न्यूरॉन, संवेदग्राही आणि चेता-आवेग
डास हातावर बसला आणि तुम्ही विचार करण्याआधीच थप्पड मारली. संदेश चेतापेशींतून विजेच्या वेगाने गेले.
उद्दीपन म्हणजे आपल्या सभोवतालचा किंवा आतला बदल. संवेदग्राही (डोळा, कान, नाक, जीभ, त्वचा) तो ओळखतात. न्यूरॉन ही चेतापेशी संदेश विद्युत चेता-आवेग म्हणून नेते. चेतासंधी येथे आवेग रसायनाने पुढच्या न्यूरॉनला दिला जातो.
सूत्र / समीकरण : उद्दीपन → संवेदग्राही → डेंड्राइट → पेशीकाय → ऍक्सॉन → चेतासंधी → पुढचा न्यूरॉन
आकृतीत : आवेग नेहमी एकाच दिशेने जातो : डेंड्राइटकडून ऍक्सॉनच्या टोकाकडे, मग रसायनाने चेतासंधी ओलांडतो.
न्यूरॉन, संवेदग्राही आणि चेता-आवेग
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडानियम 1 : संवेदग्राही आणि त्यांचे अवयव — प्रत्येक ज्ञानेंद्रियात एकाच प्रकारच्या उद्दीपनासाठी संवेदग्राही असतात : डोळ्यात प्रकाश, कानात आवाज, नाकात गंध, जिभेवर चव, त्वचेत स्पर्श व उष्णता.
- सोपे : गरम चहाचा वास : नाकातील घ्राण-संवेदग्राही गंध ओळखतात.
- मध्यम : बोट भाजणे त्वचेतील उष्णता-संवेदग्राही ओळखतात आणि तेच आवेग सुरू करतात.
- परीक्षेसाठी : संवेदग्राही उद्दीपनाचे विद्युत आवेगात रूपांतर करतात; म्हणून ग्राही खराब असेल तर चेता ठीक असूनही संवेदना होत नाही.
नियम 2 : न्यूरॉनचे भाग आणि चेतासंधी — डेंड्राइट संदेश गोळा करतात, पेशीकायेत केंद्रक असते, लांब ऍक्सॉन आवेग पुढे नेतो. चेतासंधीवर ऍक्सॉनचे टोक रसायन सोडते; ते फट ओलांडून पुढच्या न्यूरॉनमध्ये नवा आवेग सुरू करते.
- सोपे : रिले शर्यत समजा : बॅटन (रसायन) एका धावपटूकडून (न्यूरॉन) पुढच्याकडे दिले जाते.
- मध्यम : न्यूरॉन एक मीटर इतका लांब असू शकतो (उदा. पायाचे बोट ते मेरुरज्जू), कारण ऍक्सॉन खूप लांब असतो.
- परीक्षेसाठी : आवेग मागे जाऊ शकत नाही, कारण रसायन फक्त ऍक्सॉनच्या टोकाकडून सोडले जाते आणि फक्त डेंड्राइट ते घेतात.
चेता-आवेग विद्युत असल्याने जलद असतात; संप्रेरके रासायनिक असल्याने हळू असतात.
डेंड्राइट आवेग बाहेर पाठवतो असे म्हणणे. डेंड्राइट घेतो; ऍक्सॉन पाठवतो.
संवेदग्राही ओळखतो, डेंड्राइट घेतो, ऍक्सॉन पाठवतो, चेतासंधी पुढे देते. आठवणीची युक्ती : "DA-S" : Dendrite स्वीकारतो, Axon पाठवतो, Synapse पुढे देते.
फरक ओळखा
| मुद्दा | डेंड्राइट | ऍक्सॉन |
|---|---|---|
| कार्य | आवेग घेतो | आवेग पुढे पाठवतो |
| लांबी | लहान, फांद्या असलेले | लांब, एकच |
सरावासाठी प्रश्न
- 1उद्दीपन म्हणजे काय? एक उदाहरण द्या.
- 2गंधाचे संवेदग्राही असलेल्या अवयवाचे नाव सांगा.
- 3चेतासंधी म्हणजे काय?
- 4न्यूरॉनचा कोणता भाग आवेग घेतो?
- 5पेशीकायेपासून आवेग दूर कोणता भाग नेतो?
- 6आवेग एकाच दिशेने का जातो?
- 7चेतासंधीवरील फट आवेग कसा ओलांडतो?
