भारत, पाकिस्तान आणि चीन
शेजारी आपले आवडते असोत वा नसोत, त्यांच्याशी नाते ठेवावेच लागते. देशांचेही तसेच असते; शेजाऱ्यांशी संबंध चांगले ठेवणे ही भारताची मोठी गरज आहे.
शेजारी देश म्हणजे भारताच्या सीमेला लागून असलेले देश. अफगाणिस्तान, पाकिस्तान, श्रीलंका, बांगलादेश, म्यानमार, नेपाळ, भूतान, चीन आणि मालदीव हे भारताचे शेजारी आहेत.
मुख्य कल्पना 1 : भारताचे स्थान आणि मूल्ये — आशियात भारताचे स्थान भौगोलिक आणि राजकीयदृष्ट्या महत्त्वाचे आहे. भारत भारतीय उपखंडातील सर्वात मोठा देश असून आर्थिक आणि तांत्रिकदृष्ट्या अधिक प्रगत आहे, म्हणून दक्षिण आशियातील देशांवर त्याचा मोठा प्रभाव आहे. समता आणि परस्पर आदर ही मूल्ये भारताच्या परराष्ट्र धोरणात महत्त्वाची असून त्यांच्या आधारे शेजाऱ्यांशी संबंध प्रस्थापित केले आहेत.
मुख्य कल्पना 2 : भारत आणि पाकिस्तान — भारत-पाकिस्तान संबंधांवर तीन घटकांचा प्रभाव आहे: दोन्ही देशांचे भिन्न जागतिक दृष्टिकोन, काश्मीर प्रश्न आणि अणुस्पर्धा. भारताने शीतयुद्धातील लष्करी गटांना विरोध केला आणि द्विपक्षीय चर्चेने तंटे सोडवण्याचा प्रयत्न केला; १९७२ चा सिमला करार याच तत्त्वावर होता. पाकिस्तानने इस्लामी जग आणि चीनशी संबंध ठेवले आणि अमेरिकेशी लष्करी करार केला. १९९९ मध्ये कारगिल भागात संघर्ष झाला आणि १९९८ मध्ये दोन्ही देशांनी अणुचाचण्या केल्या. सर क्रीक भागातील सीमावाद हाही एक मुद्दा आहे. पाठ्यपुस्तकानुसार दहशतवादाच्या मुद्द्यामुळे चर्चेचे प्रयत्न अडखळत आहेत.
मुख्य कल्पना 3 : भारत आणि चीन — भारत-चीन संघर्ष दोन मुद्द्यांशी निगडित आहे: सीमाप्रश्न आणि तिबेटचा दर्जा. सीमावाद अक्साई चीन भाग आणि मॅकमहोन रेषेशी संबंधित आहे; चीन मॅकमहोन रेषेला आंतरराष्ट्रीय सीमा मानत नाही आणि अरुणाचल प्रदेशावर दावा सांगतो. १९६२ मध्ये चीनने भारतावर आक्रमण केले. तिबेटमध्ये चीनचे लष्करी नियंत्रण वाढत असताना दलाई लामांनी भारतात आश्रय घेतला. तरीही भारताने संबंध सुधारण्याचे प्रयत्न केले: सीमावाद सोडवण्यासाठी संयुक्त कार्यगट स्थापन झाला आणि आर्थिक संबंध वाढत आहेत. सीमावाद पूर्ण सुटलेला नसला तरी तो मागे पडून इतर क्षेत्रांतील संबंध महत्त्वाचे झाले आहेत.
- सोपे : सिमला करार १९७२. — द्विपक्षीय चर्चेच्या तत्त्वावर आधारित.
- मध्यम : अक्साई चीन आणि मॅकमहोन रेषा. — चीनबरोबरच्या सीमावादाचे मुद्दे.
- परीक्षा-प्रकार : दलाई लामांना भारतात आश्रय. — तिबेट प्रश्नाचा एक पैलू.
आकृतीत : भारत-चीन संबंधांचे तीन टप्पे.
१९६२ च्या युद्धाआधी काय घडले? २९ एप्रिल १९५४ ला बीजिंग येथे भारत आणि चीन यांनी तिबेटमधील व्यापार आणि दळणवळणाचा करार केला. त्याच्या प्रस्तावनेत शांततापूर्ण सहअस्तित्वाची पाच तत्त्वे, म्हणजे पंचशील, प्रथमच औपचारिकपणे मांडली गेली. करार आठ वर्षांचा होता.
