आपत्ती आणि आपत्ती व्यवस्थापन
शाळेत आगीच्या सरावाची घंटा वाजते. सगळे शांतपणे मैदानावर जातात आणि शिक्षक वर्गाची गणना करतात. कोणालाही इजा होत नाही कारण काही घडण्यापूर्वीच योजना तयार होती. आपत्ती व्यवस्थापन म्हणजे हीच कल्पना.
आपत्ती (disaster) म्हणजे अचानक येणारे संकट ज्यामुळे जीवित आणि मालमत्तेची मोठी हानी होते. निसर्गातील घटनांमुळे होणाऱ्या आपत्ती म्हणजे नैसर्गिक आपत्ती. त्यांना तोंड देण्यासाठी नियोजन, तयारी आणि कृती म्हणजे आपत्ती व्यवस्थापन (disaster management).
नियम 1 : आपत्तींची उदाहरणे — नैसर्गिक : भूकंप, त्सुनामी, पूर, ढगफुटी. मानवनिर्मित : औद्योगिक अपघात, वायू गळती.
- सोपे : किल्लारी भूकंप (लातूर), 30 सप्टेंबर 1993 – नैसर्गिक.
- मध्यम : हिंदी महासागर त्सुनामी, 26 डिसेंबर 2004 – नैसर्गिक.
- परीक्षेसाठी : भोपाळ वायू गळती, 3 डिसेंबर 1984 – मानवी कारणाने, निसर्गाने नाही.
नियम 2 : व्यवस्थापनाचे तीन टप्पे — आधी : तयारी. दरम्यान : सुरक्षित कृती. नंतर : मदत आणि शांतता.
- सोपे : आधी : आणीबाणीचे क्रमांक शिका आणि आवश्यक वस्तू तयार ठेवा.
- मध्यम : दरम्यान : सूचना पाळा आणि सुरक्षित जागी जा.
- परीक्षेसाठी : नंतर : इतरांना मदत करा, शांत राहा आणि अफवा पसरवू नका.
आपत्ती अचानक आणि मोठी असते. नियोजित प्रतिसादाने जीव वाचतात.
सर्व आपत्ती नैसर्गिक असतात असे समजणे. औद्योगिक अपघात आणि युद्ध मानवनिर्मित असतात.
आठवणीची युक्ती : आधी – दरम्यान – नंतर (तिन्ही टप्पे आठवा).
फरक ओळखा
| मुद्दा | नैसर्गिक | मानवनिर्मित |
|---|---|---|
| कारण | निसर्गातील घटना | मानवी चूक किंवा निष्काळजीपणा |
| उदाहरण | भूकंप | वायू गळती |
| पूर्वसूचना | हवामान आणि भूकंप इशारे | सुरक्षा सूचना |
सरावासाठी प्रश्न
- 1आपत्ती म्हणजे काय?
- 2नैसर्गिक आपत्ती म्हणजे काय?
- 3आपत्ती व्यवस्थापन म्हणजे काय?
- 4नैसर्गिक आपत्तींची दोन उदाहरणे द्या.
- 5किल्लारी भूकंप केव्हा झाला?
- 6भोपाळ वायू गळती नैसर्गिक की मानवनिर्मित?
- 7शाळेत आगीचे सराव का घेतात?
- 8रिता म्हणते फक्त भूकंप आणि पूर आपत्ती आहेत. ती बरोबर आहे का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अचानक येणारे संकट ज्यामुळे जीवित व मालमत्तेची मोठी हानी होते.
- 2निसर्गातील घटनेमुळे होणारी आपत्ती.
- 3आपत्तीला तोंड देण्यासाठी नियोजन, तयारी आणि कृती.
- 4भूकंप आणि पूर.
- 530 सप्टेंबर 1993
- 6मानवनिर्मित
- 7खरी आणीबाणी आली तर काय करायचे ते सर्वांना कळावे आणि ते सुरक्षित राहावेत म्हणून.
- 8नाही. औद्योगिक अपघात आणि वायू गळतीसारख्या मानवनिर्मित घटनाही आपत्ती असू शकतात.
भूकंप आणि त्सुनामी
जड ट्रक गेला की पाण्याचा ग्लास थरथरतो. आता कल्पना करा, एक मिनिटभर सारी जमीन हादरत आहे : हा भूकंप. तो जमिनीच्या खोलवर सुरू होतो आणि समुद्राखाली सुरू झाला तर किनाऱ्याकडे प्रचंड लाटा पाठवू शकतो.
भूकंप (earthquake) म्हणजे जमिनीखाली खोलवर खडक हलल्याने पृथ्वी हादरणे. जिथे ऊर्जा मुक्त होते तो बिंदू म्हणजे केंद्रबिंदू (epicentre). भूकंपमापक (seismometer) त्याची नोंद करतो आणि रिश्टर प्रमाण (Richter scale) त्याची तीव्रता मोजते. समुद्राच्या तळाशी झालेला भूकंप त्सुनामी निर्माण करतो.
आकृतीत : जमिनीखाली खोलवर खडक अचानक हलतात तिथे भूकंप सुरू होतो (A). या जागेच्या अगदी वरच्या जमिनीवर हादरे सर्वात जास्त असतात (B) आणि दूर गेल्यास कमी होतात (C).
नियम 1 : भूकंप आणि त्सुनामी — केंद्रबिंदूजवळ हादरे सर्वात जास्त; दूर कमी. केंद्रबिंदू समुद्रतळाशी असेल तर प्रचंड लाटा – त्सुनामी – तयार होतात.
- सोपे : 2004 ची हिंदी महासागरातील त्सुनामी समुद्राखालच्या भूकंपामुळे झाली.
- मध्यम : त्सुनामीच्या लाटा किनाऱ्याजवळ येताना उंच होतात.
- परीक्षेसाठी : त्सुनामीचा इशारा मिळाल्यावर किनाऱ्यापासून दूर, उंच जागी जा.
आकृतीत : भूकंप (A) समुद्रतळाशी झाला तर त्सुनामी नावाच्या प्रचंड लाटा तयार होतात. किनाऱ्याजवळ (C) लाटा उंच होतात.
नियम 2 : काय करावे आणि काय करू नये — शांत राहा, आश्रय घ्या, मोकळ्या जागी जा, प्रथमोपचार द्या. घाबरू नका, उद्वाहक वापरू नका, अफवांवर विश्वास ठेवू नका.
- सोपे : हादरे बसताना मजबूत टेबल किंवा पलंगाखाली आश्रय घ्या.
- मध्यम : बाहेर असाल तर इमारतींपासून दूर मोकळ्या जागी राहा.
- परीक्षेसाठी : उद्वाहक (लिफ्ट) वापरू नका आणि खिडक्या किंवा आरशांजवळ उभे राहू नका.
आकृतीत : भूकंपाची तीव्रता रिश्टर प्रमाणावर मोजतात. मोठा आकडा म्हणजे जास्त तीव्र भूकंप, आणि 9 तीव्रतेचा भूकंप संपूर्ण शहरे नष्ट करू शकतो.
भूकंप आणि त्सुनामी
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडाभूकंपमापक नोंद करतो; रिश्टर प्रमाण मोजते; समुद्राखालच्या भूकंपानंतर त्सुनामी येते.
घाबरून पळणे किंवा लिफ्ट वापरणे. जिने आणि मोकळी जमीन जास्त सुरक्षित.
आठवणीची युक्ती : खाली बसा – झाका – धरा मजबूत टेबलाखाली.
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ |
|---|---|
| केंद्रबिंदू | जिथे ऊर्जा मुक्त होते तो बिंदू |
| भूकंपमापक | भूकंपाची नोंद करतो |
| रिश्टर प्रमाण | तीव्रता मोजते |
| त्सुनामी | समुद्राखालच्या भूकंपातून प्रचंड लाटा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भूकंप म्हणजे काय?
- 2केंद्रबिंदू म्हणजे काय?
- 3भूकंपाची नोंद कोणते उपकरण करते?
- 4रिश्टर प्रमाण काय मोजते?
- 5त्सुनामी कशामुळे होते?
- 6भूकंपाच्या वेळी करायच्या दोन गोष्टी सांगा.
- 7भूकंपाच्या वेळी लिफ्ट का वापरू नये?
- 8मित्र संदेश पाठवतो की आज रात्री आणखी मोठा भूकंप येणार. तुम्ही काय कराल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जमिनीखाली खोलवर खडक हलल्याने पृथ्वी हादरणे.
- 2जिथे ऊर्जा मुक्त होते तो बिंदू.
- 3भूकंपमापक
- 4भूकंपाची तीव्रता.
- 5समुद्रतळाशी झालेला भूकंप.
- 6शांत राहा आणि मजबूत टेबलाखाली आश्रय घ्या.
- 7ती थांबू किंवा अडकू शकते. हादरे थांबल्यावर जिना वापरा.
- 8अफवेवर विश्वास ठेवू नका आणि पुढे पाठवू नका; अधिकृत इशारे पाळा.
नदीचे पूर आणि वादळे
अतिजोरदार पावसानंतर नदी वाढते आणि जवळच्या घरांत पाणी शिरते. दुसऱ्या वेळी जोराचा वारा छपरे उडवतो आणि फांद्या तोडतो. पूर आणि वादळे पावसाळ्यात सामान्य आहेत आणि काही कारणे आपल्या हातात असतात.
पूर (flood) म्हणजे पाणी जमिनीवर पसरणे. नैसर्गिक कारणे : जोरदार पाऊस, ढगफुटी, बर्फ वितळणे. मानवनिर्मित कारणे : नदीकाठची घरे, धरण फुटणे, प्लास्टिकमुळे तुंबलेली गटारे. उच्च दाबाकडून कमी दाबाकडे वारे धावतात तेव्हा वादळ (storm) तयार होते; चक्रीवादळ (cyclone) हे समुद्रावर तयार होणारे विनाशकारी वादळ.
नियम 1 : पुराची कारणे — नैसर्गिक कारणे थांबवता येत नाहीत; मानवनिर्मित कारणे कमी करता येतात.
- सोपे : जोरदार पाऊस आणि ढगफुटी ही नैसर्गिक कारणे.
- मध्यम : बर्फ वितळल्याने हिमालयातील नद्यांना उन्हाळ्यात पूर येतो.
- परीक्षेसाठी : नदीकाठची घरे आणि प्लास्टिकने तुंबलेली गटारे पूर वाढवतात (मानवनिर्मित).
आकृतीत : पुराची नैसर्गिक कारणे : जोरदार पाऊस (A) आणि बर्फ वितळणे (B). मानवनिर्मित कारणे : नदीकाठची घरे (C) आणि प्लास्टिक कचऱ्याने तुंबलेली गटारे (D).
नियम 2 : वारा, वादळ आणि चक्रीवादळ — वारा म्हणजे उच्च दाबाकडून कमी दाबाकडे वाहणारी हवा. वारे धावून आले की वादळ तयार होते. चक्रीवादळ समुद्रावर तयार होते.
- सोपे : वारा उच्च दाबाकडून कमी दाबाकडे वाहतो.
- मध्यम : चक्रीवादळ हे समुद्रावरचे विनाशकारी वादळ.
- परीक्षेसाठी : हवामान विभागाचे इशारे पाळा आणि झाडे, खांब आणि पाण्यापासून दूर राहा.
आकृतीत : बाणांप्रमाणे वारा म्हणजे उच्च दाबाच्या प्रदेशाकडून कमी दाबाच्या प्रदेशाकडे जाणारी हवा. असे वारे धावल्याने वादळ तयार होते.
पुराची नैसर्गिक कारणे : पाऊस, ढगफुटी, बर्फ वितळणे. मानवनिर्मित : अतिक्रमण, धरण फुटणे, तुंबलेली गटारे.
"पाऊस वाहून नेईल" म्हणून गटारात प्लास्टिक टाकणे. तुंबलेल्या गटारांनी शहरात पूर येतात.
आठवणीची युक्ती : उच्च → कमी : वारा उच्च दाबाकडून कमी दाबाकडे.
फरक ओळखा
| मुद्दा | नैसर्गिक | मानवनिर्मित |
|---|---|---|
| पुराचे कारण | जोरदार पाऊस, बर्फ वितळणे | तुंबलेली गटारे, नदीकाठची घरे |
| नियंत्रण | थांबवता येत नाही | कमी करता येते |
| वादळ | उच्च ते कमी दाब वारे | – |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पुराची दोन नैसर्गिक कारणे सांगा.
- 2पुराची दोन मानवनिर्मित कारणे सांगा.
- 3वारा म्हणजे काय?
- 4वादळ कसे तयार होते?
- 5चक्रीवादळ म्हणजे काय?
- 6हिमालयातील नद्यांना उन्हाळ्यात पूर का येतो?
- 7वादळात कशापासून दूर राहावे?
- 8प्लास्टिकने गटारे तुंबल्याने शहरात दरवर्षी पूर येतो. हे नैसर्गिक की मानवनिर्मित कारण? कसे टाळता येईल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जोरदार पाऊस आणि बर्फ वितळणे.
- 2नदीकाठची घरे आणि प्लास्टिकने तुंबलेली गटारे.
- 3उच्च दाबाकडून कमी दाबाकडे जाणारी हवा.
- 4उच्च दाबाकडून कमी दाबाकडे वारे धावतात.
- 5समुद्रावर तयार होणारे विनाशकारी वादळ.
- 6बर्फ वितळून नद्यांत पाणी वाढते.
- 7झाडे, विजेचे खांब आणि पाणी.
- 8मानवनिर्मित. प्लास्टिक कचऱ्याची नीट विल्हेवाट लावा आणि गटारे स्वच्छ ठेवा.
वणवे आणि मानवनिर्मित आपत्ती
उन्हाळ्यात कोरड्या गवतावर फेकलेली सिगारेट काही मिनिटांत डोंगरभर आग पसरवू शकते. तपासली न गेलेली कारखान्यातील गॅस नळी गळू शकते. काही आपत्ती मानवी चुकीमुळे सुरू होतात.
कोरड्या फांद्या घासल्याने किंवा ठिणगी पडल्याने वणवा (forest fire) लागतो आणि वेगाने पसरतो. मानवनिर्मित आपत्ती मानवी चूक, निष्काळजीपणा किंवा तंत्रज्ञानाच्या अतिवापरामुळे होतात : औद्योगिक अपघात, युद्ध आणि सायबर गुन्हे.
आकृतीत : वणवा वेगाने पसरतो. आकृतीत जळणारे क्षेत्र दर तासाला मोठे होते आणि वनस्पती, प्राणी आणि त्यांची निवासस्थाने नष्ट करते.
नियम 1 : वणवे — ते वनस्पती, प्राणी आणि निवासस्थाने नष्ट करतात. प्रतिबंध : जंगलात विस्तव किंवा काच टाकू नका.
- सोपे : जोराच्या वाऱ्यात कोरड्या फांद्या घासल्याने आग लागू शकते.
- मध्यम : कॅलिफोर्नियात 2025 मध्ये मोठा वणवा लागला.
- परीक्षेसाठी : शेकोटी सोडून जाण्यापूर्वी पूर्ण विझवली पाहिजे.
नियम 2 : मानवनिर्मित आपत्ती — औद्योगिक अपघात सुरक्षा साधने, प्रशिक्षण आणि देखभाल यांनी कमी होतात. सायबर गुन्ह्यांत फिशिंग, रॅन्समवेअर आणि सायबर पाठलाग येतात (IT कायदा).
- सोपे : कारखान्यातील वायू गळती हा औद्योगिक अपघात.
- मध्यम : युद्धाने माणसांचे आणि पर्यावरणाचे नुकसान होते.
- परीक्षेसाठी : जंगलतोड आणि इंधनाचा अतिवापर हवामान आणि पावसावर परिणाम करतात.
काळजी, नियम आणि प्रशिक्षणाने मानवनिर्मित आपत्ती टाळता येतात.
वणवे फक्त नैसर्गिक असतात असे समजणे. अनेक मानवी निष्काळजीपणातून लागतात.
आठवणीची युक्ती : "कोरड्यात ठिणगी नको" : कोरड्या गवताजवळ विस्तव सोडू नका.
फरक ओळखा
| आपत्ती | कारण | प्रतिबंध |
|---|---|---|
| वणवा | कोरड्या फांद्या, ठिणगी | विस्तव पूर्ण विझवणे |
| औद्योगिक अपघात | निष्काळजीपणा | सुरक्षा नियम, प्रशिक्षण |
| सायबर गुन्हा | फिशिंग, रॅन्समवेअर | ऑनलाइन सावधगिरी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1वणवा म्हणजे काय?
- 2वणवा नैसर्गिकपणे कसा लागू शकतो?
- 3मानवनिर्मित आपत्ती म्हणजे काय?
- 4मानवनिर्मित आपत्तींचे दोन प्रकार सांगा.
- 5दोन सायबर गुन्हे सांगा.
- 6औद्योगिक अपघात कसे कमी करता येतात?
- 7कोरड्या जंगलात शेकोटी धोकादायक का?
- 8मित्राला बँकेचा पासवर्ड मागणारा ईमेल येतो. त्याने काय करावे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जंगलात वेगाने पसरणारी आग जी वनस्पती व प्राणी नष्ट करते.
- 2कोरड्या फांद्या घासून ठिणगी पडते.
- 3मानवी चूक, निष्काळजीपणा किंवा तंत्रज्ञानाच्या अतिवापराने होणाऱ्या आपत्ती.
- 4औद्योगिक अपघात आणि युद्ध.
- 5फिशिंग आणि रॅन्समवेअर.
- 6सुरक्षा साधने, प्रशिक्षण आणि नियमित देखभाल.
- 7ठिणगीने कोरडी पाने पेटतात आणि आग वेगाने पसरते.
- 8उत्तर देऊ नये किंवा लिंक उघडू नये, कारण हे फिशिंग असू शकते; मोठ्यांना सांगावे.