- 8बोटाच्या त्वचेतील संवेदग्राही खराब पण चेता निरोगी असल्यास व्यक्तीला स्पर्श जाणवेल का? स्पष्ट करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1आपण ओळखू शकतो असा बदल, उदा. टोचणे किंवा आवाज.
- 2नाक.
- 3दोन न्यूरॉनमधील छोटी फट जेथे रसायनाने आवेग पुढे दिला जातो.
- 4डेंड्राइट.
- 5ऍक्सॉन.
- 6रसायन फक्त ऍक्सॉनच्या टोकाला सोडले जाते आणि फक्त डेंड्राइट ते घेतात.
- 7ऍक्सॉनच्या टोकाचे रसायन पसरून पलीकडे जाते आणि नवा आवेग सुरू करते.
- 8नाही; आवेग संवेदग्राही सुरू करतात, ते नसतील तर आवेग सुरूच होत नाही.
प्रतिक्षिप्त क्रिया आणि प्रतिक्षिप्त चाप
तुम्ही गरम तव्याला हात लावता आणि वेदना जाणवण्याआधीच हात मागे घेता. निर्णय मेरुरज्जूने घेतला, मेंदूने नाही.
प्रतिक्षिप्त क्रिया म्हणजे उद्दीपनाला विचार न करता होणारा जलद, आपोआप प्रतिसाद. तो ज्या मार्गाने जातो तो प्रतिक्षिप्त चाप : संवेदग्राही → संवेदी न्यूरॉन → मेरुरज्जू (जोडणारा न्यूरॉन) → प्रेरक न्यूरॉन → प्रभावी अंग (स्नायू किंवा ग्रंथी).
सूत्र / समीकरण : संवेदग्राही → संवेदी न्यूरॉन → मेरुरज्जू → प्रेरक न्यूरॉन → प्रभावी अंग
आकृतीत : मेरुरज्जूतून जाणारा छोटा फेरा मौल्यवान वेळ वाचवतो, म्हणून मेंदूला कळण्याआधीच हात हलतो.
नियम 1 : प्रतिक्षिप्त क्रिया आणि ऐच्छिक क्रिया — प्रतिक्षिप्त क्रिया आपोआप व जलद असतात आणि मेरुरज्जू त्या हाताळतो. ऐच्छिक क्रिया (लिहिणे, चेंडू मारणे) विचार करून अग्रमेंदू ठरवतो.
- सोपे : अचानक प्रकाशाने पापणी मिटणे प्रतिक्षिप्त आहे; लिहायला पेन निवडणे ऐच्छिक आहे.
- मध्यम : हृदयाचे ठोके आणि श्वसन अनैच्छिक आहेत पण नेहमी प्रतिक्षिप्त क्रिया नसतात, कारण ते उद्दीपनाला दिलेला झटपट प्रतिसाद नसतात.
- परीक्षेसाठी : प्रतिक्षिप्त चाप विचारातील उशीर टाळतात; साध्या चेतासंस्थेच्या प्राण्यांत आणि धोक्याच्या वेळी हे सर्वाधिक महत्त्वाचे असते.
नियम 2 : तीन प्रकारचे न्यूरॉन — संवेदी न्यूरॉन संदेश आत आणतो, जोडणारा न्यूरॉन मेरुरज्जूत दोन्ही बाजू जोडतो आणि प्रेरक न्यूरॉन आदेश प्रभावी अंगापर्यंत नेतो.
- सोपे : संवेदी = आत, प्रेरक = बाहेर.
- मध्यम : संवेदी न्यूरॉन तुटला तर आवेग रज्जूपर्यंत पोहोचत नाही; प्रेरक न्यूरॉन तुटला तर स्नायूला आदेश मिळत नाही.
- परीक्षेसाठी : प्रभावी अंग स्नायू किंवा ग्रंथी असते; गरम तव्याच्या प्रतिक्षिप्त क्रियेत ते हाताचा स्नायू असतो.
प्रतिक्षिप्त क्रियांचे केंद्र मेरुरज्जू आहे; मेंदूला नंतर कळवले जाते.
प्रतिक्षिप्त क्रिया मेंदू नियंत्रित करतो असे म्हणणे. ती मेरुरज्जू करतो; मेंदूला फक्त बातमी मिळते.
प्रतिक्षिप्त = जलद, आपोआप, मेरुरज्जू; ऐच्छिक = विचार, अग्रमेंदू. आठवणीची युक्ती : "RSSME" : Receptor, Sensory, Spinal cord, Motor, Effector.
फरक ओळखा
| मुद्दा | प्रतिक्षिप्त क्रिया | ऐच्छिक क्रिया |
|---|---|---|
| वेग | खूप जलद | हळू |
| नियंत्रण | मेरुरज्जू | अग्रमेंदू |
सरावासाठी प्रश्न
- 1प्रतिक्षिप्त क्रियेची व्याख्या लिहा.
- 2प्रतिक्षिप्त क्रियांची दोन उदाहरणे द्या.
- 3गरम तव्याच्या प्रतिक्षिप्त क्रियेतील प्रभावी अंग कोणते?
- 4प्रतिक्षिप्त चाप क्रमाने लिहा.
- 5जोडणारा न्यूरॉन काय करतो?
- 6धोक्याच्या वेळी प्रतिक्षिप्त चाप का उपयोगी?
- 7शिंकणे ऐच्छिक की प्रतिक्षिप्त? का?
- 8प्रतिक्षिप्त व ऐच्छिक क्रिया यांतील दोन फरक लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1विचार न करता उद्दीपनाला दिलेला जलद, आपोआप प्रतिसाद.
- 2गरम वस्तूपासून हात मागे घेणे; प्रकाशाने पापणी मिटणे.
- 3हाताचा स्नायू.
- 4संवेदग्राही → संवेदी न्यूरॉन → मेरुरज्जू → प्रेरक न्यूरॉन → प्रभावी अंग.
- 5मेरुरज्जूत संवेदी व प्रेरक न्यूरॉन जोडतो.
- 6मेंदूने निर्णय घ्यावा लागत नाही म्हणून वेळ वाचतो.
- 7प्रतिक्षिप्त; ते विचार न करता आपोआप होते.
- 8प्रतिक्षिप्त : जलद, मेरुरज्जू. ऐच्छिक : हळू, अग्रमेंदू, विचारपूर्वक.
मानवी मेंदू आणि त्याचे संरक्षण
सायकल चालवताना विचार, तोल आणि स्थिर हृदयाचे ठोके हे सर्व एकदम लागते. मेंदूचे वेगवेगळे भाग हे काम वाटून घेतात.
मेंदू आणि मेरुरज्जू मिळून केंद्रीय चेतासंस्था बनते; त्यातून निघणाऱ्या चेता परिघीय चेतासंस्था बनवतात. मेंदूचे तीन विभाग : अग्रमेंदू, मध्यमेंदू आणि पश्चमेंदू (सेरेबेलम, पॉन्स, मेड्युला).
सूत्र / समीकरण : अग्रमेंदू : विचार, संवेदना, भूक · सेरेबेलम : तोल · मेड्युला : अनैच्छिक क्रिया
आकृतीत : कवटी मेंदूला धरते, कशेरुकदंड रज्जूला धरतो आणि आतील द्रव गादीसारखे काम करतो.
नियम 1 : मेंदूचे भाग — अग्रमेंदू सर्वात मोठा भाग असून तो संवेदी, साहचर्य व प्रेरक क्षेत्रे असलेले विचारकेंद्र आहे. सेरेबेलम तोल राखतो आणि हालचाली अचूक करतो. मेड्युला रक्तदाब, लाळ, उलटी अशा अनैच्छिक क्रिया चालवतो.
- सोपे : सुईत दोरा ओवणे सेरेबेलममुळे जमते; जेवणानंतर पोट भरल्याची जाणीव अग्रमेंदूमुळे.
- मध्यम : सरळ चालता न येणाऱ्या (नशा केल्यासारख्या) व्यक्तीच्या सेरेबेलमला इजा असू शकते.
- परीक्षेसाठी : मेड्युलाला इजा धोकादायक असते, कारण तो श्वसन व हृदयगतीसारख्या जीवनावश्यक क्रिया नियंत्रित करतो.
नियम 2 : मेंदू व रज्जूचे संरक्षण — मेंदू हाडांच्या कवटीत असून द्रवाने भरलेल्या पिशवीत तरंगतो; ती पिशवी धक्के शोषून घेते. मेरुरज्जू कशेरुकदंडात (पाठीच्या कण्यात) असतो.
- सोपे : हेल्मेट कवटीला अतिरिक्त संरक्षण देते.
- मध्यम : मेरुरज्जूच्या इजेमुळे मेंदू आणि इजेच्या खालील अवयवांमधील संदेश तुटू शकतात.
- परीक्षेसाठी : स्नायुपेशींतील विशेष प्रथिने चेता-आवेग मिळताच आकार बदलतात आणि पेशी लहान होते, म्हणून स्नायू हलतात.
कपाल चेता मेंदूतून आणि मेरु चेता रज्जूतून निघतात; दोन्ही मिळून केंद्राला शरीराशी जोडतात.
सेरेबेलम हृदयगती नियंत्रित करतो असे म्हणणे. ते मेड्युला करतो; सेरेबेलम तोल सांभाळतो.
अग्रमेंदू विचार करतो, सेरेबेलम तोल राखतो, मेड्युला जीवनावश्यक क्रिया चालवतो. आठवणीची युक्ती : "F-C-M" : Fore = विचार, Cerebellum = सायकल (तोल), Medulla = यंत्र (हृदय, श्वास).
फरक ओळखा
| मुद्दा | सेरेबेलम | मेड्युला |
|---|---|---|
| नियंत्रण | तोल, अचूक हालचाल | रक्तदाब, लाळ, उलटी |
| भाग | पश्चमेंदू | पश्चमेंदू |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मेंदूचे तीन विभाग सांगा.
- 2कोणता भाग तोल नियंत्रित करतो?
- 3मेंदूचे संरक्षण करणारी रचना सांगा.
- 4कपाल चेता काय करतात?
- 5साहचर्य क्षेत्राचे कार्य काय?
- 6मेरुरज्जू पाठीच्या कण्यात का असतो?
- 7भुकेची जाणीव हरवल्यास कोणता भाग बिघडला असू शकतो?
- 8आवेग पोहोचल्यावर स्नायुपेशी लहान कशी होते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अग्रमेंदू, मध्यमेंदू, पश्चमेंदू.
- 2सेरेबेलम.
- 3कवटी आणि द्रवाने भरलेली पिशवी.
- 4मेंदू आणि डोके/शरीरातील भाग यांच्यात संदेश नेतात.
- 5नव्या माहितीची साठवलेल्या स्मृतीशी तुलना करून तिचा अर्थ लावते.
- 6संरक्षणासाठी; तो नाजूक संदेशमार्ग आहे.
- 7अग्रमेंदू (भूक केंद्र).
- 8विशेष प्रथिने आकार बदलतात आणि पेशी लहान होते.
वनस्पतींमधील समन्वय
खिडकीतील रोप हळूहळू प्रकाशाकडे झुकते आणि लाजाळू एका सेकंदात पाने मिटते. वनस्पती चेता नसतानाही प्रतिसाद देतात.
अनुवर्तन म्हणजे उद्दीपनाने ठरवलेल्या दिशेने वनस्पतीच्या भागाची वाढ : प्रकाशानुवर्तन (प्रकाश), गुरुत्वानुवर्तन (गुरुत्व), जलानुवर्तन (पाणी), रसायनानुवर्तन (रसायने). ऑक्झिन, जिबरेलिन, सायटोकायनिन आणि ॲब्सिसिक आम्ल ही संप्रेरके वाढीचे समन्वयन करतात.
सूत्र / समीकरण : खोड/प्ररोह : प्रकाशाकडे, गुरुत्वापासून दूर · मूळ : प्रकाशापासून दूर, गुरुत्व व पाण्याकडे
आकृतीत : प्रत्येक अनुवर्तनात दोन बाजूंच्या पेशींच्या असमान वाढीमुळे वनस्पती वाकते.
नियम 1 : जलद आणि मंद हालचाल — लाजाळू लगेच पाने मिटते, कारण पानाच्या तळाच्या पेशी पाणी गमावून आकुंचन पावतात; वाढ लागत नाही. अनुवर्तने मंद असतात, कारण ती वाढीवर अवलंबून असतात.
- सोपे : लाजाळू सेकंदांत मिटते; प्ररोहाला प्रकाशाकडे वाकायला तास लागतात.
- मध्यम : वनस्पती पेशीपासून पेशीकडे विद्युत-रासायनिक संकेतांनी माहिती देतात; त्यांच्यात चेता नसतात.
- परीक्षेसाठी : प्रतान गुंडाळतात, कारण आधाराला स्पर्श करणारी बाजू दूरच्या बाजूपेक्षा हळू वाढते.
नियम 2 : वनस्पती संप्रेरके — ऑक्झिन (प्ररोहाच्या टोकावर तयार होते) पेशी लांब करते; प्रकाश एका बाजूने आला की ऑक्झिन सावलीच्या बाजूला जाते, ती बाजू जास्त वाढते आणि प्ररोह प्रकाशाकडे वाकतो. जिबरेलिन खोडाच्या वाढीस मदत करते, सायटोकायनिन पेशीविभाजन वाढवते, ॲब्सिसिक आम्ल वाढ मंदावते व पाने कोमेजवते.
- सोपे : ऑक्झिन = "लांब वाढ"; ABA = "थांब आणि कोमेज".
- मध्यम : फळे आणि बियांत सायटोकायनिन भरपूर असते, कारण तेथे पेशी वेगाने विभाजित होतात.
- परीक्षेसाठी : वनस्पतींना वाढ रोखणारी द्रव्येही लागतात, म्हणजे वाढ नियंत्रित राहते, अमर्याद होत नाही.
वनस्पती संप्रेरके कार्यस्थळापासून दूर तयार होतात आणि विसरणाने पसरतात; रक्त किंवा चेता नसतात.
ऑक्झिन प्रकाशाच्या बाजूला जाते असे म्हणणे. ते सावलीच्या बाजूला जाते.
प्ररोह : +प्रकाश, −गुरुत्व. मूळ : −प्रकाश, +गुरुत्व, +पाणी. ऑक्झिन सावलीकडे. आठवणीची युक्ती : "AGCA" : Auxin वाढवते, Gibberellin खोड, Cytokinin विभाजन, ABA थांबवते.
फरक ओळखा
| मुद्दा | लाजाळू पाने मिटणे | प्रकाशानुवर्तन |
|---|---|---|
| वेग | खूप जलद | मंद |
| वाढ लागते? | नाही (पाणी जाणे) | होय (असमान वाढ) |
सरावासाठी प्रश्न
- 1अनुवर्तन म्हणजे काय?
- 2प्ररोहाच्या टोकावर तयार होणारे संप्रेरक सांगा.
- 3कोणत्या अनुवर्तनामुळे मुळे खाली वाढतात?
- 4पेशीविभाजन वाढवणारे एक वनस्पती संप्रेरक सांगा.
- 5लाजाळू पाने झटकन का मिटते?
- 6प्ररोह प्रकाशाकडे का वाकतो ते स्पष्ट करा.
- 7प्रतान आधाराभोवती कसे गुंडाळतात?
- 8ABA सारखी वाढ-रोधक द्रव्ये का लागतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1उद्दीपनाला प्रतिसाद म्हणून वनस्पतीच्या भागाची दिशात्मक वाढ.
- 2ऑक्झिन.
- 3गुरुत्वानुवर्तन.
- 4सायटोकायनिन.
- 5पानाच्या तळाच्या पेशी पाणी गमावून आकुंचन पावतात; वाढ लागत नाही.
- 6ऑक्झिन सावलीच्या बाजूला जाते, तिकडच्या पेशी लांब होतात, म्हणून प्ररोह प्रकाशाकडे वाकतो.
- 7आधाराला स्पर्श करणारी बाजू दूरच्या बाजूपेक्षा हळू वाढते.
- 8वाढ नियंत्रित ठेवण्यासाठी, अमर्याद वाढ टाळण्यासाठी.
प्राण्यांमधील संप्रेरके
परीक्षेआधी हृदय धडधडते आणि तळवे घामाने भिजतात. ॲड्रेनालिन हे संप्रेरक रक्तात सोडले गेलेले असते.
संप्रेरके ही रासायनिक संदेशवाहक असून अंतःस्रावी ग्रंथी (नलिका नसलेल्या) ती बनवतात, रक्तात सोडतात आणि लक्ष्य अवयवांवर कार्य करतात. ती चेतांपेक्षा हळू पण जास्त काळ टिकतात. त्यांचे प्रमाण पुनर्निवेश नियंत्रणाने योग्य राखले जाते.
सूत्र / समीकरण : ग्रंथी → रक्तातील संप्रेरक → लक्ष्य अवयव · रक्तशर्करा जास्त → इन्सुलिन जास्त → शर्करा कमी → इन्सुलिन कमी
आकृतीत : प्रत्येक ग्रंथी आपले संप्रेरक रक्तात सोडते; जुळणारे संवेदग्राही असलेल्या पेशीच प्रतिसाद देतात.
नियम 1 : ॲड्रेनालिन, थायरॉक्सिन, इन्सुलिन — ॲड्रेनालिन (अधिवृक्क ग्रंथी) हृदयगती व श्वसन वाढवते आणि रक्त स्नायूंकडे पाठवते. थायरॉक्सिन (थायरॉइड) ला आयोडीन लागते आणि ते चयापचय नियंत्रित करते; आयोडीनच्या कमतरतेने गलगंड होतो. इन्सुलिन (स्वादुपिंड) रक्तशर्करा कमी करते; कमी असल्यास मधुमेह होतो.
- सोपे : आयोडीनयुक्त मीठ गलगंड टाळते.
- मध्यम : मधुमेही व्यक्ती इन्सुलिनची इंजेक्शने घेऊ शकते, कारण शरीर शर्करा नियंत्रणासाठी पुरेसे इन्सुलिन बनवत नाही.
- परीक्षेसाठी : ॲड्रेनालिन आणीबाणीसाठी अनेक अवयव एकाच वेळी तयार करते : वेगवान हृदय, वेगवान श्वास, पचन व त्वचेकडे कमी रक्त.
नियम 2 : वाढ, यौवन आणि पुनर्निवेश — पीयूष ग्रंथी (मेंदूच्या तळाशी) वृद्धी संप्रेरक बनवते : कमी झाले तर खुजेपणा, जास्त झाले तर राक्षसीपणा. टेस्टोस्टेरॉन (वृषण) आणि ईस्ट्रोजेन (अंडाशय) यौवनातील बदल घडवतात. पुनर्निवेश प्रत्येक संप्रेरकाचे प्रमाण योग्य राखतो.
- सोपे : मुलांचा आवाज बदलणे आणि मुलींना मासिक पाळी सुरू होणे हे यौवनातील बदल आहेत.
- मध्यम : गोड जेवणानंतर रक्तशर्करा वाढते, म्हणून स्वादुपिंड जास्त इन्सुलिन सोडते; शर्करा कमी झाली की कमी सोडते.
- परीक्षेसाठी : रक्त संप्रेरके सर्वत्र नेते, तरी जुळणारे संवेदग्राही असलेल्या लक्ष्य पेशींवरच ती कार्य करतात.
चेता जलद पण अल्पकाळ नियंत्रण देतात; संप्रेरके हळू पण दीर्घकाळ नियंत्रण देतात. अनेक क्रियांना दोन्ही लागतात.
थायरॉक्सिन पीयूष ग्रंथीत किंवा इन्सुलिन यकृतात बनते असे म्हणणे. थायरॉक्सिन : थायरॉइड; इन्सुलिन : स्वादुपिंड.
अधिवृक्क – ॲड्रेनालिन; थायरॉइड – थायरॉक्सिन; स्वादुपिंड – इन्सुलिन; पीयूष – वृद्धी. आठवणीची युक्ती : "A-T-I-G" : Adrenal-Adrenaline, Thyroid-Thyroxin, Insulin-स्वादुपिंड, Growth-पीयूष.
फरक ओळखा
| मुद्दा | चेता नियंत्रण | संप्रेरक नियंत्रण |
|---|---|---|
| वाहक | चेता (विद्युत) | रक्त (रासायनिक) |
| वेग / कालावधी | जलद, अल्प | हळू, दीर्घ |
सरावासाठी प्रश्न
- 1संप्रेरक म्हणजे काय?
- 2इन्सुलिन कोणती ग्रंथी बनवते आणि ते काय करते?
- 3थायरॉक्सिनसाठी कोणते मूलद्रव्य लागते?
- 4आयोडीनच्या कमतरतेने होणाऱ्या रोगाचे नाव सांगा.
- 5आणीबाणीसाठी शरीर कोणते संप्रेरक तयार करते?
- 6बालपणी वृद्धी संप्रेरक कमी असल्यास काय होते?
- 7पुनर्निवेश इन्सुलिनची पातळी कशी नियंत्रित करतो?
- 8चेता व संप्रेरक नियंत्रण यांतील दोन फरक लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अंतःस्रावी ग्रंथीने बनवलेला आणि रक्ताने वाहून नेला जाणारा रासायनिक संदेशवाहक.
- 2स्वादुपिंड; रक्तशर्करा कमी करते.
- 3आयोडीन.
- 4गलगंड.
- 5ॲड्रेनालिन.
- 6खुजेपणा.
- 7शर्करा जास्त → इन्सुलिन जास्त; शर्करा कमी झाली की इन्सुलिन कमी.
- 8चेता : विद्युत, जलद, अल्प. संप्रेरक : रक्तातील रसायन, हळू, दीर्घ.