मराठे, सहायक फौज आणि सातारा
शेजाऱ्याशी भांडणात तुम्ही एका बलवान पाहुण्याची मदत घेता. पाहुणा मदत करतो, पण तुमच्याच घरात राहतो, खर्चही तुमच्याकडून घेतो आणि घराच्या निर्णयात बोलत राहतो. शेवटी घर तुमचे राहत नाही.
सहायक फौज म्हणजे लॉर्ड वेलस्लीने भारतीय राजांशी केलेला करार. राजाला ब्रिटिश लष्करी मदत मिळे, पण त्याला काही अटी पाळाव्या लागत.
मुख्य कल्पना 1 : मराठ्यांचा ब्रिटिशांशी संघर्ष — मुंबई हे ब्रिटिशांचे पश्चिम भारतातील मुख्य केंद्र होते. पेशवे माधवरावांच्या मृत्यूनंतर पेशवाईच्या लोभाने रघुनाथरावांनी ब्रिटिशांची मदत मागितली आणि ब्रिटिश मराठा राजकारणात शिरले. १७७४ ते १८१८ मध्ये तीन युद्धे झाली. पहिल्या युद्धात मराठे एकजुटीने लढले आणि १७८२ च्या सालबाईच्या तहाने ते संपले.
मुख्य कल्पना 2 : सहायक फौजेच्या अटी आणि वसईचा तह — अटी : राजाने दरबारात ब्रिटिश सैन्य ठेवायचे आणि त्याचा खर्च रोख किंवा प्रदेश देऊन भागवायचा; ब्रिटिशांच्या मध्यस्थीशिवाय इतर सत्तेशी तह किंवा युद्ध करायचे नाही; दरबारात ब्रिटिश रेसिडेंट ठेवायचा. १८०२ मध्ये दुसऱ्या बाजीरावाने ही सहायक फौज स्वीकारली; तो वसईचा तह. काही मराठा सरदारांना तो मान्य नव्हता, म्हणून दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध झाले. १८१८ मध्ये बाजीरावाने ब्रिटिशांना शरणागती पत्करली. शिंद्यांच्या सैन्याचा पराभव करून जनरल लेकने मुघल बादशाहाला ताब्यात घेतले.
मुख्य कल्पना 3 : सातारचे छत्रपती प्रतापसिंह — पेशवाई संपली तरी सातारचे छत्रपती प्रतापसिंह राज्य करत होते. त्यांनी साताऱ्यात पाण्याची सोय, रस्ते, मुला-मुलींच्या शाळा आणि छापखाना सुरू केला. नंतर त्यांना पदच्युत करून काशीला पाठवले गेले आणि १८४७ मध्ये तिथेच त्यांचा मृत्यू झाला. रंगो बापूजी गुप्ते यांनी इंग्लंडपर्यंत कायदेशीर लढा दिला, पण अपयश आले. १८४८ मध्ये डलहौसीने दत्तकाची परवानगी नाकारून सातारा खालसा केला.
- सोपे : वसईचा तह कोणामध्ये झाला? — दुसरा बाजीराव आणि ब्रिटिश यांच्यात.
- मध्यम : सहायक फौजेतील एक अट सांगा. — राजाने दरबारात ब्रिटिश रेसिडेंट ठेवायचा.
- परीक्षा-प्रकार : सहायक फौजेमुळे राजांचे स्वातंत्र्य कसे गेले? — सैन्य, परराष्ट्र संबंध आणि निर्णय ब्रिटिशांच्या देखरेखीखाली गेले.
आकृतीत : मराठ्यांची सत्ता हळूहळू कमी होत गेली आणि शेवटी सातारचे राज्यही ब्रिटिशांकडे गेले.
त्याआधी काय घडले? २५ ऑक्टोबर १८०२ ला पुण्याजवळ हडपसर येथे यशवंतराव होळकरांनी पेशवे आणि शिंदे यांच्या संयुक्त सैन्याचा पराभव केला. त्यानंतर पेशवा बाजीराव दुसरा पुण्यातून पळाला आणि वसईला जाऊन ब्रिटिशांची मदत मागू लागला.
त्यानंतर काय घडले? ३१ डिसेंबर १८०२ ला वसईचा तह झाला. १८०३ मध्ये बाजीरावाला पुण्यात ब्रिटिश संरक्षणाखाली पुन्हा गादीवर बसवले गेले आणि दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध सुरू झाले. नाममात्र पेशवा राहिला, पण खरी सत्ता ब्रिटिशांकडे गेली.
सहायक फौज = ब्रिटिश सैन्य + राजाचा खर्च + रेसिडेंट = राजाचे स्वातंत्र्य कमी.
सहायक फौजेचा तह म्हणजे फक्त संरक्षणाचा करार असे समजणे चुकीचे आहे. त्यातून ब्रिटिशांनी राज्यांवर नियंत्रण मिळवले.
आठवणीची युक्ती : तीन अटी म्हणजे ‘सैन्य, सलोखा, साहेब’ : ब्रिटिश सैन्य, इतरांशी संबंधांवर बंदी, आणि रेसिडेंट साहेब.
फरक ओळखा
| अट | अर्थ | परिणाम |
|---|---|---|
| सैन्य | दरबारात ब्रिटिश सैन्य ठेवणे आणि खर्च देणे | पैसा किंवा प्रदेश जातो, राज्य कमजोर होते |
| परराष्ट्र संबंध | ब्रिटिशांच्या मध्यस्थीशिवाय तह-युद्ध नाही | स्वतंत्र निर्णयाचा अधिकार जातो |
| रेसिडेंट | दरबारात ब्रिटिश अधिकारी ठेवणे | राज्यकारभारात हस्तक्षेप वाढतो |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सहायक फौजेचा करार कोणी केला?
- 2ब्रिटिश मराठा राजकारणात कसे शिरले?
- 3पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध कोणत्या तहाने संपले?
- 4सहायक फौजेतील तीन अटी सांगा.
- 5सातारा कधी आणि कोणी खालसा केले?
- 6बाजीराव दुसऱ्याने वसईचा तह का केला?
- 7वसईच्या तहानंतर कोणते युद्ध झाले?
- 8छत्रपती प्रतापसिंहांच्या पदच्युतीनंतर पुढे काय झाले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1लॉर्ड वेलस्लीने.
- 2माधवरावांच्या मृत्यूनंतर रघुनाथरावांनी पेशवाईच्या लोभाने ब्रिटिशांची मदत मागितली.
- 3१७८२ च्या सालबाईच्या तहाने.
- 4ब्रिटिश सैन्य ठेवणे आणि खर्च देणे; ब्रिटिशांशिवाय इतरांशी तह-युद्ध नाही; ब्रिटिश रेसिडेंट ठेवणे.
- 5१८४८ मध्ये, लॉर्ड डलहौसीने.
- 6हडपसरच्या पराभवानंतर तो पळाला होता आणि गादी परत मिळवण्यासाठी ब्रिटिश मदत हवी होती.
- 7दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध (१८०३).
- 8त्यांना काशीला पाठवले, १८४७ मध्ये तिथे मृत्यू झाला आणि १८४८ मध्ये सातारा खालसा झाले.
प्रशासन, न्याय आणि कायदे
मोठ्या शाळेत एका माणसाला सगळे सांभाळता येत नाही. म्हणून विभाग, प्रमुख आणि नियमपुस्तक असते. ब्रिटिशांनी भारतात असेच नवे प्रशासन उभे केले.
ब्रिटिश प्रशासनाचे चार आधारस्तंभ होते : नागरी सेवा, लष्कर, पोलीस आणि न्यायव्यवस्था.