१९६२ च्या युद्धानंतर काय घडले? जून १९६२ मध्ये कराराची मुदत संपली आणि तो वाढवला गेला नाही. २० ऑक्टोबर १९६२ ला सीमेवर युद्ध सुरू झाले आणि २१ नोव्हेंबर १९६२ ला चीनने एकतर्फी युद्धविराम जाहीर करून आपले सैन्य मागे घेतले.
१९८८ च्या भेटीआधी काय घडले? १९६२ च्या युद्धानंतर अनेक वर्षे दोन्ही देशांतील संबंध थंडावलेले राहिले. १९८१ ते १९८८ दरम्यान सीमा आणि संबंधांवर अधिकृत चर्चेच्या फेऱ्या झाल्या.
१९८८ च्या भेटीनंतर काय घडले? डिसेंबर १९८८ मध्ये पंतप्रधान राजीव गांधी चीनला गेले; १९५४ नंतर भारतीय पंतप्रधानांची ही पहिली चीन भेट होती. तेव्हा सीमाप्रश्नावर संयुक्त कार्यगट आणि आर्थिक-वैज्ञानिक सहकार्यासाठी एक गट स्थापन करण्याचे ठरले.
पाठ्यपुस्तकानुसार भारताचे सर्वात मोठे शेजारी देश आणि भारतीय उपखंडातील सर्वात मोठा देश भारत आहे; पाकिस्तान आणि चीन यांच्याशी भारताचे तणावपूर्ण संबंध आहेत. (पुस्तकाशी तपासा)
पाकिस्तान = काश्मीर, अणुस्पर्धा; चीन = सीमा, तिबेट.
पंचशील म्हणजे भारत-चीन युद्ध नव्हे; पंचशील हा शांततेच्या सहअस्तित्वाच्या तत्त्वांचा करार आहे.
आठवणीची युक्ती : पा-का-अ, चि-सी-ति = पाकिस्तान: काश्मीर, अणू; चीन: सीमा, तिबेट. आठवणीची युक्ती: “पाकिस्तानचे ‘का-अ’, चीनचे ‘सी-ति’”.
फरक ओळखा
| मुद्दा | पाकिस्तान | चीन |
|---|---|---|
| मुख्य वाद | काश्मीर, सर क्रीक | अक्साई चीन, मॅकमहोन रेषा |
| करार | सिमला करार १९७२ | पंचशील १९५४ |
| इतर बाब | अणुचाचण्या १९९८ | तिबेट, दलाई लामा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भारताचे शेजारी देश कोणते?
- 2भारत-पाकिस्तान संबंधांवर प्रभाव टाकणारे तीन घटक सांगा.
- 3सिमला करार म्हणजे काय?
- 4भारत-चीन संघर्षाचे दोन मुद्दे लिहा.
- 5१९६२ च्या युद्धाआधी आणि नंतर काय घडले?
- 6१९८८ च्या राजीव गांधींच्या चीन भेटीचे महत्त्व काय?
- 7भारताने पाकिस्तानबरोबर द्विपक्षीय चर्चेचे तत्त्व का स्वीकारले?
- 8चीनबरोबर सीमावाद असूनही संबंध का सुधारत आहेत?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अफगाणिस्तान, पाकिस्तान, श्रीलंका, बांगलादेश, म्यानमार, नेपाळ, भूतान, चीन आणि मालदीव.
- 2भिन्न जागतिक दृष्टिकोन, काश्मीर प्रश्न आणि अणुस्पर्धा.
- 3१९७२ चा भारत-पाकिस्तान करार, ज्याने द्विपक्षीय संवादाचे नवे स्वरूप दिले.
- 4सीमाप्रश्न आणि तिबेटचा दर्जा.
- 5आधी २९ एप्रिल १९५४ चा पंचशील करार; नंतर २० ऑक्टोबर १९६२ ला युद्ध आणि २१ नोव्हेंबरला एकतर्फी युद्धविराम.
- 6१९५४ नंतर पहिली भारतीय पंतप्रधानांची भेट; संयुक्त कार्यगट स्थापन.
- 7कारण भारताने शीतयुद्धातील लष्करी गटांना विरोध केला होता.
- 8कारण आर्थिक आणि व्यापारी संबंध वाढले आणि सीमावाद मागे पडला.
भारत आणि इतर शेजारी
प्रत्येक शेजाऱ्याशी आपले नाते वेगळे असते — कुणाशी पाणी वाटतो, कुणाशी रस्ता. देशांचेही शेजाऱ्यांशी संबंध वेगवेगळ्या कारणांनी बांधलेले असतात.
दक्षिण आशिया प्रादेशिक सहकार्य संघटना (सार्क) ही १९८५ मध्ये दक्षिण आशियातील देशांनी स्थापन केलेली प्रादेशिक संघटना आहे. आर्थिक सहकार्य वाढवून या प्रदेशाचा विकास साधणे हे तिचे उद्दिष्ट आहे.
मुख्य कल्पना 1 : बांगलादेश आणि श्रीलंका — आजचा बांगलादेश म्हणजे पूर्वीचा पूर्व पाकिस्तान. पश्चिम आणि पूर्व पाकिस्तानमध्ये भाषिक भेद आणि राजकीय संघर्ष होते, त्यातून बांगलादेशमुक्तीची चळवळ उभी राहिली. भारताने या लढ्यात मदत केली आणि १९७१ मध्ये बांगलादेश निर्माण झाला. नदीपाणी वाटप आणि सामायिक सीमेबाबत करार झाले असून आता व्यापार वाढत आहे. श्रीलंकेशी भारताचे मैत्रीचे संबंध आहेत. १९८५ नंतर तेथील तमिळ आणि सरकार यांच्यातील मतभेदांमुळे अस्थैर्य आले, तेव्हा भारताने शांतिसेना पाठवली. हिंदी महासागराच्या सुरक्षेसाठी श्रीलंकेशी मैत्री महत्त्वाची आहे.
मुख्य कल्पना 2 : नेपाळ, भूतान आणि म्यानमार — नेपाळ आणि भूतान हे पर्वतांनी वेढलेले भूवेष्टित देश आहेत. १९५० च्या भारत-नेपाळ मैत्री करारानुसार नेपाळी नागरिक भारतात येऊ शकतात, सरकारी नोकऱ्या करू शकतात आणि व्यापार करू शकतात. १९९० मध्ये नेपाळचा लोकशाहीकडे प्रवास सुरू झाला. नेपाळ आर्थिक प्रगती, मूलभूत सुविधा, अन्न, व्यापार आणि ऊर्जा यांसाठी भारतावर अवलंबून आहे. भूतानच्या संरक्षणाची जबाबदारी भारत सांभाळतो आणि भूतानच्या पाण्यावर मोठ्या प्रमाणात जलविद्युत निर्मितीत भारताने सहकार्य केले. म्यानमार हे भारताचे आग्नेय आशियाचे प्रवेशद्वार आहे; तेथून भारताला नैसर्गिक वायू आयात करता येईल.
मुख्य कल्पना 3 : अफगाणिस्तान, मालदीव आणि सार्क — अफगाणिस्तानात राजकीय अस्थैर्य आहे आणि तालिबानचे वर्चस्व त्याला कारणीभूत आहे असे पाठ्यपुस्तक सांगते. तेथे शांतता, सुरक्षा आणि लोकशाही सरकार स्थापन व्हावे यासाठी भारताने मदत केली आणि युद्धात उद्ध्वस्त झालेली दळणवळण सुविधा, रस्ते, शाळा, आरोग्य व सिंचन प्रकल्प उभारण्यात सहकार्य केले. भारताच्या दक्षिणेकडील छोटा देश मालदीव अनेक कारणांसाठी भारतावर अवलंबून आहे; १९८१ पासून व्यापारी संबंध आहेत आणि पायाभूत सुविधा, आरोग्य, अवकाश संशोधन आणि दहशतवादाविरुद्ध सहकार्याचे करार आहेत. सार्कच्या व्यासपीठावर दक्षिण आशियाई मुक्त व्यापार क्षेत्राचा करार झाला आणि दक्षिण आशियाई विद्यापीठ स्थापन झाले.
- सोपे : भारताने बांगलादेशमुक्ती लढ्याला मदत केली. — १९७१.
- मध्यम : नेपाळी नागरिक भारतात नोकरी करू शकतात. — १९५० चा मैत्री करार.
- परीक्षा-प्रकार : दक्षिण आशियाई विद्यापीठाची स्थापना. — सार्कचे एक कार्य.
आकृतीत : भारताचे इतर शेजारी देश.
