंबकीय आहे.
झटपट उजळणी
- उफणणे (वारा), चाळणे (आकार), गाळणे (न विरघळणारा स्थायू), अवसादन आणि निवळणे, बाष्पीभवन (मीठ), चुंबक (लोखंड).
झटपट उजळणी
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडा