अन्न, वाढ आणि विकास
कुत्र्याचे पिल्लू दूध पिते, श्वास घेते, दिवसभर खेळते आणि काही महिन्यांत मोठा कुत्रा होते. त्याच्या शेजारी ठेवलेला दगड वर्षानुवर्षे तसाच राहतो. पिल्लू सजीव आहे कारण ते हवा, अन्न आणि पाणी वापरून वाढते.
प्रत्येक सजीवाला हवा, अन्न आणि पाणी लागते. अन्नापासून वाढीसाठी ऊर्जा मिळते. वाढ (growth) म्हणजे आकार व वजन वाढणे; विकास (development) म्हणजे शरीर, कौशल्ये आणि कार्यक्षमतेतील प्रगती.
आकृतीत : सर्व सजीवांना हवा, अन्न आणि पाणी लागते; अन्नापासून वाढीसाठी ऊर्जा मिळते.
नियम 1 : मूलभूत गरजा — सर्व सजीवांना हवा, अन्न आणि पाणी लागते.
- सोपे : मासा पाण्यात विरघळलेली हवा वापरून जगतो.
- मध्यम : वनस्पती प्रकाशसंश्लेषणाने (photosynthesis) स्वतःचे अन्न बनवते. प्राण्याला अन्न वनस्पती किंवा इतर प्राण्यांपासून मिळते.
- परीक्षेसाठी : वाळवंटातील निवडुंग खोडात पाणी साठवतो म्हणून कमी पाण्यातही जगतो.
नियम 2 : वाढ आणि विकास — वाढ म्हणजे आकार वाढणे; विकास म्हणजे कौशल्ये व क्षमता वाढणे. प्राणी ठराविक काळापर्यंतच वाढतात; वनस्पती जिवंत असेपर्यंत वाढतात.
- सोपे : वासरू वजनाने जड होणे ही वाढ.
- मध्यम : मूल सायकल चालवायला शिकते हा विकास.
- परीक्षेसाठी : वटवृक्ष शेकडो वर्षे वाढत राहतो; कुत्रा काही काळानंतर वाढायचा थांबतो.
अन्नापासून वाढीसाठी ऊर्जा मिळते. हवा, अन्न आणि पाणी नसेल तर सजीव फार काळ जगू शकत नाही.
वाढ आणि विकास एकच समजणे. वाढ आकारातील असते; विकास क्षमतेतील.
आठवणीची युक्ती : हअपा – हवा, अन्न, पाणी.
फरक ओळखा
| मुद्दा | वाढ | विकास |
|---|---|---|
| अर्थ | आकार आणि वजन वाढणे | कौशल्ये व क्षमतेतील प्रगती |
| उदाहरण | वासरू जड होते | मूल सायकल शिकते |
| कशात दिसते | उंची, वजन, आकार | कौशल्ये, बुद्धी, कामाची क्षमता |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सर्व सजीवांच्या तीन मूलभूत गरजा सांगा.
- 2अन्नापासून सजीवाला काय मिळते?
- 3वनस्पती अन्न बनवण्यासाठी कोणती क्रिया करतात?
- 4प्राण्यांना अन्न कसे मिळते?
- 5मूल वाचायला शिकणे हे वाढ आहे की विकास?
- 6कोण फक्त ठराविक काळ वाढते – वनस्पती की प्राणी?
- 7फुग्यात हवा भरल्यावर तो मोठा होतो. ही वाढ आहे का? का?
- 8निवडुंग वाळवंटात कसा जगतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1हवा, अन्न आणि पाणी.
- 2वाढीसाठी ऊर्जा.
- 3प्रकाशसंश्लेषण
- 4वनस्पती किंवा इतर प्राण्यांपासून.
- 5विकास
- 6प्राणी
- 7नाही. वाढ सजीवात अन्न आणि पेशींमुळे होते; फुगा निर्जीव आहे.
- 8तो खोडात पाणी साठवतो.
उद्दीपनांना प्रतिसाद
चुकून गरम तव्याला हात लागला तर तुम्ही लगेच हात मागे घेता. त्वचेने उष्णता जाणली आणि हाताने कृती केली. वनस्पतीही प्रतिसाद देतात : लाजाळूच्या पानांना स्पर्श केला की ती मिटतात.
सजीव आपल्या परिसरात जे जाणतो ते उद्दीपक (stimulus). त्यावर तो जे करतो तो प्रतिसाद (response). जाणणे आणि प्रतिसाद देणे हे सजीवाचे लक्षण.
आकृतीत : सजीव जे जाणतो ते उद्दीपक; त्याची कृती म्हणजे प्रतिसाद.
नियम 1 : उद्दीपक आणि प्रतिसाद — प्रत्येक प्रतिसाद उद्दीपकानंतर येतो.
- सोपे : अन्नाचा वास (उद्दीपक) → तोंडाला पाणी सुटते (प्रतिसाद).
- मध्यम : तेजस्वी प्रकाश (उद्दीपक) → डोळ्याची बाहुली लहान होते (प्रतिसाद).
- परीक्षेसाठी : गांडूळ सूर्यप्रकाशापासून दूर जाते; मुळे पाण्याकडे वाढतात.
नियम 2 : वनस्पतीही प्रतिसाद देतात — वनस्पती हळू प्रतिसाद देतात; प्राणी जलद.
- सोपे : सूर्यफूल सूर्याकडे वळते.
- मध्यम : फांद्या प्रकाशाकडे वाढतात; मुळे खाली वाढतात.
- परीक्षेसाठी : सर जगदीशचंद्र बोस यांनी आपल्या उपकरणाने दाखवले की वनस्पती उष्णता, थंडी आणि वेदना जाणतात.
आधी उद्दीपक, मग प्रतिसाद. प्राणी आणि वनस्पती दोन्ही प्रतिसाद देतात.
फक्त प्राणी प्रतिसाद देतात असे समजणे. वनस्पतीही देतात, पण हळू.
आठवणीची युक्ती : उ → प्र – आधी उद्दीपक, मग प्रतिसाद.
फरक ओळखा
| उद्दीपक | प्रतिसाद |
|---|---|
| गरम तव्याचा स्पर्श | हात मागे घेतला |
| लाजाळूला स्पर्श | पाने मिटतात |
| सूर्यप्रकाश | सूर्यफूल वळते |
सरावासाठी प्रश्न
- 1उद्दीपक म्हणजे काय?
- 2प्रतिसाद म्हणजे काय?
- 3लाजाळूच्या पानांना स्पर्श केल्यावर काय होते?
- 4तोंडाला पाणी सुटते तेव्हा उद्दीपक कोणता?
- 5मुळे पाण्याकडे वाढतात की त्यापासून दूर?
- 6जगदीशचंद्र बोस यांनी वनस्पतींबद्दल काय सिद्ध केले?
- 7उद्दीपक आणि प्रतिसाद सांगा : नाव ऐकल्यावर कुत्रा धावत येतो.
- 8वनस्पती धावत नाही तरी ती सजीव का म्हणतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सजीव आपल्या परिसरात जे जाणतो ते.
- 2उद्दीपकावर सजीवाने केलेली कृती.
- 3ती मिटतात.
- 4अन्नाचा वास किंवा दर्शन.
- 5पाण्याकडे.
- 6त्या उष्णता, थंडी आणि वेदना जाणतात.
- 7उद्दीपक : नावाची हाक. प्रतिसाद : धावणे.
- 8ती जाणते आणि प्रतिसाद देते, उदा. मुळे पाण्याकडे आणि फांद्या प्रकाशाकडे वाढतात.
उत्सर्जन आणि प्रजनन
जेवणानंतर लघवी आणि घाम येतो; उन्हाळ्यात झाड कोरडी पाने टाकते. हे कचरा बाहेर टाकण्याचे मार्ग. कोंबडी अंडी घालते आणि आंब्याची कोय झाडात बदलते; सजीव आपल्यासारखेच नवे सजीव निर्माण करतात.
उत्सर्जन (excretion) म्हणजे शरीरातील टाकाऊ पदार्थ बाहेर टाकणे. प्रजनन (reproduction) म्हणजे आपल्यासारखे नवे सजीव निर्माण करणे. बी रुजून रोप होणे म्हणजे अंकुरण (germination).
आकृतीत : अंकुरणासाठी ओलावा, ताजी हवा आणि सूर्यप्रकाश लागतो.
नियम 1 : उत्सर्जन — प्राणी कार्बन डायऑक्साइड, पाण्याची वाफ, घाम आणि लघवी बाहेर टाकतात. वनस्पती पाने, साल गाळतात आणि डिंक सोडतात.
- सोपे : आपण श्वासावाटे कार्बन डायऑक्साइड बाहेर टाकतो.
- मध्यम : झाड जुनी पाने आणि सालीबरोबर टाकाऊ पदार्थ टाकते.
- परीक्षेसाठी : बाभळीचा डिंक हा वनस्पतीचा टाकाऊ पदार्थ आहे.
नियम 2 : प्रजनन आणि अंकुरण — काही प्राणी अंडी घालतात, काही पिलांना जन्म देतात; बहुतेक वनस्पती बिया तयार करतात. बी रुजायला ओलावा, ताजी हवा आणि सूर्यप्रकाश (उष्णता) लागतात.
- सोपे : कोंबडी अंडी घालते; गाय वासराला जन्म देते.
- मध्यम : ओल्या कापसातील चवळीचे बी काही दिवसांत मूळ आणि कोंब काढते.
- परीक्षेसाठी : बंद डब्यातील कोरडे बी रुजत नाही.
प्रजननामुळे प्रजाती टिकून राहते. उत्सर्जनामुळे शरीर स्वच्छ राहते.
घाम फक्त थंडावा देतो असे समजणे. घामातून टाकाऊ पदार्थही निघतात.
आठवणीची युक्ती : उत्सर्जन = कचरा बाहेर; प्रजनन = प्रजाती पुढे.
फरक ओळखा
| क्रिया | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| उत्सर्जन | कचरा बाहेर टाकणे | घाम, लघवी |
| प्रजनन | नवे सजीव निर्माण करणे | कोंबडी अंडी घालते |
| अंकुरण | बी रुजून रोप होते | चवळीचे बी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1उत्सर्जन म्हणजे काय?
- 2प्रजनन म्हणजे काय?
- 3अंकुरण म्हणजे काय?
- 4प्राण्यांनी बाहेर टाकलेले दोन टाकाऊ पदार्थ सांगा.
- 5वनस्पती टाकाऊ पदार्थ कसे बाहेर टाकतात?
- 6अंडी घालणारा आणि पिलांना जन्म देणारा प्रत्येकी एक प्राणी सांगा.
- 7बी कोरडे राहून बंद डब्यात ठेवले आहे. ते रुजेल का? का?
- 8मीना म्हणते घाम फक्त थंडावा देतो. हे बरोबर आहे का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शरीरातील टाकाऊ पदार्थ बाहेर टाकणे.
- 2आपल्यासारखा नवा सजीव निर्माण करणे.
- 3बी रुजून रोप होणे.
- 4घाम आणि लघवी (किंवा कार्बन डायऑक्साइड).
- 5पाने व साल गाळून आणि डिंक सोडून.
- 6कोंबडी अंडी घालते; गाय पिलांना जन्म देते.
- 7नाही. त्याला ओलावा, ताजी हवा, सूर्यप्रकाश मिळत नाही.
- 8नाही. घाम शरीरातील टाकाऊ पदार्थही बाहेर काढतो.
श्वसन आणि हालचाल
तुम्ही धावता तेव्हा श्वास वेगाने घेता. तुमच्या पेशींना अन्नापासून जास्त ऊर्जा हवी असते आणि त्यासाठी जास्त ऑक्सिजन लागतो. धावणे, उडी मारणे, विचार करणे यांसाठी श्वसनातून ऊर्जा मिळते.