खबरदारी आणि प्रथमोपचार
शेजाऱ्याच्या स्वयंपाकघराला आग लागते आणि सगळे ओरडतात. क्रमांक माहीत असलेला कोणीतरी 101 वर फोन करून पत्ता स्पष्ट सांगतो. कोणाला फोन करायचा आणि प्रथमोपचार कसा करायचा हे माहीत असेल तर मदत येण्यापूर्वी जीव वाचवता येतो.
आणीबाणीचे क्रमांक : 100 पोलीस, 101 अग्निशमन, 102 आणि 108 रुग्णवाहिका, 1077 आपत्ती सेवा. प्रथमोपचार (first aid) म्हणजे डॉक्टर किंवा रुग्णालयात पोहोचण्यापूर्वी दिलेली तातडीची मदत.
आकृतीत : अग्निशमनसाठी 101 (A), रुग्णवाहिकेसाठी 102 किंवा 108 (B) आणि पोलिसांसाठी 100 (C) लावा. 1077 हा क्रमांक आपत्ती सेवांसाठी.
नियम 1 : मदतीसाठी फोन — योग्य क्रमांक लावा, शांत राहा, काय झाले आणि कुठे ते सांगा.
- सोपे : आग : 101. जखमी व्यक्तीसह अपघात : 102 किंवा 108.
- मध्यम : चोरी किंवा धोका : 100.
- परीक्षेसाठी : पूर किंवा भूकंपात जिल्हा मदत : 1077.
आकृतीत : A : जखमेवर स्वच्छ कापड दाबा आणि तो भाग हृदयाच्या वर उचला. B : उष्माघातात व्यक्तीला सावलीत न्या आणि अंग ओल्या कपड्याने पुसा. C : कपड्यांना आग लागली तर जमिनीवर लोळा आणि फोड फोडू नका.
नियम 2 : साधा प्रथमोपचार — रक्तस्राव – दाबा आणि उचला. उष्माघात – सावली आणि ओले कापड. भाजणे – जमिनीवर लोळा.
- सोपे : रक्तस्राव : स्वच्छ कापडाने दाबा आणि भाग हृदयाच्या वर उचला.
- मध्यम : उष्माघात : सावली, ओले कापड; व्यक्ती अर्धवट शुद्धीत असल्यास पिण्यास देऊ नका.
- परीक्षेसाठी : सर्पदंश : स्थिर राहा आणि रुग्णालयात जा; जखम कापू किंवा चोखू नका. कुत्रा चावल्यास: वारंवार धुवा आणि रेबीज लस घ्या.
प्रथमोपचार म्हणजे फक्त पहिली मदत. वैद्यकीय मदतही बोलवा.
सर्पदंश कापणे किंवा चोखणे, किंवा फोड फोडणे. दोन्ही चुकीचे.
आठवणीची युक्ती : 100 – 101 – 102/108 – 1077 : पोलीस, आग, रुग्णवाहिका, आपत्ती.
फरक ओळखा
| क्रमांक | सेवा |
|---|---|
| 100 | पोलीस |
| 101 | अग्निशमन |
| 102 / 108 | रुग्णवाहिका |
| 1077 | आपत्ती सेवा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1अग्निशमनचा क्रमांक कोणता?
- 2रुग्णवाहिकेचे क्रमांक कोणते?
- 3पोलिसांचा क्रमांक कोणता?
- 4प्रथमोपचार म्हणजे काय?
- 5रक्तस्राव होत असलेल्या व्यक्तीला कशी मदत कराल?
- 6उष्माघात झालेल्या व्यक्तीसाठी काय कराल?
- 7एखाद्याच्या कपड्यांना आग लागली. त्याने काय करावे?
- 8कोणी म्हणतो सर्पदंशाची जखम कापून चोखा. बरोबर प्रथमोपचार कोणता?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1101
- 2102 आणि 108
- 3100
- 4वैद्यकीय उपचारांपूर्वी दिलेली तातडीची मदत.
- 5जखमेवर स्वच्छ कापड दाबा आणि तो भाग हृदयाच्या वर उचला.
- 6सावलीत न्या आणि अंग ओल्या कपड्याने पुसा.
- 7जमिनीवर लोळावे आणि फोड फोडू नयेत.
- 8व्यक्तीला स्थिर ठेवा, हालचाल कमी ठेवा आणि लगेच रुग्णालयात न्या. जखम कधीही कापू किंवा चोखू नका.
झटपट उजळणी
- नैसर्गिक : भूकंप, पूर, वादळ, वणवा. मानवनिर्मित : अपघात, युद्ध, सायबर गुन्हे.
- रिश्टर स्केल भूकंपाची तीव्रता मोजते; भूकंपमापक ती नोंदवतो.
- क्रमांक : 100, 101, 102/108, 1077.