मुख्य कल्पना 1 : द्वैध शासन आणि संसदेचे कायदे — १७६५ मध्ये क्लाइव्हने बंगालमध्ये द्वैध शासन सुरू केले : महसूल गोळा करण्याचे काम कंपनीकडे आणि कायदा-सुव्यवस्थेचे काम नवाबाकडे. करांचा पैसा कंपनीच्या अधिकाऱ्यांच्या खिशात जात असे. म्हणून ब्रिटिश संसदेने कायदे केले : १७७३ चा रेग्युलेटिंग अॅक्ट (बंगालचा गव्हर्नर आता गव्हर्नर जनरल, वॉरन हेस्टिंग्ज पहिला, चार जणांची समिती) आणि १७८४ चा पिट्स इंडिया अॅक्ट (नियंत्रण मंडळ). १८१३, १८३३ आणि १८५३ मध्येही बदल केले गेले.
मुख्य कल्पना 2 : नागरी सेवा, लष्कर आणि पोलीस — लॉर्ड कॉर्नवॉलिसने अधिकाऱ्यांची नोकरशाही उभी केली. कंपनी अधिकाऱ्यांचा खासगी व्यापार बंद केला आणि त्यासाठी पगार वाढवला. त्याने ब्रिटिश प्रदेशाचे जिल्हे केले; जिल्हाधिकारी हा जिल्ह्याचा प्रमुख, ज्याच्याकडे महसूल, न्याय आणि सुव्यवस्था असे काम होते. अधिकारी स्पर्धा परीक्षेतून (भारतीय नागरी सेवा, ICS) निवडले जात. लष्कर ब्रिटिश प्रदेशाचे रक्षण करी, नवे प्रदेश घेई आणि उठाव मोडून काढी; पोलीस कायदा-सुव्यवस्था सांभाळत.
मुख्य कल्पना 3 : न्यायव्यवस्था — इंग्लंडच्या न्यायव्यवस्थेच्या धर्तीवर प्रत्येक जिल्ह्यात दिवाणी आणि फौजदारी न्यायालय सुरू झाले आणि निकालांचा फेरविचार करायला उच्च न्यायालय स्थापले. लॉर्ड मेकॉलेच्या नेतृत्वाखालील समितीने कायद्यांची संहिता बनवली; तीच भारतीय दंड संहिता, ज्यात कायद्यापुढे समानतेचे तत्त्व होते. दोषही होते : युरोपियनांसाठी वेगळी न्यायालये आणि कायदे, नवे कायदे सामान्यांना समजणे कठीण, खटले महागडे आणि वर्षानुवर्षे प्रलंबित.
- सोपे : जिल्ह्याचा प्रमुख कोण असे? — जिल्हाधिकारी.
- मध्यम : द्वैध शासनाचा दोष काय होता? — महसूल कंपनी घेई, पण सुव्यवस्थेची जबाबदारी नवाबावर होती; करांचा पैसा अधिकाऱ्यांच्या खिशात जाई.
- परीक्षा-प्रकार : भारतीय दंड संहितेचे चांगले आणि वाईट असे एक-एक वैशिष्ट्य सांगा. — चांगले : कायद्यापुढे समानता. वाईट : युरोपियनांसाठी वेगळे कायदे.
आकृतीत : चार स्तंभांवर ब्रिटिश सत्तेचे प्रशासन उभे होते.
भारतीय दंड संहिता लागू होण्याआधी काय घडले? त्याआधी वेगवेगळे प्रदेश आणि समाज वेगवेगळे कायदे व शिक्षा पाळत होते. १८३७ मध्ये मेकॉलेच्या विधी आयोगाने संपूर्ण देशासाठी एकच दंडसंहिता तयार केली.
भारतीय दंड संहिता लागू होण्यानंतर काय घडले? ही संहिता १ जानेवारी १८६२ रोजी लागू झाली आणि १६० वर्षांहून अधिक काळ टिकली. १ जुलै २०२४ रोजी तिची जागा ‘भारतीय न्याय संहिता’ने घेतली.
जिल्हाधिकारी = महसूल + न्याय + सुव्यवस्था; ICS = स्पर्धा परीक्षा.
द्वैध शासन म्हणजे दोन राज्यकर्ते एकत्र काम करत होते असे नाही. पैसा कंपनीकडे आणि जबाबदारी नवाबाकडे अशी वाटणी होती.
आठवणीची युक्ती : कॉर्नवॉलिस = जिल्हे + जिल्हाधिकारी + पगारवाढ.
फरक ओळखा
| स्तंभ | काम | उदाहरण |
|---|---|---|
| नागरी सेवा | महसूल, न्याय आणि व्यवस्था सांभाळणे | जिल्हाधिकारी, ICS |
| लष्कर | प्रदेशाचे रक्षण, नवे प्रदेश, उठाव मोडणे | ब्रिटिश-भारतीय सैन्य |
| पोलीस | कायदा आणि सुव्यवस्था | जिल्ह्यातील पोलीस |
| न्यायव्यवस्था | दिवाणी आणि फौजदारी खटले | उच्च न्यायालय, दंड संहिता |
सरावासाठी प्रश्न
- 1द्वैध शासन कोणी आणि कधी सुरू केले?
- 2१७७३ च्या रेग्युलेटिंग अॅक्टने काय बदलले?
- 3भारतीय नागरी सेवेचे अधिकारी कसे निवडले जात?
- 4जिल्हाधिकाऱ्याची तीन कामे सांगा.
- 5भारतीय दंड संहिता कोणत्या तत्त्वावर आधारित होती?
- 6न्यायव्यवस्थेतील दोन दोष सांगा.
- 7द्वैध शासनाचे वाईट परिणाम काय झाले?
- 8कंपनीच्या कारभारावर टीका झाल्यावर ब्रिटिश संसदेने काय केले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1रॉबर्ट क्लाइव्हने, १७६५ मध्ये.
- 2बंगालचा गव्हर्नर गव्हर्नर जनरल झाला; वॉरन हेस्टिंग्ज पहिला आणि त्याला चार जणांची समिती मिळाली.
- 3स्पर्धा परीक्षांद्वारे.
- 4महसूल गोळा करणे, न्याय देणे आणि कायदा-सुव्यवस्था राखणे.
- 5ब्रिटिश कायद्यापुढील समानतेच्या तत्त्वावर.
- 6युरोपियनांसाठी वेगळी न्यायालये; खटले महागडे आणि प्रलंबित.
- 7करांचा पैसा कंपनीच्या अधिकाऱ्यांच्या खिशात गेला आणि प्रजा त्रस्त झाली.
- 8कंपनीवर नियंत्रणासाठी १७७३, १७८४ आणि पुढे १८१३, १८३३, १८५३ चे कायदे केले.
आर्थिक आणि सामाजिक परिणाम
गावातला विणकर रोज कापड विणतो, पण बाजारात कारखान्यात बनलेला स्वस्त कापडाचा ढीग येतो. ग्राहक स्वस्त कापड घेतात आणि विणकराचे काम थांबते. असेच अनेक कारागिरांचे झाले.
ब्रिटिश धोरणांनी भारताची अर्थव्यवस्था इंग्लंडच्या फायद्यासाठी बदलली; त्यातून शोषण झाले. त्याचबरोबर वाहतूक, उद्योग आणि शिक्षणात नवे बदलही आले.
मुख्य कल्पना 1 : जमीन महसूल आणि शेती — ब्रिटिशांपूर्वी महसूल पिकाच्या प्रकारावर आधारित असे, तो मुख्यतः धान्यरूपात घेतला जाई आणि पीक बुडले तर शेतकऱ्याला सूट मिळे. ब्रिटिशांनी जमीन मोजून क्षेत्रानुसार कर ठरवला, तो रोख भरणे सक्तीचे केले आणि न भरल्यास जमीन जप्त केली. शेतकरी कर भरायला मिळेल त्या भावाने पीक विकू लागले, जमीन सावकाराकडे गहाण टाकू लागले आणि दिवाळखोर झाले. सरकार, जमीनदार, सावकार आणि व्यापारी अशा सर्वांकडून शोषण झाले. कापूस, नीळ, तंबाखू, चहा अशा नगदी पिकांवर भर देणे म्हणजे शेतीचे व्यापारीकरण. १८६० ते १९०० मध्ये मोठे दुष्काळ पडले.
