१८५७ पूर्वीचे उठाव आणि कारणे
भांड्यातले पाणी हळूहळू तापते, मग एकदम उकळून बाहेर येते. एखाद्या अन्यायाने लोकांच्या मनात असेच असमाधान साचत जाते आणि एके दिवशी स्फोट होतो.
१८५७ चा लढा अचानक झाला नाही. त्याआधी अनेक ठिकाणी स्थानिक उठाव झाले आणि त्यातून जमा झालेला असंतोष १८५७ मध्ये मोठ्या उठावाच्या रूपाने बाहेर पडला.
मुख्य कल्पना 1 : १८५७ पूर्वीचे उठाव — बंगालमध्ये संन्यासी-फकीरांचा उठाव (१७६३ पासून); १८०६ मध्ये वेल्लोरचा शिपायांचा उठाव; १८१७ मध्ये ओडिशात पाइकांचा उठाव (नेता बक्षी जगबंधू); १८२४ मध्ये बराकपूरचा उठाव; महाराष्ट्रात उमाजी नाईक यांनी रामोशी आणि तरुणांना संघटित करून लढा दिला, १८३२ मध्ये त्यांना पुण्यात फाशी दिली. जंगलावर अवलंबून असलेल्या आदिवासींनीही (संथाळ, गोंड) आणि कोकणातील फोंड-सावंत, कोल्हापूरच्या गडकऱ्यांनीही विरोध केला. हे उठाव स्थानिक होते आणि ब्रिटिशांनी ते दडपले; पण असंतोष संपला नाही.
मुख्य कल्पना 2 : आर्थिक, सामाजिक आणि राजकीय कारणे — आर्थिक : नवी महसूल पद्धत, जबरदस्तीने कर वसुली, शेती कोलमडली, कारागीर बेकार झाले. सामाजिक : सती बंदी आणि विधवा पुनर्विवाह कायदे योग्य असले तरी लोकांना ते आपल्या जीवनात हस्तक्षेप वाटले. राजकीय : डलहौसीने सातारा, नागपूर आणि झाशी खालसा केले; अयोध्येच्या नवाबाला गैरकारभाराच्या कारणाने पदच्युत केले. त्यामुळे ब्रिटिश विश्वासार्ह वाटेनात.
मुख्य कल्पना 3 : सैनिकांचा असंतोष आणि तात्कालिक कारण — भारतीय सैनिकांना सुभेदारापेक्षा मोठे पद मिळत नसे, पगार आणि भत्ते ब्रिटिश सैनिकांपेक्षा कमी होते आणि भत्ते हळूहळू कमी झाले. १८५६ मध्ये एन्फिल्ड रायफल आल्या. तिची काडतुसे दातांनी तोडावी लागत आणि त्यावर गाय व डुकराची चरबी लावली आहे अशी बातमी पसरली. त्यामुळे हिंदू आणि मुस्लिम दोन्ही शिपायांच्या धार्मिक भावना दुखावल्या.
- सोपे : उमाजी नाईकांना कुठे आणि कधी फाशी दिली? — पुण्यात, १८३२ मध्ये.
- मध्यम : १८५७ चे तात्कालिक कारण कोणते? — चरबी लावलेली एन्फिल्ड रायफलची काडतुसे दातांनी तोडण्याची सक्ती.
- परीक्षा-प्रकार : डलहौसीच्या धोरणाचा परिणाम काय झाला? — अनेक संस्थाने खालसा झाली आणि राजे व लोक ब्रिटिशांवर अविश्वास ठेवू लागले.
आकृतीत : लहान लहान उठाव ब्रिटिशांनी दडपले, पण असंतोष वाढत गेला आणि १८५७ मध्ये मोठ्या स्वरूपात बाहेर आला.
त्याआधी काय घडले? २० नोव्हेंबर १८५३ ला झाशीचे महाराज गंगाधरराव आजारी असताना त्यांनी आपल्या नात्यातला पाच वर्षांचा मुलगा दत्तक घेतला आणि त्याचे नाव दामोदरराव ठेवले. ब्रिटिश अधिकारी मेजर एलिस यांच्यासमोर दत्तकपत्र आणि मृत्युपत्र दिले गेले; राणी लक्ष्मीबाई हिला मुलाची पालक म्हणून नेमले होते. दुसऱ्याच दिवशी गंगाधररावांचे निधन झाले.
त्यानंतर काय घडले? गव्हर्नर जनरल डलहौसीने दत्तकाला मान्यता नाकारली आणि व्यपगत सिद्धांताखाली झाशी ताब्यात घेतले. दामोदररावांना राजाची खासगी संपत्ती मिळाली, पण राज्य आणि पद नाही. मार्च १८५४ मध्ये राणीला वार्षिक साठ हजार रुपये पेन्शन देऊन किल्ला सोडायला सांगितले. अशा घटनांमुळे संस्थानिकांचा राग वाढला.
कारणे = आर्थिक + सामाजिक + राजकीय + सैनिकांचा असंतोष; ठिणगी = एन्फिल्ड रायफलची काडतुसे.
१८५७ चा उठाव फक्त काडतुसांमुळे झाला असे म्हणणे चुकीचे आहे. काडतूस ही ठिणगी होती; आधीची अनेक वर्षांची कारणे इंधनासारखी जमा झाली होती.
आठवणीची युक्ती : ‘आ-सा-रा-सै’ = आर्थिक, सामाजिक, राजकीय, सैनिक; आणि ठिणगी = काडतूस.
फरक ओळखा
| कारणाचा प्रकार | उदाहरण | लोकांवर परिणाम |
|---|---|---|
| आर्थिक | जबरदस्तीने कर, कारागीर बेकार | शेतकरी आणि कारागीर कर्जबाजारी |
| सामाजिक | कायदे परंपरेत हस्तक्षेप वाटले | ब्रिटिशांवर अविश्वास |
| राजकीय | सातारा, नागपूर, झाशी खालसा | राजे आणि प्रजा नाराज |
| सैनिकी | कमी पगार, कमी पद, चरबीची अफवा | शिपायांचा उद्रेक |
१८५७ पूर्वीचे उठाव आणि कारणे
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासरावासाठी प्रश्न
- 1१८५७ पूर्वीचे दोन स्थानिक उठाव सांगा.
- 2उमाजी नाईक यांनी कोणाला संघटित केले?
- 3१८५७ चे तात्कालिक कारण कोणते?
- 4आर्थिक कारणांमुळे कारागिरांवर काय परिणाम झाला?
- 5कोणते संस्थान व्यपगत सिद्धांताने खालसा झाले? कोणतीही दोन नावे लिहा.
- 6भारतीय सैनिक असंतुष्ट का होते?
- 7झाशीचे राज्य ब्रिटिशांनी कसे घेतले?
- 8झाशी खालसा केल्यानंतर झाशीच्या राणीला काय सांगण्यात आले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वेल्लोरचा उठाव (१८०६), ओडिशातील पाइकांचा उठाव (१८१७), संन्यासी-फकीर उठाव — कोणतेही दोन.
- 2रामोशी आणि स्थानिक तरुणांना.
- 3एन्फिल्ड रायफलची काडतुसे दातांनी तोडावी लागत आणि त्यावर प्राण्यांची चरबी असल्याची अफवा पसरली.
- 4यंत्रावर बनलेल्या स्वस्त मालामुळे हस्तकला उद्योग बुडाले आणि कारागीर बेकार झाले.
- 5सातारा, नागपूर, झाशी — कोणतेही दोन.
- 6पद आणि पगार कमी, भत्ते कमी आणि धार्मिक भावना दुखावल्या.
- 7दत्तक न मानता व्यपगत सिद्धांताने ताब्यात घेतले.
- 8वार्षिक पेन्शन देऊन किल्ला सोडायला सांगितले.
उद्रेक, प्रसार आणि नेतृत्व
वर्गात एका मुलाने शिक्षेला विरोध केला की बाकीचे मुलेही हिंमतीने उभे राहतात. शिपायांचा विरोध असाच एका छावणीतून दुसऱ्या छावणीत पसरला.
