प्रमाणित आणि अप्रमाणित मापन
दोन मित्र एकच बाक मोजतात : एकाला 5 वितींचा आणि दुसऱ्याला 7 वितींचा मिळतो. दोघेही आपल्या हाताने बरोबर, पण "5 वीत" सांगून कोणी बाक बनवू शकत नाही. ठरलेले एकक हे सोडवते.
मापन (measurement) म्हणजे योग्य साधनाने एखाद्या राशीची एककाशी तुलना करणे. वीत, बोटाची रुंदी किंवा पावले यांनी केलेले मापन अप्रमाणित येते कारण शरीरे वेगळी असतात. ठरलेल्या एककाने प्रमाणित मापन होते.
आकृतीत : मूल A टेबल 6 वितींचे आणि मूल B 4 वितींचे मोजते. वितींचे आकार समान नसल्याने उत्तरे वेगळी येतात, म्हणून वीत हे अप्रमाणित मापन आहे.
नियम 1 : अप्रमाणित मापन — वीत, मूठ, पाऊल आणि हात (cubit) माणसानुसार बदलतात.
- सोपे : उंच वडिलांचे पाऊल मुलाच्या पावलापेक्षा मोठे असते.
- मध्यम : इजिप्शियन क्युबिट (कोपर ते मधल्या बोटाचे टोक) बदलत असे, म्हणून ठरलेले रॉयल क्युबिट बनवले.
- परीक्षेसाठी : रोमन लोक फूट, इंच आणि मिल पासस (1,000 पावले) वापरत, त्यापासून मैल आला.
नियम 2 : प्रमाणित मापन — प्रमाणित एकक सर्वांसाठी, सर्वत्र समान असते.
- सोपे : मीटरपट्टी सर्वांना सारखीच लांबी दाखवते.
- मध्यम : दुकानदाराचे 1 किलोग्रॅमचे वजन प्रत्येक शहरात सारखेच असते.
- परीक्षेसाठी : दोन शिंपी टेपने एकच कापड मोजले तर सारखेच उत्तर देतात.
मापनासाठी संख्या आणि एकक दोन्ही लागतात. फक्त "5" ला अर्थ नाही; "5 मीटर" ला आहे.
अचूक मापनासाठी वीत वापरणे. ती फक्त अंदाजापुरती चांगली.
आठवणीची युक्ती : सर्वांसाठी सारखे = प्रमाणित.
फरक ओळखा
| मुद्दा | अप्रमाणित | प्रमाणित |
|---|---|---|
| एकक | वीत, पाऊल | Metre, kilogram |
| सर्वांसाठी सारखे? | नाही | होय |
| वापर | ढोबळ अंदाज | अचूक कामे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मापन म्हणजे काय?
- 2दोन अप्रमाणित एकके सांगा.
- 3वीत हे अप्रमाणित एकक का आहे?
- 4इजिप्शियन क्युबिट म्हणजे काय?
- 5रोमनांच्या मिल पाससमुळे कोणते एकक आले?
- 6दोन मुले डेस्क 6 आणि 4 वितींचा मोजतात. फरक का?
- 7सुतार म्हणतो "माझे टेबल 8 पावले आहे". ते खरेदीदाराला का उपयोगाचे नाही?
- 8"5" हे पूर्ण मापन आहे का? का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1योग्य साधनाने राशीची एककाशी तुलना करणे.
- 2वीत आणि पाऊल.
- 3वित माणसागणिक वेगळी असते.
- 4कोपरापासून मधल्या बोटाच्या टोकापर्यंतचे अंतर.
- 5मैल.
- 6त्यांच्या वितींचे आकार वेगळे आहेत.
- 7पावले वेगवेगळी असतात; मीटरसारखे ठरलेले एकक हवे.
- 8नाही. एकक हवे, उदा. 5 मी.
लांबीची एकके
शिंपी कापड मीटरमध्ये मोजतो, विद्यार्थी रेषा सेंटीमीटरमध्ये काढतो आणि रस्त्यावरील फलक पुढच्या शहराचे अंतर किलोमीटरमध्ये दाखवतो. वस्तूच्या आकाराला साजेसे एकक आपण निवडतो.