श्वसन (respiration) म्हणजे पेशींमध्ये ऑक्सिजनची अन्नाशी क्रिया होऊन ऊर्जा मिळणे. श्वासोच्छ्वास (breathing) म्हणजे हवा आत घेणे (श्वास) व बाहेर सोडणे (उच्छ्वास). वनस्पतीही श्वसन करतात.
आकृतीत : श्वासोच्छ्वासात हवा आत-बाहेर होते, तर पेशींतील श्वसनात अन्नापासून ऊर्जा मुक्त होते.
नियम 1 : श्वासोच्छ्वास आणि श्वसन — श्वासोच्छ्वासात हवा आत-बाहेर होते; श्वसनात पेशींत ऊर्जा मुक्त होते.
- सोपे : आपण फुफ्फुसांनी श्वास घेतो; मासे कल्ल्यांनी.
- मध्यम : धावल्याने श्वास वेगवान होतो कारण पेशींना जास्त ऊर्जा हवी.
- परीक्षेसाठी : श्वसन प्रत्येक पेशीत रात्रंदिवस चालते, वनस्पतींतही.
नियम 2 : हालचाल — प्राणी अन्न शोधायला, धोक्यापासून वाचायला आणि निवाऱ्यासाठी हलतात. वनस्पती जागा बदलत नाहीत पण हालचाली दाखवतात.
- सोपे : वाघापासून वाचायला हरीण पळते.
- मध्यम : मुळे आणि फांद्या दिशेने वाढतात; कळ्या उमलतात.
- परीक्षेसाठी : काही वनस्पतींची पाने रात्री मिटतात.
श्वासोच्छ्वास म्हणजे फक्त हवा आत-बाहेर. श्वसन म्हणजे पेशींतील ऊर्जा देणारी क्रिया.
"श्वासोच्छ्वास" आणि "श्वसन" हे एकच शब्द मानणे.
आठवणीची युक्ती : फुफ्फुसांत श्वास, पेशींत श्वसन.
फरक ओळखा
| मुद्दा | श्वासोच्छ्वास | श्वसन |
|---|---|---|
| कुठे | फुफ्फुसे, कल्ले | पेशी |
| काय होते | हवा आत-बाहेर होते | अन्नापासून ऊर्जा मिळते |
| परिणाम | ऑक्सिजन आत येतो | ऊर्जा मुक्त होते |
सरावासाठी प्रश्न
- 1श्वसन म्हणजे काय?
- 2श्वास आणि उच्छ्वास म्हणजे काय?
- 3मासे श्वास घेण्यासाठी कोणते अवयव वापरतात?
- 4वनस्पती श्वसन करतात का?
- 5प्राणी का हलतात?
- 6वनस्पतींची एक हालचाल सांगा.
- 7धावताना श्वास वेगवान का होतो?
- 8राजू म्हणतो श्वासोच्छ्वास आणि श्वसन एकच आहे. त्याला दुरुस्त करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पेशींमध्ये ऑक्सिजनची अन्नाशी क्रिया होऊन ऊर्जा मिळणे.
- 2हवा आत घेणे आणि बाहेर सोडणे.
- 3कल्ले
- 4होय, त्यांच्या पेशींत.
- 5अन्न शोधायला, संरक्षणासाठी आणि निवाऱ्यासाठी.
- 6मुळे खाली वाढतात, पाने मिटतात, कळ्या उमलतात.
- 7पेशींना जास्त ऊर्जा हवी, म्हणून जास्त ऑक्सिजन लागतो.
- 8श्वासोच्छ्वासात हवा आत-बाहेर होते; श्वसन पेशींत होते आणि ऊर्जा देते.
पेशी, जीवनचक्र आणि सजीव व निर्जीव
फुलपाखरू आधी लहान अंडे होते, मग सुरवंट. बेडूक आधी शेपटीचे डिंभ (tadpole) होता. लहान किंवा मोठा प्रत्येक सजीव पेशींचा बनलेला असतो आणि जीवनाच्या टप्प्यांतून जातो.