२०१५ च्या अदलाबदलीआधी काय घडले? भारत आणि बांगलादेश यांच्यात एकमेकांच्या हद्दीत अडकलेली गावे होती, ज्यांना भूखंडवेढे म्हणतात. १६ मे १९७४ ला इंदिरा गांधी आणि शेख मुजीबुर रहमान यांनी जमीन सीमा करार केला. बांगलादेशने तो लगेच मंजूर केला, पण भारतात तो पुढे अनेक वर्षे प्रलंबित राहिला. २०११ मध्ये त्याला पूरक प्रोटोकॉल सही झाला.
२०१५ च्या अदलाबदलीनंतर काय घडले? ३१ जुलै २०१५ च्या मध्यरात्री १११ भारतीय आणि ५१ बांगलादेशी, एकूण १६२ भूखंडवेढ्यांची अदलाबदल झाली. तेथील रहिवाशांना आपल्या पसंतीचे नागरिकत्व निवडण्याची संधी मिळाली; अनेक दशके राज्यहीन असल्यासारखे जगणाऱ्यांनी मेणबत्त्या लावून आनंद साजरा केला.
२०१५ च्या भूकंपाआधी काय घडले? ३१ जुलै १९५० ला भारत आणि नेपाळ यांच्यात शांतता आणि मैत्रीचा करार झाला. त्यानुसार दोन्ही देशांचे नागरिक एकमेकांच्या देशात मुक्तपणे येऊ-जाऊ शकतात आणि काम करू शकतात, आणि या करारामुळे दोन्ही देशांतील खुली सीमा निर्माण झाली.
२०१५ च्या भूकंपानंतर काय घडले? २५ एप्रिल २०१५ ला नेपाळमध्ये ७.८ तीव्रतेचा भूकंप झाला. भारताने काही तासांतच राष्ट्रीय आपत्ती निवारण दलाची पथके पाठवली आणि दुसऱ्या दिवशी ‘ऑपरेशन मैत्री’ नावाची मदत मोहीम सुरू झाली.
पाठ्यपुस्तकानुसार सार्क १९८५ मध्ये स्थापन झाली; इतर स्रोतांनुसार चार्टर ८ डिसेंबर १९८५ ला स्वीकारला गेला. नेपाळ २०१५ च्या भूकंपातील भारताची मदत हा पाठ्यपुस्तकातही उल्लेखलेला मुद्दा आहे. (पुस्तकाशी तपासा)
नेपाळ = मैत्री करार १९५०; भूतान = जलविद्युत; श्रीलंका = शांतिसेना.
भूतान आणि नेपाळ हे समुद्र नसलेले भूवेष्टित देश आहेत; ते भारताचे भाग नाहीत.
आठवणीची युक्ती : ५०-७१-८५ = नेपाळ करार, बांगलादेश, सार्क. आठवणीची युक्ती: “पन्नासात नेपाळ, एकाहत्तरात बांगलादेश, पंच्याऐंशीत सार्क”.
फरक ओळखा
| देश | भारताशी संबंधाचा मुख्य पैलू |
|---|---|
| बांगलादेश | १९७१ मुक्ती, नदीपाणी आणि सीमा करार |
| नेपाळ | १९५० मैत्री करार, खुली सीमा |
| भूतान | संरक्षण, जलविद्युत |
| म्यानमार | आग्नेय आशियाचे प्रवेशद्वार |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सार्क म्हणजे काय?
- 2भारताने बांगलादेशच्या निर्मितीत काय भूमिका बजावली?
- 3भारत-नेपाळ मैत्री कराराची वैशिष्ट्ये लिहा.
- 4म्यानमार भारतासाठी का महत्त्वाचे आहे?
- 5२०१५ च्या भूभाग अदलाबदलीआधी आणि नंतर काय घडले?
- 6२०१५ च्या भूकंपानंतर भारताने नेपाळला कशी मदत केली?
- 7भूतानशी भारताचे संबंध कसे आहेत?
- 8सार्कचे व्यासपीठ दक्षिण आशियासाठी का उपयुक्त आहे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1१९८५ मध्ये दक्षिण आशियातील देशांनी स्थापलेली प्रादेशिक सहकार्य संघटना.
- 2त्यांच्या मुक्ती लढ्याला मदत केली आणि १९७१ मध्ये बांगलादेश निर्माण झाला.
- 3नेपाळी नागरिक भारतात येऊ शकतात, सरकारी नोकरी आणि व्यापार करू शकतात.
- 4ते आग्नेय आशियाचे प्रवेशद्वार आहे आणि तेथून नैसर्गिक वायू आयात करता येईल.
- 5आधी १९७४ चा करार आणि २०११ चा प्रोटोकॉल; नंतर ३१ जुलै २०१५ ला १६२ भूखंडवेढ्यांची अदलाबदल.
- 6भूकंपानंतर काही तासांत आपत्ती निवारण दलाची पथके पाठवली आणि ऑपरेशन मैत्री सुरू केली.
- 7भारत भूतानच्या संरक्षणाची जबाबदारी घेतो आणि जलविद्युत प्रकल्पांत सहकार्य करतो.
- 8कारण तेथे समान प्रश्नांवर चर्चा आणि मुक्त व्यापाराचे करार करता येतात.
भारताचे अमेरिका, रशिया आणि युरोपशी संबंध
दूरच्या नातेवाईकांशीही गरजेनुसार व्यापार, शिक्षण आणि मदतीचे संबंध असतात. तसेच दूरच्या मोठ्या देशांशी भारताचे संबंध विकासासाठी महत्त्वाचे आहेत.
भारत-अमेरिका संबंध म्हणजे दोन लोकशाही देशांतील व्यापार, तंत्रज्ञान आणि संरक्षण सहकार्य. भारत-रशिया संबंध पूर्वीपासून मैत्रीचे आहेत, तर युरोपशी व्यापार आणि तंत्रज्ञान सहकार्य चालते.
मुख्य कल्पना 1 : भारत आणि अमेरिका — भारत आणि अमेरिका या दोन्ही लोकशाही आहेत. सुरुवातीपासूनच अमेरिका भारताचा सर्वात महत्त्वाचा व्यापारी भागीदार होता आणि अनेक भारतीय शिक्षण किंवा कामासाठी तेथे गेले; त्यांच्यामुळे सांस्कृतिक, सामाजिक आणि आर्थिक संबंध वाढले. शीतयुद्ध संपल्यानंतर लष्करी संबंध मोठ्या प्रमाणात वाढले आणि भारताने मुक्त बाजार अर्थव्यवस्था स्वीकारल्यावर व्यापार वाढला. १९९८ च्या अणुचाचण्यांमुळे संबंधांत तणाव आला, पण अनेक चर्चेच्या फेऱ्यांनंतर भारत आपली अण्वस्त्रे जबाबदारीने वापरेल असा अमेरिकेचा विश्वास बसला. २००५ च्या नागरी अणुकराराची चौकट आणि २००८ चा करार हा संबंधांतील महत्त्वाचा टप्पा ठरला.
मुख्य कल्पना 2 : भारत आणि रशिया — भारत आणि पूर्वीचे सोव्हिएत रशिया यांचे संबंध नेहमी मैत्रीचे होते. १९७१ मध्ये दोघांमध्ये मैत्री आणि सहकार्याचा करार झाला आणि संरक्षण व तंत्रज्ञानातील सहकार्याला चालना मिळाली. सोव्हिएत रशियाने भारताला मोठ्या प्रमाणात आर्थिक आणि लष्करी मदत केली. सोव्हिएत संघ कोसळल्यानंतर रशियातील राजकीय आणि आर्थिक अडचणींमुळे संबंध फारसे सुधारले नाहीत; १९९६ नंतर ते हळूहळू सुधारू लागले. आता दोघांनी लष्करी साधनसामग्री आणि खनिज तेल उत्पादनाचे प्रकल्प मिळून उभारले आहेत.
मुख्य कल्पना 3 : भारत आणि युरोप — युरोपीय देश आणि भारत यांच्यात व्यापारी संबंध आहेत. जर्मनी आणि फ्रान्स विशेषतः भारतातील तंत्रज्ञान क्षेत्रात मोठी गुंतवणूक करतात. भारताला शस्त्रनिर्मितीचे तंत्रज्ञानही युरोपमधून मिळते आणि भारत अभियांत्रिकी व माहिती तंत्रज्ञानाचा मोठा निर्यातदार आहे. हवामान बदल, स्वच्छ ऊर्जा, संरक्षण उत्पादन, आपत्ती व्यवस्थापन, हवाई क्षेत्राची सुरक्षा आणि दहशतवाद यांबाबत अनेक करार झाले आहेत; हे सहकार्य भारताच्या विकासासाठी महत्त्वाचे आहे.
- सोपे : १९७१ चा भारत-सोव्हिएत मैत्री करार. — रशियाशी सहकार्याचा पाया.
- मध्यम : जर्मनी-फ्रान्सची तंत्रज्ञान गुंतवणूक. — युरोपशी संबंध.
- परीक्षा-प्रकार : अमेरिकेतील अनिवासी भारतीय. — सांस्कृतिक-आर्थिक संबंध वाढवणारा घटक.
आकृतीत : अमेरिका आणि रशियाशी संबंधांचे टप्पे.
२००५ च्या निवेदनाआधी काय घडले? १९९८ च्या अणुचाचण्यांनंतर भारत-अमेरिका संबंधांत तणाव आला. त्यानंतर दोन्ही देशांत चर्चेच्या अनेक फेऱ्या झाल्या, ज्यातून अमेरिकेला भारत अण्वस्त्रे जबाबदारीने वापरेल असा विश्वास वाटू लागला.
२००५ च्या निवेदनानंतर काय घडले? १८ जुलै २००५ ला पंतप्रधान मनमोहन सिंग आणि अध्यक्ष जॉर्ज बुश यांनी संयुक्त निवेदनात नागरी अणुसहकार्याची घोषणा केली. १ ऑगस्ट २००८ ला आयएईए मंडळाने मंजुरी दिली, ६ सप्टेंबर २००८ ला अणुपुरवठादार गटाने भारतासाठी सूट दिली आणि १० ऑक्टोबर २००८ ला करारावर सह्या झाल्या. त्यामुळे भारताला इतर देशांकडूनही नागरी अणुतंत्रज्ञान मिळणे शक्य झाले.
पाठ्यपुस्तकानुसार २००५ मध्ये करारावर सही झाली आणि २००८ मध्ये आयएईएने मंजुरी दिली; इतर स्रोतांनुसार २००५ मध्ये संयुक्त निवेदन झाले आणि करारावर १० ऑक्टोबर २००८ ला सह्या झाल्या. परीक्षेत पुस्तकानुसार लिहा. (पुस्तकाशी तपासा)
अमेरिका = लोकशाही, अणुकरार; रशिया = १९७१ करार; युरोप = तंत्रज्ञान.
अणुचाचण्यांनंतर तणाव आला, पण चर्चेने संबंध सुधारले; ते कायमचे बिघडले नाहीत.
आठवणीची युक्ती : अ-र-यु = अमेरिका, रशिया, युरोप. आठवणीची युक्ती: “दोनशे चौदा: ७१ रशिया, ०८ अणुकरार”.
फरक ओळखा
| देश | महत्त्वाचा मुद्दा | वर्ष |
|---|---|---|
| अमेरिका | नागरी अणुसहकार्य | २००५-२००८ |
| रशिया | मैत्री आणि सहकार्य करार | १९७१ |
| युरोप | तंत्रज्ञान गुंतवणूक आणि करार | सध्या |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भारत आणि अमेरिकेतील संबंधांची पार्श्वभूमी लिहा.
- 2भारत-अमेरिका नागरी अणुकरार म्हणजे काय?
- 3१९७१ चा भारत-सोव्हिएत करार काय आहे?
- 4सोव्हिएत संघ कोसळल्यानंतर भारत-रशिया संबंध कसे राहिले?
- 5२००५ च्या निवेदनाआधी आणि नंतर काय घडले?
- 6युरोपीय देशांशी भारताचे कोणते सहकार्य आहे?
- 7अनिवासी भारतीयांमुळे संबंध कसे वाढले?
- 8अणुचाचण्यांनंतरही अमेरिकेशी संबंध सुधारले, यातून काय शिकता येते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1दोन्ही लोकशाही; अमेरिका आधीपासून मोठा व्यापारी भागीदार; अनेक भारतीय तेथे शिक्षण-कामासाठी.
- 2नागरी कामांसाठी अणुतंत्रज्ञान आणि इंधन मिळवण्याचा दोन्ही देशांतील करार.
- 3१९७१ मधील मैत्री आणि सहकार्याचा करार, ज्याने संरक्षण-तंत्रज्ञान सहकार्याला चालना दिली.
- 4सुरुवातीला फारसे सुधारले नाहीत; १९९६ नंतर हळूहळू सुधारले.
- 5आधी १९९८ नंतरचा तणाव आणि चर्चा; नंतर १८ जुलै २००५ चे निवेदन, ऑगस्ट-ऑक्टोबर २००८ च्या मंजुरी आणि करार.