१८५७ मध्ये बराकपूर आणि मीरत येथून सुरू झालेला शिपायांचा उठाव दिल्लीत मुघल बादशाहाच्या नावाखाली उत्तर भारतभर पसरला आणि शेतकरी, कारागीर, राजे यांनीही त्यात भाग घेतला.
मुख्य कल्पना 1 : उद्रेक : बराकपूर आणि मीरत — २९ मार्च १८५७ ला बराकपूर छावणीत मंगल पांडे यांनी इंग्रज अधिकाऱ्यावर हल्ला केला; त्यांना फाशी दिली गेली आणि ही बातमी वणव्यासारखी पसरली. त्यानंतर मीरतमधील सर्व शिपायांनी उठाव केला आणि ते दिल्लीकडे निघाले. वाटेत हजारो लोक स्वेच्छेने सामील झाले. त्यांनी लढ्याचे नेतृत्व मुघल बादशाह बहादूरशाह यांच्याकडे सोपवले आणि त्यांना हिंदुस्थानचा सम्राट घोषित केले.
मुख्य कल्पना 2 : प्रसार — दिल्ली ताब्यात आल्याने शिपायांचा आत्मविश्वास वाढला. उठाव बिहार ते राजपुतानापर्यंतच्या छावण्यांत आणि लखनौ, अलाहाबाद, कानपूर, बनारस, बरेली, झाशी येथे पसरला; नंतर दक्षिणेतही पोहोचला. महाराष्ट्रात सातारचे छत्रपती प्रतापसिंह आणि त्यांचे अधिकारी रंगो बापूजी, कोल्हापूरचे चिमासाहेब, नरगुंदचे बाबासाहेब भावे, नगरचे भागोजी नाईक पुढे होते. खानदेशात भिल्लांनी (काजरसिंगाच्या नेतृत्वाखाली) आणि सातपुड्यात शंकरशाहने उठाव केला.
मुख्य कल्पना 3 : नेतृत्व — बहादूरशाह लढायला असमर्थ होते, म्हणून नानासाहेब पेशवे, झाशीच्या राणी लक्ष्मीबाई आणि तात्या टोपे यांनी लढ्याची सूत्रे हाती घेतली. मौलवी अहमदुल्ला, कुंवरसिंह, मुघल सेनापती बख्त खान आणि बेगम हजरत महल यांनी वेगवेगळ्या भागांत नेतृत्व केले. दिल्ली, कानपूर, लखनौ, झाशी आणि पश्चिम बिहारमध्ये उठाव अधिक तीव्र होता. या लढ्यात हिंदू-मुस्लिम एकजूट दिसली.
- सोपे : उठावाची सुरुवात कोणत्या दोन ठिकाणी झाली? — बराकपूर आणि मीरत.
- मध्यम : मीरतच्या शिपायांनी दिल्ली का निवडली? — तिथे मुघल बादशाह होते आणि त्यांच्या नावाने लढ्याला मान्यता मिळणार होती.
- परीक्षा-प्रकार : उठावातील चार नेते आणि त्यांचा प्रदेश सांगा. — लक्ष्मीबाई (झाशी), नानासाहेब (कानपूर), बेगम हजरत महल (लखनौ), कुंवरसिंह (बिहार).
आकृतीत : एका छावणीतून दुसरीकडे, मग दिल्ली; असा उठाव पुढे पसरत गेला.
त्याआधी काय घडले? २६ फेब्रुवारी १८५७ ला बंगालमधील बहरामपूर येथे १९ व्या पलटणीने नव्या दारूगोळ्याची काडतुसे घ्यायला नकार दिला; पलटण पुढे बरखास्त केली गेली. या बातमीने बराकपूरच्या ३४ व्या पलटणीतही अस्वस्थता पसरली.
त्यानंतर काय घडले? २९ मार्च १८५७ ला मंगल पांडे यांनी बराकपूरमध्ये अधिकाऱ्यावर हल्ला केला. ८ एप्रिल १८५७ ला त्यांना फाशी दिली गेली. त्यांना अटक करायला नकार देणारे जमादार ईश्वरीप्रसाद यांनाही नंतर एप्रिलमध्ये फाशी देण्यात आले आणि पलटण बरखास्त केली गेली. तरीही ही बातमी इतर छावण्यांत पसरत राहिली.
त्याआधी काय घडले? २४ एप्रिल १८५७ ला मीरतमध्ये ३ ऱ्या घोडदळाच्या ८५ शिपायांनी नवी काडतुसे वापरायला नकार दिला. ८ मे ला कोर्ट-मार्शलमध्ये त्यांना दोषी ठरवले गेले आणि ९ मे ला सर्व सैन्यासमोर त्यांना बेड्या घातल्या गेल्या; शिक्षा दहा वर्षांचा कारावास.
त्यानंतर काय घडले? १० मे च्या संध्याकाळी मीरतच्या शिपायांनी उठाव केला. रात्रभर चाळीस मैल प्रवास करून ११ मे च्या सकाळी ते यमुना ओलांडून दिल्लीच्या लाल किल्ल्याजवळ पोहोचले आणि बहादूरशाह यांना आपला नेता मानायला सांगितले. दिल्लीतील पलटणीही त्यांना येऊन मिळाल्या.
२९ मार्च = बराकपूर; १० मे = मीरत; ११ मे = दिल्ली.
बहादूरशाह यांनी स्वतः लढा सुरू केला असे नाही. शिपायांनी सुरू केला आणि नंतर त्यांचे नेतृत्व बादशाहांकडे दिले.
आठवणीची युक्ती : ‘२९-१०-११’ : २९ मार्च बराकपूर, १० मे मीरत, ११ मे दिल्ली.
फरक ओळखा
| नेता | प्रदेश | काय केले |
|---|---|---|
| नानासाहेब पेशवे, तात्या टोपे | कानपूर आणि मध्य भारत | लढ्याची सूत्रे हाती घेतली |
| राणी लक्ष्मीबाई | झाशी | झाशीचे नेतृत्व केले |
| बेगम हजरत महल | लखनौ (अवध) | अवधमध्ये उठावाचे नेतृत्व |
| कुंवरसिंह | बिहार | पश्चिम बिहारमध्ये लढा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मंगल पांडे कोणत्या छावणीत होते?
- 2मीरतचे शिपाई दिल्लीला का गेले?
- 3उठावाने बहादूरशाह यांना कोणती पदवी दिली?
- 4महाराष्ट्रातील तीन उठावकर्त्यांची नावे सांगा.
- 5उठावाचे नेतृत्व कोणत्या चार व्यक्तींनी केले?
- 6दिल्ली ताब्यात आल्याने उठावावर काय परिणाम झाला?
- 7मंगल पांडे यांच्या फाशीनंतर काय घडले?
- 8१० मे १८५७ च्या आधी मीरतमध्ये काय घडले होते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1बराकपूर छावणीत (३४ वी पलटण).
- 2मुघल बादशाहाच्या नावाने लढ्याला मान्यता मिळावी आणि दिल्ली हे केंद्र हवे होते.
- 3हिंदुस्थानचा सम्राट.
- 4छत्रपती प्रतापसिंह, रंगो बापूजी, चिमासाहेब, बाबासाहेब भावे, भागोजी नाईक — कोणतेही तीन.
- 5नानासाहेब, लक्ष्मीबाई, तात्या टोपे, बेगम हजरत महल, कुंवरसिंह — कोणत्याही चार.
- 6शिपायांचा आत्मविश्वास वाढला आणि उठाव उत्तर भारतात पसरला.
- 7बातमी वणव्यासारखी पसरली आणि मीरतच्या शिपायांनी उठाव केला.
- 8८५ शिपायांनी काडतुसे नाकारली, कोर्ट-मार्शल झाले आणि त्यांना बेड्या घालून दहा वर्षांचा कारावास मिळाला.
अपयश आणि परिणाम
खेळात एका संघाकडे कप्तान, योजना आणि पुरेसे साहित्य असते; दुसऱ्या संघात खेळाडू धाडसी पण योजनेविना असतात. धाडस असले तरी योजना नसेल तर सामना हरतात.
१८५७ चा लढा १८५८ च्या अखेरीस ब्रिटिशांनी मोडून काढला; पण त्याचे परिणाम मोठे झाले : कंपनीची सत्ता संपली आणि ब्रिटिश राणीची थेट सत्ता सुरू झाली.
मुख्य कल्पना 1 : अपयशाची कारणे — लढा सर्वत्र एकाच वेळी झाला नाही (राजपुताना, पंजाब, बंगालचा काही भाग दूरच राहिला); सर्वमान्य केंद्रीय नेता नव्हता; बहुतेक संस्थानिक ब्रिटिशांशीच एकनिष्ठ राहिले; युद्धनीतीचा अभाव होता (दिल्ली ताब्यात घेतली पण टिकवता आली नाही); शस्त्रे कमी होती. ब्रिटिशांकडे पैसा, शिस्तबद्ध सैन्य, नवी शस्त्रे, अनुभवी सेनापती आणि वाहतूक-संदेशवहनावर ताबा होता. क्रिमियन युद्ध नुकतेच जिंकल्याने आंतरराष्ट्रीय परिस्थितीही त्यांना अनुकूल होती. बहादूरशाह कैद झाले आणि रंगूनला पाठवले गेले; नानासाहेब आणि बेगम हजरत महल नेपाळमध्ये आश्रयाला गेले, तात्या टोपे दहा महिने लढले पण विश्वासघाताने पकडले जाऊन त्यांना फाशी झाली; लक्ष्मीबाई, कुंवरसिंह, अहमदुल्ला यांनी प्राण गमावले.
मुख्य कल्पना 2 : कंपनीची सत्ता संपली — १८५८ च्या भारत सरकार कायद्याने ब्रिटिश संसदेने कंपनीची सत्ता संपवून भारताच्या कारभाराची जबाबदारी स्वतः घेतली. गव्हर्नर जनरलला व्हाइसरॉय म्हटले जाऊ लागले; लॉर्ड कॅनिंग हे शेवटचे गव्हर्नर जनरल आणि पहिले व्हाइसरॉय ठरले. भारताच्या कारभारासाठी ब्रिटिश सरकारमध्ये ‘भारतमंत्री’ (Secretary of State) हे नवे पद निर्माण झाले.
मुख्य कल्पना 3 : राणीचा जाहीरनामा आणि लष्करातील बदल — राणी व्हिक्टोरियाच्या जाहीरनाम्यात सांगितले : भारतीयांमध्ये वंश, धर्म, जात किंवा जन्मस्थान यावरून भेदभाव केला जाणार नाही; सरकारी नोकऱ्या गुणवत्तेनुसार मिळतील; धर्मात हस्तक्षेप होणार नाही; कंपनीने संस्थानिकांशी केलेले तह मान्य केले जातील आणि कोणतेही संस्थान आता खालसा केले जाणार नाही. लष्करात ब्रिटिश सैनिकांचे प्रमाण वाढवले, मोक्याच्या जागी ब्रिटिश अधिकारी ठेवले, तोफखाना फक्त ब्रिटिशांकडे ठेवला आणि जात-धर्मानुसार तुकड्या केल्या; पाठ्यपुस्तकानुसार ब्रिटिशांनी भेदनीती स्वीकारली. भारतीयांना या लढ्यातून एकजुटीने लढण्याची प्रेरणा मिळाली.
- सोपे : १८५७ च्या अपयशाचे एक कारण सांगा. — सर्वमान्य केंद्रीय नेता नव्हता.
- मध्यम : गव्हर्नर जनरलचे नाव कसे बदलले? — व्हाइसरॉय.
- परीक्षा-प्रकार : राणीच्या जाहीरनाम्याचा संस्थानिकांना काय फायदा झाला? — तह मान्य केले गेले आणि संस्थाने खालसा करणे थांबले.
आकृतीत : एका लढ्यातून सत्तेची रचना बदलली, पण भारतीयांना स्वातंत्र्याची प्रेरणाही मिळाली.
त्याआधी काय घडले? सप्टेंबर १८५७ मध्ये कंपनीच्या सैन्याने दिल्ली पुन्हा ताब्यात घेतली. उठावाचे मुख्य केंद्र हातातून गेले आणि बादशाह बहादूरशाह यांच्यावर खटला चालला.
त्यानंतर काय घडले? २ ऑगस्ट १८५८ ला ब्रिटिश संसदेने कंपनीचे राज्य संपवणारा कायदा केला (१ नोव्हेंबर १८५८ ला तो लागू झाला). १ नोव्हेंबर १८५८ ला अलाहाबादच्या दरबारात लॉर्ड कॅनिंगने राणीचा जाहीरनामा वाचून दाखवला. ऑक्टोबर १८५८ मध्ये बहादूरशाह यांना रंगूनच्या तुरुंगात पाठवले गेले आणि १८६२ मध्ये तिथेच त्यांचा मृत्यू झाला.
१८५८ चा कायदा = कंपनी संपली + व्हाइसरॉय + भारतमंत्री; जाहीरनामा = भेदभाव नाही + संस्थाने खालसा नाहीत.
१८५७ च्या अपयशानंतर सर्व काही संपले असे नाही. त्यातून राष्ट्रीय एकतेची आणि स्वातंत्र्याची प्रेरणा मिळाली आणि पुढील चळवळींना बळ मिळाले.
आठवणीची युक्ती : ५८ = कंपनी बाद, राणी हजर; जाहीरनामा = ‘भेद नाही, खालसा नाही’.
फरक ओळखा
| मुद्दा | १८५८ च्या आधी | १८५८ नंतर |
|---|---|---|
| सत्ता | ईस्ट इंडिया कंपनी | ब्रिटिश राणी (Crown) |
| प्रमुख पद | गव्हर्नर जनरल | व्हाइसरॉय |
| इंग्लंडमधील नियंत्रण | कंपनीचे संचालक आणि नियंत्रण मंडळ | भारतमंत्री (Secretary of State) |
| संस्थाने | व्यपगताने खालसा होत | खालसा न करण्याचे आश्वासन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1१८५७ च्या अपयशाची तीन कारणे सांगा.
- 2१८५८ च्या कायद्याने कोणते दोन बदल झाले?
- 3पहिला व्हाइसरॉय कोण?
- 4राणीच्या जाहीरनाम्यातील दोन आश्वासने सांगा.
- 5लष्करात कोणते बदल केले गेले आणि का?
- 6बहादूरशाह यांचे पुढे काय झाले?
- 7दिल्ली पुन्हा ताब्यात आल्यानंतर पुढे काय घडले?
- 8१८५७ च्या लढ्याचे महत्त्व काय?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सर्वमान्य नेता नाही, लढा सर्वत्र नाही, बहुतेक संस्थानिक दूर, युद्धनीतीचा अभाव — कोणतीही तीन.
- 2कंपनीची सत्ता संपली आणि गव्हर्नर जनरल व्हाइसरॉय झाला; भारतमंत्री हे नवे पद आले.
- 3लॉर्ड कॅनिंग.
- 4भेदभाव नाही; नोकऱ्या गुणवत्तेनुसार; धर्मात हस्तक्षेप नाही; तह मान्य, संस्थाने खालसा नाहीत — कोणतीही दोन.
- 5ब्रिटिश सैनिक वाढवले, मोक्याच्या जागी ब्रिटिश अधिकारी, तोफखाना ब्रिटिशांकडे, जात-धर्मानुसार तुकड्या — पुन्हा उठाव होऊ नये म्हणून.
- 6त्यांना रंगूनच्या तुरुंगात पाठवले गेले आणि १८६२ मध्ये तिथेच मृत्यू झाला.
- 7१८५८ मध्ये कंपनीची सत्ता संपली आणि राणीची सत्ता सुरू झाली.
- 8शेतकरी, कारागीर, राजे, आदिवासी सर्व एकत्र लढले; त्यातून राष्ट्रीय एकतेची आणि स्वातंत्र्याची प्रेरणा मिळाली.