प्रत्येक सजीवाचे शरीर पेशींनी (cells) बनलेले असते. नव्या पेशी जखम भरतात आणि नवे कोंब काढतात. वाढ आणि प्रजनन ही सजीवाची मुख्य लक्षणे. बेडूक टप्प्याटप्प्याने बदलतो : अंडे, डिंभ, प्रौढ – यालाच रूपांतरण (metamorphosis) म्हणतात.
आकृतीत : बेडकाच्या शरीराचा आकार टप्प्याटप्प्याने बदलतो : अंडे, डिंभ आणि प्रौढ.
नियम 1 : पेशी — पेशी सर्व सजीवांचे बांधकाम घटक आहेत. नव्या पेशी जखम भरतात.
- सोपे : बोटावरील जखम नव्या पेशी वाढल्याने भरते.
- मध्यम : वनस्पतीचा नवा कोंब नव्या पेशींनी बनतो.
- परीक्षेसाठी : दगड आणि सायकलला पेशी नसतात – ते निर्जीव आहेत.
नियम 2 : जीवनचक्र — बेडूक : अंडे → कल्ले व शेपटी असलेले डिंभ → मागचे पाय असलेले डिंभ → प्रौढ बेडूक.
- सोपे : डिंभ कल्ल्यांनी श्वास घेते; प्रौढ बेडूक फुफ्फुसांनी.
- मध्यम : फुलपाखरू : अंडे → सुरवंट → कोश → फुलपाखरू.
- परीक्षेसाठी : बी स्थिर दिसले तरी सजीव असते; पाणी आणि उबदारपणा मिळाला की ते वाढते.
आकृतीत : फक्त सजीव वाढतात आणि प्रजनन करतात.
सजीव : फुलपाखरू, मासा, झाड. निर्जीव : दगड, सायकल, पुस्तक, हवा, पतंग, बस.
धावणारी बस किंवा उडणारा पतंग सजीव मानणे. फक्त हलणे म्हणजे सजीव नव्हे.
आठवणीची युक्ती : वाप्र – वाढ आणि प्रजनन सजीवपणा सिद्ध करतात.
फरक ओळखा
| सजीव | निर्जीव |
|---|---|
| फुलपाखरू, मासा, झाड | Stone, book, air |
| पेशी असतात | पेशी नसतात |
| वाढतात, प्रजनन करतात | वाढत नाहीत, प्रजनन करत नाहीत |
सरावासाठी प्रश्न
- 1प्रत्येक सजीवाचे शरीर कशाचे बनलेले असते?
- 2सजीवपणाची मुख्य लक्षणे सांगा.
- 3रूपांतरण (metamorphosis) म्हणजे काय?
- 4बेडकाच्या जीवनचक्राचे टप्पे सांगा.
- 5कोणता सजीव : दगड की मासा?
- 6फुलपाखराच्या जीवनचक्राचे टप्पे सांगा.
- 7बस हलते आणि इंधन वापरते. ती सजीव आहे का? का?
- 8कोरडे बी सजीव की निर्जीव? कारण द्या.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पेशी
- 2वाढ आणि प्रजनन.
- 3अंडे → डिंभ → बेडूक असा टप्प्याटप्प्याने शरीराचा बदल.
- 4अंडे, डिंभ, प्रौढ बेडूक.
- 5मासा
- 6अंडे, सुरवंट, कोश, फुलपाखरू.
- 7नाही. ती वाढत नाही, प्रजनन करत नाही आणि पेशींची बनलेली नाही.
- 8सजीव. पाणी आणि उबदारपणा मिळाला की ते रोप बनते.
झटपट उजळणी
- वैशिष्ट्ये : पोषण, वाढ, उद्दीपनांना प्रतिसाद, उत्सर्जन, श्वसन, हालचाल, प्रजनन, पेशी.
- जीवनाची मुख्य लक्षणे : वाढ आणि प्रजनन.
- अंकुरण = बी ते रोप. रूपांतरण = बेडकाचे जीवनचक्र.
झटपट उजळणी
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडा