DNA प्रतिकृती आणि विविधता
एका पानाच्या खूप झेरॉक्स काढल्या की हळूहळू लहान ठिपके व डाग येतात. DNA ची प्रत करताना पेशीही असेच करतात : जवळजवळ परिपूर्ण, पण अगदी परिपूर्ण कधीच नाही.
प्रजनन म्हणजे नवे जीव निर्माण करणे. त्याची मूलभूत पायरी म्हणजे शरीर-आराखड्याचा नकाशा असलेल्या DNA ची प्रत, तसेच अतिरिक्त पेशीय यंत्रणा बनवणे; त्यामुळे एका पेशीच्या दोन पेशी होतात. प्रत अचूक असते पण परिपूर्ण नसते, म्हणून लहान विविधता येतात; परिसर बदलला की त्या जातीला टिकायला मदत करतात.
सूत्र / समीकरण : DNA ची प्रत + नवी पेशीय यंत्रणा → 2 पेशी · लहान चुका → विविधता → जगणे व उत्क्रांती
आकृतीत : प्रत्येक पायरी पुढच्या पायरीला जोडते : प्रत, विभाजन, विविधता, जगणे.
DNA प्रतिकृती आणि विविधता
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडानियम 1 : प्रत अचूक का हवी — अचूक प्रतीमुळे अधिवासाला साजेसा शरीर-आराखडा टिकतो आणि लोकसंख्या स्थिर राहते. खूप मोठी चूक झाली तर पेशी कार्य करू शकत नाही आणि मरते.
- सोपे : मुले आई-वडिलांसारखी दिसतात, कारण DNA जवळजवळ अगदी तसाच कॉपी होतो.
- मध्यम : अधिवास म्हणजे परिसंस्थेत लोकसंख्येने व्यापलेले स्थान/भूमिका; तो तसाच राहिला तर स्थिर प्रत पुरेशी असते.
- परीक्षेसाठी : एका जीवाला जगण्यासाठी प्रजनन आवश्यक नाही, पण जात टिकण्यासाठी आवश्यक आहे.
नियम 2 : विविधता का उपयोगी? — अधिवास बदलला (उष्णता, पाण्याची पातळी, उल्कापात) तर विविधता असलेल्या लोकसंख्येला संधी असते, कारण काही जीव नव्या परिस्थितीला साजेसे असू शकतात. उदा. तलावाचे पाणी तापले की उष्णता सहन करणारे थोडे जीवाणू जगतात.
- सोपे : कोमट पाण्यातील सर्व जीवाणू मरत नाहीत; उष्णता सहन करणारे जगतात.
- मध्यम : विविधता जातीला उपयोगी, व्यक्तीला नेहमी नाही : एखादा प्रकार अपयशी, दुसरा यशस्वी.
- परीक्षेसाठी : एकसारख्या झाडांचे शेत एकाच रोगाने नष्ट होऊ शकते, कारण सर्वांची कमजोरी एकच असते.
विविधता हा उत्क्रांतीचा कच्चा माल आहे.
विविधता प्रत्येक जीवाला नेहमी मदत करते असे म्हणणे. ती जातीला दीर्घकाळात मदत करते.
DNA प्रत → विभाजन → लहान चुका → विविधता → जात बदलातून टिकते. आठवणीची युक्ती : "CDV" : Copy (प्रत), Divide (विभाजन), Vary (विविधता).
फरक ओळखा
| मुद्दा | अचूक प्रत | विविधता |
|---|---|---|
| देते | स्थिर वैशिष्ट्ये | नवे पर्याय |
| मदत | अधिवासाचे स्थैर्य | बदलात टिकणे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1प्रजननात DNA ची प्रत का करतात?
- 2अधिवास म्हणजे काय?
- 3प्रत कधीच परिपूर्ण का नसते?
- 4DNA मध्ये खूप मोठी चूक असलेल्या पेशीचे काय होते?
- 5प्रत्येक नव्या पेशीला स्वतःची यंत्रणा का मिळावी?