- 6व्यापार, तंत्रज्ञान गुंतवणूक आणि हवामान-ऊर्जा-आपत्ती यांवरील करार.
- 7त्यांच्यामुळे सांस्कृतिक, सामाजिक आणि आर्थिक संबंध वाढले.
- 8चर्चा आणि विश्वासाने तणाव कमी होतो (विद्यार्थ्याचे मत).
भारताचे आफ्रिका, इंडो-पॅसिफिक, आग्नेय आणि पश्चिम आशियाशी संबंध
चांगला व्यापारी एकाच गावावर अवलंबून राहत नाही; तो अनेक दिशांना ग्राहक आणि पुरवठादार जोडतो. भारतही अनेक भागांशी संबंध जोडतो.
पूर्वेकडे पाहा (लुक ईस्ट) धोरण म्हणजे आग्नेय आशियातील देशांशी व्यापार वाढवण्याचे भारताचे धोरण. पुढे त्याला ‘पूर्वेकडे कृती’ (अॅक्ट ईस्ट) असे नाव मिळाले.
मुख्य कल्पना 1 : आफ्रिका आणि इंडो-पॅसिफिक — भारताने आफ्रिकेशी सहकार्य वाढवण्यासाठी जाणीवपूर्वक पावले उचलली आहेत. आफ्रिकेतील अनेक देश वेगाने प्रगती करत आहेत आणि भारत तेथील तरुणांच्या सर्वांगीण विकासासाठी मदतीला तयार आहे. तंत्रज्ञान, शेती, पर्यटन अशा क्षेत्रांत आर्थिक मदत आणि अनुदान दिले जाते. इजिप्त, नायजेरिया, अंगोला, सुदान या ऊर्जासंपन्न देशांकडून भारताच्या ऊर्जेच्या गरजा भागू शकतात. २०१५ मध्ये भारत-आफ्रिका शिखर परिषद झाली, ज्यात हवामान बदल, दहशतवाद, सागरी चाचेगिरी यांवर चर्चा झाली. इंडो-पॅसिफिक क्षेत्रात जपान, ऑस्ट्रेलिया, न्यूझीलंड आणि आग्नेय आशियाई देश येतात; त्यांचे भारताशी जवळचे व्यापारी संबंध आहेत. जपान पायाभूत सुविधा, माहिती तंत्रज्ञान, अणुऊर्जा आणि रेल्वेत सहकार्य करतो.
मुख्य कल्पना 2 : आग्नेय आशिया: पूर्वेकडे पाहा आणि पूर्वेकडे कृती — इंडोनेशिया, मलेशिया, सिंगापूर, फिलिपिन्स, थायलंड, म्यानमार, व्हिएतनाम, लाओस, कंबोडिया आणि ब्रुनेई या आग्नेय आशियाई देशांशी भारताचे मैत्रीचे संबंध आहेत. १९९१ नंतर भारताने आर्थिक धोरण बदलून मुक्त बाजार अर्थव्यवस्था स्वीकारली आणि या देशांशी व्यापार वाढला. त्यांच्याशी व्यापार वाढवण्याच्या धोरणाला ‘पूर्वेकडे पाहा’ धोरण म्हणतात; २०१४ नंतर ते अधिक सक्रिय करून आता ‘पूर्वेकडे कृती’ धोरण म्हटले जाते.
मुख्य कल्पना 3 : पश्चिम आशिया आणि परराष्ट्र धोरणाचे ध्येय — पश्चिम आशियाई देश प्रामुख्याने खनिज तेल आणि नैसर्गिक वायूचे पुरवठादार आहेत आणि भारताचे त्यांच्याशी पारंपरिक संबंध आहेत. भारत इराण, इराक, बहारीन, कुवेत, सौदी अरेबिया आणि संयुक्त अरब अमिराती येथून तेल आयात करतो. इस्रायलकडून शेती आणि संरक्षण साधनांचे आधुनिक तंत्रज्ञान मिळते आणि तेथे राहणारे अनेक भारतीय आपल्या अर्थव्यवस्थेला हातभार लावतात. सर्व राष्ट्रांशी मैत्रीचे संबंध ठेवणे आणि परस्पर मदतीने भारताचा तसेच इतरांचा विकास साधणे हे भारताच्या परराष्ट्र धोरणाचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.
- सोपे : भारत-आफ्रिका शिखर परिषद २०१५. — आफ्रिकेशी सहकार्याचे उदाहरण.
- मध्यम : आग्नेय आशियाशी व्यापारवाढ. — पूर्वेकडे पाहा धोरण.
- परीक्षा-प्रकार : इराक आणि सौदी अरेबियाकडून तेल आयात. — पश्चिम आशियाशी संबंध.
आकृतीत : आफ्रिका, इंडो-पॅसिफिक, आग्नेय आणि पश्चिम आशिया.
पूर्वेकडे कृती धोरणाआधी काय घडले? १९९१ च्या आर्थिक संकटानंतर भारताने आर्थिक सुधारणा केल्या आणि जगाकडे नव्याने पाहिले. सोव्हिएत संघाचे विघटन आणि आग्नेय आशियाच्या वेगवान वाढीच्या पार्श्वभूमीवर पंतप्रधान नरसिंह राव यांच्या काळात १९९२ च्या सुमारास ‘पूर्वेकडे पाहा’ धोरण सुरू झाले.
पूर्वेकडे कृती धोरणानंतर काय घडले? नोव्हेंबर २०१४ मध्ये म्यानमारच्या ने पी तॉ येथे झालेल्या भारत-आसियान शिखर परिषदेत पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी या धोरणाचे ‘पूर्वेकडे कृती’ असे नवे रूप मांडले. त्यात केवळ व्यापार नव्हे तर संपर्क, संरक्षण आणि सहकार्यावर अधिक भर आहे.
पाठ्यपुस्तकानुसार २०१५ च्या भारत-आफ्रिका शिखर परिषदेला सर्व ५४ आफ्रिकी देशांचे प्रतिनिधी उपस्थित होते. (पुस्तकाशी तपासा)
आग्नेय = व्यापार; पश्चिम = तेल; आफ्रिका = ऊर्जा आणि मदत.
पूर्वेकडे कृती धोरण पूर्वेकडे पाहा धोरणाचे नवे रूप आहे; ते दोन वेगळे धोरण नाहीत.
आठवणीची युक्ती : पा-कृ = पाहा, कृती. आठवणीची युक्ती: “आधी पाहिले (९२), मग कृती केली (२०१४)”.
फरक ओळखा
| प्रदेश | महत्त्वाचा मुद्दा |
|---|---|
| आफ्रिका | ऊर्जा, मदत, २०१५ शिखर परिषद |
| इंडो-पॅसिफिक | जपान, ऑस्ट्रेलिया, व्यापार |
| आग्नेय आशिया | पूर्वेकडे पाहा आणि कृती |
| पश्चिम आशिया | खनिज तेल आणि वायू |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पूर्वेकडे पाहा धोरण म्हणजे काय?
- 2भारताला आफ्रिकेशी संबंध का महत्त्वाचे आहेत?
- 3इंडो-पॅसिफिक क्षेत्रात कोणते देश येतात?
- 4पश्चिम आशियाशी भारताचे संबंध कशावर आधारित आहेत?
- 5पूर्वेकडे कृती धोरणाआधी आणि नंतर काय घडले?
- 6१९९१ नंतर आग्नेय आशियाशी व्यापार का वाढला?
- 7भारताच्या परराष्ट्र धोरणाचे मुख्य उद्दिष्ट काय आहे?
- 8भारताने अनेक प्रदेशांशी संबंध जोडणे का आवश्यक आहे असे तुम्हाला वाटते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1आग्नेय आशियाई देशांशी व्यापार वाढवण्याचे भारताचे धोरण.
- 2ऊर्जेच्या गरजा भागतात आणि आफ्रिका वेगाने विकसित होत आहे.
- 3जपान, ऑस्ट्रेलिया, न्यूझीलंड आणि आग्नेय आशियाई देश.
- 4खनिज तेल आणि नैसर्गिक वायू पुरवठा, तसेच तेथील भारतीयांचे योगदान.
- 5आधी १९९२ चे पूर्वेकडे पाहा धोरण; नंतर नोव्हेंबर २०१४ मध्ये पूर्वेकडे कृती धोरण.
- 6कारण भारताने मुक्त बाजार अर्थव्यवस्था स्वीकारली.
- 7सर्व राष्ट्रांशी मैत्री आणि परस्पर मदतीतून विकास.
- 8व्यापार, ऊर्जा आणि सुरक्षा अशा गरजा एकाच ठिकाणी भागत नाहीत (विद्यार्थ्याचे मत).