SI एकके : लांबी – मीटर, वस्तुमान – किलोग्रॅम, वेळ – सेकंद. 1 किमी = 1000 मी, 1 मी = 100 सेमी, 1 सेमी = 10 मिमी.
नियम 1 : मोठ्यातून लहानात : गुणा — 1000, 100 किंवा 10 ने गुणा.
- सोपे : 3 किमी = 3 × 1000 = 3000 मी.
- मध्यम : 7 मी = 7 × 100 = 700 सेमी.
- परीक्षेसाठी : 3 मी 20 सेमी = 300 + 20 = 320 सेमी.
नियम 2 : लहानातून मोठ्यात : भागा — 1000, 100 किंवा 10 ने भागा.
- सोपे : 250 सेमी = 2.5 मी.
- मध्यम : 45 मिमी = 4.5 सेमी.
- परीक्षेसाठी : 1500 मी = 1.5 किमी.
लांबीची एकके
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडारेषेसाठी सेमी, कापड किंवा मैदानासाठी मीटर, शहरांतील अंतरासाठी किमी वापरा.
मीटरचे सेमी करायला 10 ने भागणे. ते × 100 आहे.
आठवणीची युक्ती : किमी–मी–सेमी–मिमी : खाली जाताना ×1000, ×100, ×10.
फरक ओळखा
| एकक | बरोबर | वापर |
|---|---|---|
| 1 किमी | 1000 m | शहरांतील अंतर |
| 1 m | 100 सेमी | कापड, मैदान |
| 1 सेमी | 10 मिमी | रेषा, पेन्सिल |
सरावासाठी प्रश्न
- 1लांबीचे SI एकक सांगा.
- 2वस्तुमानाचे SI एकक सांगा.
- 3वेळेचे SI एकक सांगा.
- 43 किमी मीटरमध्ये बदला.
- 5250 सेमी मीटरमध्ये बदला.
- 63 मी 20 सेमी सेंटीमीटरमध्ये बदला.
- 7दोन शहरांमधील अंतरासाठी कोणते एकक योग्य?
- 8रवी 2 मी = 20 सेमी लिहितो. त्याला दुरुस्त करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मीटर
- 2किलोग्रॅम
- 3सेकंद
- 43000 मी
- 52.5 मी
- 6320 सेमी
- 7किलोमीटर
- 81 मी = 100 सेमी, म्हणून 2 मी = 200 सेमी.
लांबी अचूक मोजणे
वही मोजताना तुम्ही पट्टी तिच्या कडेला सपाट ठेवता आणि डोळ्यासमोरची खूण सरळ वाचता. निष्काळजी मापनाने त्याच वहीची लांबी एखाद्या सेंटीमीटरने चुकू शकते.
अचूक लांबीसाठी : वस्तू पट्टीला थेट टेकवा, 0 च्या खुणेपासून सुरू करा आणि खुणेच्या अगदी वरून वाचा. 0 स्पष्ट नसेल तर शेवटच्या वाचनातून सुरुवातीचे वाचन वजा करा. वक्र रेषेसाठी दोरा वापरा.
आकृतीत : पेन्सिल 0 च्या खुणेपासून सुरू होते आणि तिचे टोक 7 सेमी 4 मिमीवर आहे, म्हणून लांबी 7.4 सेमी (74 मिमी).
नियम 1 : बरोबर पद्धत — पट्टी वस्तूला टेकलेली, कडा 0 वर, डोळा खुणेच्या सरळ वर.
- सोपे : 0 ते 5 सेमी 6 मिमी पेन्सिल म्हणजे 5.6 सेमी = 56 मिमी.
- मध्यम : पट्टीवर वस्तू 2.0 सेमीपासून सुरू होऊन 9.5 सेमीवर संपली तर लांबी = 9.5 − 2.0 = 7.5 सेमी.
- परीक्षेसाठी : बाजूने वाचले तर उत्तर चुकते; खुणेच्या सरळ वरून पाहा.
आकृतीत : A ही बरोबर पद्धत : पट्टी रुळाला टेकलेली आणि तिचे टोक 0 वर. B मध्ये पट्टी तिरकी आणि C मध्ये रुळापासून दूर धरलेली.
नियम 2 : वक्र रेषा — दोरा वक्र रेषेवर ठेवा, मग तो सरळ करून पट्टीशेजारी मोजा.
- सोपे : नकाशावरील रस्त्याची लांबी दोऱ्याने मोजता येते.
- मध्यम : शिंप्याची टेप कमरेचा गोल घेर मोजते.
- परीक्षेसाठी : उद्योगांत फार लहान लांबीसाठी स्क्रू गेज आणि व्हर्नियर कॅलिपर वापरतात.
आकृतीत : वक्र रेषेची लांबी दोऱ्याने मोजतात : दोरा वक्र रेषेवर ठेवा आणि मग पट्टीशेजारी सरळ करा. येथे ती 13.5 सेमी लांब आहे.
नियम 3 : संदर्भबिंदू — ज्या स्थिर बिंदूपासून अंतर मोजतात तो.
- सोपे : रस्त्यावर मैलाचे दगड गावापासूनचे अंतर दाखवतात.
- मध्यम : A आणि B हे O पासून एकाच बाजूला 10 किमी व 25 किमी असतील तर AB = 25 − 10 = 15 किमी.
- परीक्षेसाठी : ते O च्या विरुद्ध बाजूंना असतील तर अंतर 10 + 25 = 35 किमी.
आकृतीत : O हा संदर्भबिंदू, ज्यापासून अंतरे मोजतात. येथे A हा O पासून 6 किमी, B 15 किमी आणि C 31 किमी आहे.
पट्टीचा 0 कुठे आहे ते नेहमी पाहा. तुटक्या पट्टीची सुरुवात 1 सेमीवर असू शकते.
सुरुवातीचे वाचन वजा न करता शेवटचा आकडाच वाचणे.
आठवणीची युक्ती : टेक – शून्य – सरळ : वस्तू पट्टीला टेकवा, शून्यापासून सुरू करा, सरळ पाहा.
फरक ओळखा
| परिस्थिती | साधन किंवा पद्धत |
|---|---|
| सरळ कडा | पट्टी |
| वक्र रेषा | दोरा + पट्टी |
| गोल कमर | शिंप्याची टेप |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पट्टीचा 0 स्पष्ट नसेल तर काय करावे?
- 2वक्र रेषा कशी मोजाल?
- 3संदर्भबिंदू म्हणजे काय?
- 4पेन्सिल 0 पासून 5 सेमी 6 मिमीपर्यंत आहे. लांबी मिमीमध्ये काढा.
- 5वस्तू 2.0 सेमीपासून 9.5 सेमीपर्यंत आहे. लांबी काढा.
- 6उद्योगात अगदी लहान लांबीसाठी एक साधन सांगा.
- 7A आणि B गावे O पासून एकाच बाजूला 10 किमी आणि 25 किमी आहेत. AB काढा. विरुद्ध बाजूंना असती तर?
- 8मीना बाजूने पाहून मापन वाचते. तिचे उत्तर का चुकते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शेवटच्या वाचनातून सुरुवातीचे वाचन वजा करा.
- 2दोरा तिच्यावर ठेवा, मग सरळ करून मोजा.
- 3ज्यापासून अंतर मोजतात तो स्थिर बिंदू.
- 456 मिमी
- 57.5 सेमी
- 6स्क्रू गेज किंवा व्हर्नियर कॅलिपर.
- 715 किमी; 35 किमी
- 8वाचन सरकते; तिने खुणेच्या सरळ वरून पाहिले पाहिजे.
तापमान आणि तापमापी
ताप आल्यावर कपाळ गरम लागते. पण ते 38 °C आहे की 40 °C हे हाताला कळत नाही. थर्मामीटर अचूक तापमान आकड्यात दाखवतो.
तापमान (temperature) वस्तू किती गरम किंवा थंड आहे ते सांगते. ते थर्मामीटरने °C (सेल्सिअस), °F (फॅरेनहाइट) किंवा K (केल्विन, SI एकक) मध्ये मोजतात. शरीराचे सामान्य तापमान सुमारे 37 °C.
आकृतीत : वैद्यकीय थर्मामीटर 35 °C ते 42 °C वाचतो. आकृतीत 38.6 °C दिसते, जे शरीराच्या सामान्य तापमान सुमारे 37 °C पेक्षा जास्त आहे.
नियम 1 : वैद्यकीय थर्मामीटर — मर्यादा 35 °C ते 42 °C; शरीराच्या तापमानासाठी. वापरण्यापूर्वी द्रव खाली येण्यासाठी झटका.
- सोपे : 36.9 °C वाचन सामान्य आहे.
- मध्यम : 39.2 °C वाचन 37 °C पेक्षा जास्त आहे, म्हणून व्यक्तीला ताप आहे.
- परीक्षेसाठी : सामान्यापासून फरक : 39.2 − 37 = 2.2 °C जास्त.
आकृतीत : प्रयोगशाळेच्या थर्मामीटरचा बल्ब पारा किंवा रंगीत अल्कोहोलने भरलेला असतो. आकृतीत द्रव 64 °C पर्यंत चढला आहे.
नियम 2 : प्रयोगशाळेचा थर्मामीटर — मर्यादा 0 °C ते 110 °C; पाणी, द्रव आणि प्रयोगांसाठी.
- सोपे : बर्फ 0 °C वर वितळतो आणि पाणी 100 °C वर उकळते.
- मध्यम : प्रयोगशाळेचा थर्मामीटर 100 °C वाचू शकतो, पण वैद्यकीय नाही (तो 42 °C ला थांबतो).
- परीक्षेसाठी : वैद्यकीय थर्मामीटर कधीही गरम पाण्यात वापरू नका.
स्पर्श फक्त ढोबळ जाणीव देतो; थर्मामीटर अचूक आकडा देतो.
उकळत्या पाण्यासाठी वैद्यकीय थर्मामीटर वापरणे. त्याची मर्यादा फक्त 35 °C ते 42 °C आहे.
आठवणीची युक्ती : वैद्यकीय = शरीरासाठी (35–42); प्रयोगशाळा = मोठी मर्यादा (0–110).
फरक ओळखा
| थर्मामीटर | मर्यादा | वापर |
|---|---|---|
| वैद्यकीय | 35 to 42 °C | शरीराचे तापमान |
| प्रयोगशाळा | 0 to 110 °C | पाणी, द्रव |
| शरीराचे सामान्य | About 37 °C | निरोगी व्यक्ती |
सरावासाठी प्रश्न
- 1थर्मामीटर काय मोजतो?
- 2शरीराचे सामान्य तापमान किती?
- 3तापमानाचे SI एकक सांगा.
- 4वैद्यकीय थर्मामीटरची मर्यादा किती?
- 5प्रयोगशाळेच्या थर्मामीटरची मर्यादा किती?
- 6वैद्यकीय थर्मामीटर 39.2 °C दाखवतो. तो सामान्यापेक्षा किती जास्त?
- 7उकळत्या पाण्याचे (100 °C) तापमान वैद्यकीय थर्मामीटरने का मोजता येत नाही?
- 8हाताच्या स्पर्शापेक्षा थर्मामीटर चांगला का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1तापमान
- 2सुमारे 37 °C
- 3केल्विन
- 435 °C ते 42 °C
- 50 °C ते 110 °C
- 639.2 − 37 = 2.2 °C
- 7त्याची मोजपट्टी 42 °C ला संपते.
- 8स्पर्श फक्त ढोबळ जाणीव देतो; थर्मामीटर अचूक आकडा देतो.
तापमापींचे प्रकार आणि योग्य वापर
विमानतळांवर कर्मचारी लहान बंदुकीसारखे उपकरण तुमच्या कपाळाकडे धरतो आणि स्पर्श न करता तापमान दिसते. तो इन्फ्रारेड थर्मामीटर. वेगवेगळ्या कामांसाठी वेगवेगळे थर्मामीटर असतात.
प्रकार : डिजिटल (बटन सेल, बीप वाजतो), इन्फ्रारेड (स्पर्श नाही; COVID-19 मध्ये वापरला) आणि प्रयोगशाळेचा (बल्ब पारा किंवा रंगीत अल्कोहोलने भरलेला). हवामान विभाग (IMD) हवामानाच्या अंदाजासाठी तापमान नोंदवतो.
आकृतीत : B मध्ये बल्ब द्रवात आहे, तळाला किंवा बाजूला टेकलेला नाही आणि थर्मामीटर उभा आहे, ही बरोबर पद्धत. A मध्ये बल्ब तळाला टेकला आहे आणि C मध्ये द्रवाच्या वर आहे.
नियम 1 : प्रयोगशाळेच्या थर्मामीटरचा बरोबर वापर — बल्ब द्रवाशी संपर्कात, थर्मामीटर उभा, भांड्याला न टेकलेला, डोळ्याच्या पातळीत वाचन.
- सोपे : बीकरमधील पाण्याच्या मध्यभागी बल्ब ठेवा.
- मध्यम : बल्ब गरम तळाला टेकला तर वाचन जास्त येते.
- परीक्षेसाठी : बल्ब द्रवाच्या वर असेल तर तो द्रवाचे नव्हे, हवेचे तापमान दाखवतो.
नियम 2 : कोणता थर्मामीटर? — कामाला आणि सुरक्षिततेला साजेसा थर्मामीटर निवडा.
- सोपे : डिजिटल : घरी शरीराचे तापमान लवकर.
- मध्यम : इन्फ्रारेड : स्पर्श नाही, म्हणून गर्दीत सुरक्षित.
- परीक्षेसाठी : अॅना मणी, "भारताची हवामान महिला", यांनी हवामान उपकरणे बनवली.
थर्मामीटर उभा हवा आणि भांड्याला टेकलेला नको.
द्रवातून बाहेर काढल्यावर थर्मामीटर वाचणे. बल्ब द्रवात असतानाच वाचा.
आठवणीची युक्ती : बल्ब आत, उभा, डोळ्याच्या पातळीत.
फरक ओळखा
| प्रकार | वैशिष्ट्य |
|---|---|
| डिजिटल | बटन सेल, बीप |
| इन्फ्रारेड | स्पर्श नको |
| प्रयोगशाळा | पारा किंवा रंगीत अल्कोहोल |
सरावासाठी प्रश्न
- 1तीन प्रकारचे थर्मामीटर सांगा.
- 2कोणता थर्मामीटर शरीराला स्पर्श करत नाही?
- 3प्रयोगशाळेच्या थर्मामीटरचा बल्ब कशाने भरलेला असतो?
- 4"भारताची हवामान महिला" कोणाला म्हणतात?
- 5थर्मामीटर उभा का ठेवावा?
- 6बल्ब बीकरच्या तळाला का टेकू नये?
- 7COVID-19 मध्ये इन्फ्रारेड थर्मामीटर का वापरला?
- 8एका चाचणीत बल्ब पाण्याच्या वर होता. थर्मामीटर काय दाखवतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1डिजिटल, इन्फ्रारेड आणि प्रयोगशाळेचा.
- 2इन्फ्रारेड
- 3पारा किंवा रंगीत अल्कोहोल
- 4अॅना मणी
- 5द्रवातील बरोबर वाचनासाठी.
- 6तळ द्रवापेक्षा जास्त गरम असू शकतो.
- 7तो स्पर्श न करता तापमान मोजतो, त्यामुळे संसर्ग टळतो.
- 8पाण्याचे नव्हे, हवेचे तापमान.
झटपट उजळणी
- प्रमाणित एकके : मीटर, किलोग्रॅम, सेकंद, केल्विन. 1 किमी = 1000 m, 1 m = 100 सेमी, 1 सेमी = 10 मिमी.
- संदर्भ बिंदू; वक्रासाठी धागा वापरा; तापमानासाठी तापमापी.