- 6पाणी तापल्यावर भिन्न प्रकार जीवाणूंना कसे मदत करतात?
- 7विविधता जातीला उपयोगी पण व्यक्तीला नेहमी का नाही?
- 8एकसारख्या झाडांचे शेत रोगाने नष्ट झाले. स्पष्ट करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शरीर-आराखड्याचा नकाशा पुढच्या पिढीला देण्यासाठी.
- 2परिसंस्थेत लोकसंख्येने व्यापलेले स्थान किंवा भूमिका.
- 3कोणतीही जैवरासायनिक अभिक्रिया पूर्णपणे विश्वासार्ह नसते.
- 4ती कार्य करू शकत नाही आणि मरू शकते.
- 5स्वतःच्या जीवनक्रिया चालवण्यासाठी.
- 6उष्णता सहन करणारे प्रकार जगतात व वाढतात.
- 7एखादा प्रकार नव्या पर्यावरणास साजेसा (जात टिकते), पण सध्याच्या परिस्थितीत अपयशी ठरू शकतो.
- 8सर्व झाडांची कमजोरी सारखी होती, त्यामुळे कोणीच प्रतिकारक नव्हते.
अलैंगिक प्रजनन
काचेच्या ग्लासात ठेवलेला मनी-प्लांटचा तुकडा आपोआप मुळे फोडतो. बियांशिवाय एका रोपाचे दोन झाले.
अलैंगिक प्रजननात एकच पालक युग्मकांशिवाय नवे जीव निर्माण करतो. पद्धती : खंडन/विखंडन (द्वि, बहु), खंडीभवन, पुनर्जनन, कलिकायन, कायिक प्रवर्धन आणि बीजाणू निर्मिती.
सूत्र / समीकरण : एक पालक → नवे जीव · संतती पालकासारखी जवळजवळ
आकृतीत : या सर्व सहा पद्धतींना एकच पालक पुरतो.
नियम 1 : एकपेशीय आणि साधे जीव — अमिबा कोणत्याही पातळीत दोन भागांत विभागतो (द्विखंडन); लीशमॅनिया ठरावीक दिशेत; प्लास्मोडियम एकाच वेळी अनेक भागांत (बहुखंडन). यीस्ट कलिका बनवते. स्पायरोगायराचे तुकडे होतात. रायझोपस बीजाणुधानीत जाड आवरणाचे बीजाणू बनवतो.
- सोपे : ब्रेडवरची बुरशी : कवकतंतू धाग्यासारखे, बीजाणुधान्या काडीवरचे लहान गोळे.
- मध्यम : बीजाणूंना जाड आवरण असते; कठीण परिस्थितीत टिकतात आणि ओलसर पृष्ठभागावर पडले की वाढतात.
- परीक्षेसाठी : गुंतागुंतीचे प्राणी पेशी-पेशी विभाजनाने किंवा पुनर्जननाने प्रजनन करू शकत नाहीत, कारण त्यांच्या पेशी ठरावीक जागी ऊती व अवयवांत संघटित असतात.
नियम 2 : पुनर्जनन, कलिकायन आणि कायिक प्रवर्धन — प्लॅनेरिया व हायड्रा कापलेल्या तुकड्यांतून पुन्हा वाढतात (पुनर्जनन, म्हणजे प्रजनन नव्हे). हायड्रा एका ठिकाणी वारंवार विभाजन होऊन कलिकाही बनवतो; ती पूर्ण वाढल्यावर सुटते. वनस्पतींत मुळे, खोड किंवा पाने नव्या रोपांत वाढतात : बटाट्याची खाच, ब्रायोफायलमच्या पानांवरील कलिका, गुलाबाची छाटकलमे, दाबकलम आणि कलम बांधणे. ऊती संवर्धनात थोड्या पेशींपासून रोपे वाढवतात.
- सोपे : पेरे असलेला मनी-प्लांटचा तुकडा मुळे फोडतो; पेरे नसलेला फोडत नाही.
- मध्यम : कायिक प्रवर्धनात लवकर फुले येतात आणि पालकाची वैशिष्ट्ये टिकतात; बिया बनवण्याची क्षमता गमावलेली केळी व जाई अशीच लावतात.
- परीक्षेसाठी : ऊती संवर्धन : वाढत्या टोकाच्या पेशी कृत्रिम माध्यमात वाढून कॉलस बनतो, नंतर संप्रेरक-माध्यमात रोपे बनतात; त्यातून रोगमुक्त रोपे मिळतात.
अलैंगिक संतती पालकासारखीच असते, त्यामुळे विविधता कमी असते.
पुनर्जनन आणि प्रजनन यांची गल्लत करणे. पुनर्जनन इजेतून परत वाढणे आहे; प्रजननाला इजा लागत नाही.
विखंडन, कलिकायन, खंडीभवन, पुनर्जनन, बीजाणू, कायिक : प्रत्येकात एक पालक. आठवणीची युक्ती : "FBF-RSV" : Fission, Budding, Fragmentation, Regeneration, Spores, Vegetative.
फरक ओळखा
| मुद्दा | द्विखंडन | बहुखंडन |
|---|---|---|
| पिल्लपेशी | दोन | एकाच वेळी अनेक |
| उदाहरण | अमिबा | प्लास्मोडियम |
सरावासाठी प्रश्न
- 1द्विखंडन व बहुखंडनासाठी प्रत्येकी एक जीव सांगा.
- 2हायड्रा कलिकायनाने प्रजनन कसे करतो?
- 3रायझोपसचे प्रजनन-भाग कोणते?
- 4पुनर्जनन म्हणजे काय? ते प्रजननासारखेच का?
- 5केळीसाठी कायिक प्रवर्धन का वापरतात?
- 6बीजाणू जीवाला जगायला कसे मदत करतात?
- 7मानव पुनर्जननाने प्रजनन का करू शकत नाही?
- 8ऊती संवर्धनाच्या पायऱ्या सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अमिबा (द्वि); प्लास्मोडियम (बहु).
- 2एका ठिकाणी वारंवार विभाजन होऊन कलिका वाढते, परिपक्व होऊन सुटते.
- 3बीजाणुधान्या (बीजाणूंसह).
- 4तुकड्यापासून नवा जीव/भाग वाढवणे; नाही, प्रजननाला इजा लागत नाही.
- 5त्याने बिया बनवण्याची क्षमता गमावली आहे.
- 6जाड आवरण ओलावा मिळेपर्यंत त्यांचे रक्षण करते.
- 7त्यांच्या पेशी ऊती व अवयवांत संघटित असतात, ज्या तुकड्यांतून पुन्हा बनत नाहीत.
- 8पेशी → माध्यमात कॉलस → संप्रेरक-माध्यम → रोपे → माती.
लैंगिक प्रजनन आणि फुलझाडे
पपई किंवा भोपळ्याच्या फुलाला फळ बनण्याआधी दुसऱ्या फुलाचे परागकण मिळावे लागतात. बी बनण्यासाठी दोन पालकांच्या पेशी एकत्र याव्या लागतात.
लैंगिक प्रजननात दोन जीवांच्या जननपेशी (युग्मके) जोडून युग्मनज बनतो; त्यामुळे अधिक विविधता येते. युग्मकांत गुणसूत्रे निम्मी असतात (अर्धसूत्री विभाजनाने), म्हणून संयोगानंतर संख्या पूर्ववत होते. फुलात पुंकेसर (नर) परागकण बनवतो आणि स्त्रीकेसर (मादी : किंजल्क, किंजनलिका, अंडाशय) बीजांडे धरतो.
सूत्र / समीकरण : परागण → परागनलिका → फलन → युग्मनज → गर्भ → बीज + फळ
आकृतीत : आधी परागण होते; परागनलिका बीजांडापर्यंत पोहोचल्यावरच फलन होते.
लैंगिक प्रजनन आणि फुलझाडे
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडानियम 1 : युग्मके आणि फूल — नर युग्मक लहान व चलनक्षम (परागनलिकेत); मादी युग्मक मोठे व अन्नसाठा असलेले (बीजांडातील अंडपेशी). फुले एकलिंगी (पपई, कलिंगड) किंवा द्विलिंगी (जास्वंद, मोहरी) असू शकतात. परागकोश परागकण बनवतो; अंडाशयात बीजांडे असतात.
- सोपे : पपईत नर व मादी फुले वेगळी; जास्वंदात एकाच फुलात दोन्ही भाग.
- मध्यम : मादी युग्मकात अन्न का साठते? युग्मनजाला गर्भ बनण्यासाठी ऊर्जा लागते.
- परीक्षेसाठी : अर्धसूत्री विभाजन युग्मकांतील गुणसूत्रे निम्मी करते, म्हणून संयोगाने संख्या दुप्पट न होता पूर्ववत होते.
नियम 2 : परागण, फलन आणि बीज — परागकोशातून परागकण किंजल्कावर जाणे म्हणजे परागण : स्वपरागण (एकाच फुलात) किंवा परपरागण (दुसऱ्या फुलावर, वारा, पाणी किंवा प्राण्यांमार्फत). परागनलिका किंजनलिकेतून बीजांडापर्यंत वाढते, तेथे नर युग्मक अंडपेशीशी संयोग पावते (फलन). युग्मनजापासून गर्भ, बीजांडापासून बीज, अंडाशयापासून फळ बनते; पाकळ्या वगैरे सुकतात. योग्य परिस्थितीत बीज अंकुरून रोप बनते.
- सोपे : कीटक रंगीत, सुगंधी फुलांवर येतात आणि परागकण वाहून नेतात; वाऱ्याने परागण होणारी फुले हलके परागकण भरपूर बनवतात.
- मध्यम : परागण म्हणजे फलन नव्हे : परागण म्हणजे परागकण किंजल्कावर पोहोचणे; फलन म्हणजे युग्मकांचा संयोग.
- परीक्षेसाठी : किंजल्क किंवा किंजनलिका काढली तर परागकण बीजांडापर्यंत पोहोचत नाही, फलन होत नाही आणि फळ बनत नाही.
लैंगिक प्रजनन अलैंगिकपेक्षा हळू व खर्चिक आहे, पण विविधता देते, जी जातीला टिकायला मदत करते.
बीजांडाचे फळ बनते असे म्हणणे. बीजांडाचे बीज बनते; अंडाशयाचे फळ बनते.
आधी परागण, मग फलन; बीजांड → बीज, अंडाशय → फळ. आठवणीची युक्ती : "POSF" : परागण, Ovule → Seed, Fruit = अंडाशय (Ovary).
फरक ओळखा
| मुद्दा | परागण | फलन |
|---|---|---|
| अर्थ | परागकण किंजल्कावर पोहोचतात | नर-मादी युग्मके जुळतात |
| कुठे | किंजल्क | बीजांड |
सरावासाठी प्रश्न
- 1फुलाचे नर व मादी प्रजनन भाग सांगा.
- 2स्त्रीकेसराचे तीन भाग कोणते?
- 3एकलिंगी व द्विलिंगी फुले यांत फरक सांगा.
- 4परपरागण म्हणजे काय?
- 5परागनलिका कशी बनते आणि ती काय करते?
- 6फलनानंतर बीजांड व अंडाशय काय बनतात?
- 7युग्मके बनण्यासाठी अर्धसूत्री विभाजन का लागते?
- 8अलैंगिकापेक्षा लैंगिक प्रजननाचे दोन फायदे सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पुंकेसर (नर) आणि स्त्रीकेसर (मादी).
- 2किंजल्क, किंजनलिका, अंडाशय.
- 3एकलिंगी : फक्त पुंकेसर किंवा फक्त स्त्रीकेसर. द्विलिंगी : दोन्ही.
- 4परागकण एका फुलावरून दुसऱ्या फुलावर जातात.
- 5परागकणातून वाढून किंजनलिकेतून बीजांडापर्यंत नर युग्मक नेते.
- 6बीजांड → बीज; अंडाशय → फळ.
- 7गुणसूत्रे निम्मी करण्यासाठी, म्हणजे संयोगानंतर संख्या पूर्ववत होते.
- 8अधिक विविधता; बदलत्या परिस्थितीत जगण्याची अधिक संधी.
मानवी प्रजनन संस्था आणि यौवन
किशोरवयाच्या सुरुवातीला आवाज फुटतो, नव्या जागी केस येतात आणि मासिक पाळी सुरू होते. प्रजनन संस्था परिपक्व होत असल्याची ही चिन्हे आहेत.
यौवन म्हणजे सामान्य वाढ मंदावून प्रजनन-ऊती परिपक्व होण्याचा टप्पा; मुलांमध्ये टेस्टोस्टेरॉन आणि मुलींमध्ये ईस्ट्रोजेन यासाठी कारणीभूत. पुरुष : वृषण (शुक्राणू), शुक्रवाहिनी, शुक्राशय, पुरस्थ ग्रंथी, मूत्रमार्ग. स्त्री : अंडाशय (अंडपेशी), अंडवाहिनी, गर्भाशय, योनी.
सूत्र / समीकरण : वृषण → शुक्राणू → शुक्रवाहिनी → मूत्रमार्ग · अंडाशय → अंडपेशी → अंडवाहिनी → गर्भाशय
आकृतीत : वृषण शरीराबाहेर वृषणकोशात असतात, कारण शुक्राणू निर्मितीला कमी तापमान लागते.
नियम 1 : यौवनातील बदल — दोघांत : दाट केस, तेलकट त्वचा, पुरळ. मुली : स्तन वाढतात, मासिक पाळी सुरू होते. मुले : चेहऱ्यावर केस, आवाज फुटतो. बदल हळूहळू होतात, वेगवेगळ्या वयात सुरू होतात आणि प्रत्येकाचे वेगळे असतात.
- सोपे : मुलाचा आवाज फुटणे हे लैंगिक परिपक्वतेचे चिन्ह आहे, रोग नव्हे.
- मध्यम : सामान्य वाढ मंदावल्यावरच प्रजनन-ऊती परिपक्व होतात, कारण शरीराची साधने आधी वाढीकडे जातात.
- परीक्षेसाठी : शरीर परिपक्व होणे म्हणजे शरीर व मन लैंगिक संबंध किंवा मुलांचे संगोपन यांसाठी तयार असणे नव्हे.
नियम 2 : पुरुष व स्त्री संस्था — शुक्राणू लहान, प्रामुख्याने जनुकीय द्रव्य व शेपटी असलेले. मूत्रमार्ग शुक्राणू व मूत्र यांचा सामायिक मार्ग. पुरस्थ ग्रंथी व शुक्राशय शुक्राणूंना हलण्यास मदत करणारा आणि पोषण देणारा द्रव मिसळतात. दर महिन्याला एका अंडाशयातून एक अंडपेशी सुटते, अंडवाहिनीतून गर्भाशयात जाते; गर्भाशय गर्भाशयमुखातून योनीत उघडते.
- सोपे : वृषण शुक्राणू बनवतात; अंडाशय अंडपेशी.
- मध्यम : मुलीच्या जन्मतः हजारो अपरिपक्व अंडपेशी असतात; त्या यौवनात परिपक्व होऊ लागतात.
- परीक्षेसाठी : वृषण व अंडाशय दोन्ही युग्मके व संप्रेरके (टेस्टोस्टेरॉन, ईस्ट्रोजेन) तयार करतात.
पुरुष : वृषण → शुक्रवाहिनी → मूत्रमार्ग. स्त्री : अंडाशय → अंडवाहिनी → गर्भाशय → गर्भाशयमुख → योनी.
शुक्रवाहिनी स्त्री संस्थेत आहे किंवा अंडाशय शुक्राणू साठवतो असे म्हणणे. शुक्रवाहिनी पुरुषाची; अंडाशय अंडपेशी बनवतो.
वृषण : शुक्राणू + टेस्टोस्टेरॉन. अंडाशय : अंडपेशी + ईस्ट्रोजेन. गर्भाशय : बाळ वाढते. आठवणीची युक्ती : "T-S, O-E" : Testes–Sperm, Ovary–Egg.
फरक ओळखा
| मुद्दा | वृषण | अंडाशय |
|---|---|---|
| युग्मक | शुक्राणू | अंडपेशी |
| संप्रेरक | टेस्टोस्टेरॉन | ईस्ट्रोजेन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1यौवन म्हणजे काय?
- 2यौवनात मुले व मुली दोघांत होणारे दोन बदल सांगा.
- 3वृषण उदरपोकळीबाहेर का असतात?
- 4शुक्राणू व मूत्र यांचा सामायिक मार्ग कोणता?
- 5पुरस्थ ग्रंथी व शुक्राशयांचे कार्य काय?
- 6अंडपेशीचा अंडाशयापासून योनीपर्यंतचा मार्ग लिहा.
- 7मुली व मुलांमध्ये यौवन-बदल कोणते संप्रेरक घडवते?
- 8लैंगिक परिपक्वता म्हणजे मूल होण्याची तयारी का नव्हे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वाढ मंदावून प्रजनन-ऊती परिपक्व होण्याचा टप्पा.
- 2काखेत/जननेंद्रियाजवळ केस; तेलकट त्वचा व पुरळ.
- 3शुक्राणू निर्मितीला शरीरापेक्षा कमी तापमान लागते.
- 4मूत्रमार्ग.
- 5ते शुक्राणूंना हलण्यास मदत करणारा व पोषण देणारा द्रव मिसळतात.
- 6अंडाशय → अंडवाहिनी → गर्भाशय → गर्भाशयमुख → योनी.
- 7टेस्टोस्टेरॉन (मुले) आणि ईस्ट्रोजेन (मुली).
- 8शरीर हळूहळू परिपक्व होते; शरीर व मन जबाबदारीसाठी अजून तयार नसू शकते.
फलन, मासिक पाळी आणि प्रजनन आरोग्य
बाळ आईच्या पोटात सुमारे नऊ महिने वाढते आणि एका विशेष ऊतीमार्फत पोषण मिळवते. बाळ सुरू झाले नाही तर शरीर दर महिन्याला तयार केलेले आवरण काढून टाकते.
फलन अंडवाहिनीत झाल्यावर युग्मनज विभाजित होऊन गर्भ बनतो, तो गर्भाशयाच्या आवरणात रुजतो आणि अपरेच्या मदतीने पोषण घेत गर्भ (फीटस) बनतो. अंडपेशी फलित न झाल्यास गर्भाशयाचे आवरण तुटून मासिक पाळी म्हणून बाहेर पडते (दर महिन्याला, 2 ते 8 दिवस).
सूत्र / समीकरण : शुक्राणू + अंडपेशी → युग्मनज → गर्भ → रुजणे → फीटस → जन्म (≈ 9 महिने)
आकृतीत : अपरेत गर्भाच्या बाजूला अंकुर व आईच्या बाजूला रक्ताच्या जागा असतात; त्यातून अन्न, ऑक्सिजन व टाकाऊ पदार्थांची देवाणघेवाण होते.
नियम 1 : अपरा आणि मासिक पाळी — गर्भाला आईच्या रक्तातून अपरेमार्फत ग्लुकोज व ऑक्सिजन मिळते आणि टाकाऊ पदार्थ परत आईकडे जातात. गर्भारपणाच्या शक्यतेसाठी गर्भाशयाचे आवरण दर महिन्याला जाड होते; फलन झाले नाही तर आवरण तुटून रक्त व श्लेष्मा म्हणून योनीवाटे बाहेर पडते. गर्भाशयाच्या स्नायूंच्या लयबद्ध आकुंचनाने बाळ जन्मते.
- सोपे : फलित न झालेली अंडपेशी सुमारे एक दिवस जगते.
- मध्यम : गर्भाशयाचे आवरण दर महिन्याला तयार होते, कारण दर महिन्याला अंडपेशी सुटते व तिचे फलन होऊ शकते.
- परीक्षेसाठी : अंडपेशीचे फलन झाले नाही म्हणून तयार आवरणाची गरज उरत नाही, त्यामुळे मासिक पाळी येते.
नियम 2 : प्रजनन आरोग्य व संततिनियमन — लैंगिक संपर्कातून संसर्ग पसरू शकतात (परमा, उपदंश, चामखीळ, एचआयव्ही-एड्स); कंडोम हे कमी करण्यास मदत करतो. गर्भधारणा टाळण्यासाठी : अडथळा (कंडोम), तोंडी गोळ्या (संप्रेरके बदलतात, दुष्परिणाम शक्य), गर्भाशयातील कॉपर-टी किंवा लूप (संसर्ग रोखत नाही) आणि शुक्रवाहिनी किंवा अंडवाहिनी शस्त्रक्रियेने बंद करणे. लिंगनिवडीचा गर्भपात बेकायदेशीर असून लिंग-गुणोत्तर बिघडवतो. लोकसंख्येचे आकारमान जन्म व मृत्यूदरांवर अवलंबून असते.
- सोपे : कंडोम : अडथळा पद्धती; अनेक संसर्ग कमी करतो.
- मध्यम : गोळ्या संप्रेरक-समतोल बदलून अंडपेशी सुटू देत नाहीत; कॉपर-टी गर्भधारणा टाळते पण संसर्गापासून संरक्षण देत नाही.
- परीक्षेसाठी : संततिनियमनाची कारणे : स्त्री तयार नसताना गर्भधारणा टाळणे, कुटुंबाचा आकार ठरवणे आणि (कंडोममुळे) संसर्ग कमी करणे.
फलन अंडवाहिनीत होते; गर्भ गर्भाशयात रुजतो.
कॉपर-टी लैंगिक संसर्गांपासून संरक्षण देते असे म्हणणे. ती फक्त गर्भधारणा रोखते.
अंडपेशी फलित → बाळ; फलित नाही → मासिक पाळी. येथे कंडोमच संसर्गही कमी करतो. आठवणीची युक्ती : "ZEFB" : Zygote, Embryo, Foetus, Baby; अपरा = पोषणाचा दुवा.
फरक ओळखा
| मुद्दा | परागण | मासिक पाळी |
|---|---|---|
| कोणात | फुलझाडे | मानवी स्त्री |
| अर्थ | परागकण किंजल्कावर पोहोचतात | फलन न झाल्याने आवरण तुटते |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मानवात फलन कुठे होते?
- 2गर्भ (embryo) म्हणजे काय? तो कुठे रुजतो?
- 3अपरेचे कार्य काय?
- 4मासिक पाळी का येते?
- 5दोन लैंगिक संसर्ग सांगा.
- 6संततिनियमनाच्या चार पद्धती लिहा.
- 7कॉपर-टी लैंगिक संसर्गांपासून संरक्षण देईल का? स्पष्ट करा.
- 8लिंगनिवडीचा गर्भपात बेकायदेशीर व हानिकारक का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अंडवाहिनीत.
- 2युग्मनजापासून बनणारा पेशींचा गोळा; गर्भाशयाच्या आवरणात रुजतो.
- 3गर्भाला ग्लुकोज व ऑक्सिजन देते आणि त्याचे टाकाऊ पदार्थ काढते.
- 4अंडपेशी फलित झाली नाही, म्हणून तयार आवरण निरुपयोगी ठरते.
- 5परमा आणि एचआयव्ही-एड्स (किंवा उपदंश, चामखीळ).
- 6कंडोम, तोंडी गोळ्या, कॉपर-टी/लूप, शस्त्रक्रियेने बंद करणे.
- 7नाही; ती फक्त गर्भधारणा रोखते, संसर्गाला अडथळा नाही.
- 8त्यामुळे मुलींची संख्या घटते आणि समाजाचे लिंग-गुणोत्तर बिघडते.