मुख्य कल्पना 2 : पारंपरिक उद्योग आणि नवे उद्योग — भारतातून इंग्लंडला जाणाऱ्या मालावर जास्त कर आणि इंग्लंडमधून येणाऱ्या मालावर कमी कर लावला गेला. शिवाय इंग्लंडचा माल यंत्रावर स्वस्तात बनत होता. त्यामुळे कारागीर टिकू शकले नाहीत, पारंपरिक उद्योग बंद पडले आणि अनेक जण बेकार झाले. तरीही काहींनी अडचणींवर मात करून उद्योग उभे केले : १८५४ मध्ये कावसजी नानाभाई दावर यांनी मुंबईत पहिली कापड गिरणी काढली; १८५५ मध्ये बंगालच्या रिश्रा येथे पहिली ताग गिरणी सुरू झाली; आणि १९०७ मध्ये जमशेदजी टाटांनी जमशेदपूर येथे टाटा आयर्न अँड स्टील कंपनी स्थापली.
मुख्य कल्पना 3 : वाहतूक, शिक्षण आणि सुधारणा — १६ एप्रिल १८५३ ला मुंबई ते ठाणे ही भारतातील पहिली रेल्वे धावली; त्याच वर्षी तारायंत्र आणि नंतर टपाल सेवा सुरू झाली. १७८४ मध्ये विल्यम जोन्सने कोलकात्यात ‘एशियाटिक सोसायटी ऑफ बंगाल’ स्थापली. १८२९ मध्ये बेंटिंकने सती प्रतिबंधक कायदा केला आणि १८५६ मध्ये विधवा पुनर्विवाह कायदा झाला. १८३५ मध्ये मेकॉलेच्या शिफारशीने इंग्रजी शिक्षण सुरू झाले आणि १८५७ मध्ये कोलकाता, मुंबई आणि मद्रासमध्ये विद्यापीठे स्थापली गेली. इंग्रजी शिकलेल्या मध्यमवर्गाने पुढे समाजसुधारणेचे नेतृत्व केले.
- सोपे : भारतातील पहिली रेल्वे कोणत्या मार्गावर धावली? — मुंबई ते ठाणे.
- मध्यम : शेतकरी दिवाळखोर का झाले? — रोख कर भरण्यासाठी त्यांनी कमी भावात पीक विकले आणि जमीन सावकाराकडे गहाण टाकली.
- परीक्षा-प्रकार : भारतातील पारंपरिक उद्योग का बंद पडले? — इंग्लंडचा यंत्रावर बनलेला स्वस्त माल कमी करात भारतात येई आणि भारतीय मालावर जास्त कर होता.
आकृतीत : एकीकडे शोषण वाढले आणि दुसरीकडे रेल्वे, शिक्षण आणि गिरण्या अशा नव्या गोष्टी आल्या.
त्याआधी काय घडले? मुंबई सरकारचे मुख्य अभियंता जॉर्ज क्लार्क १८४३ मध्ये भांडुपला भेट द्यायला गेले असताना त्यांना मुंबई-ठाणे रेल्वेची कल्पना सुचली. ऑक्टोबर १८५० च्या अखेरीस शीवजवळ प्रत्यक्ष कामाची पहिली कुदळ मारली गेली. आणि १६ एप्रिल १८५३ ला दुपारी सुमारे साडेतीन वाजता सुमारे ४०० पाहुण्यांना घेऊन १४ डब्यांची गाडी बोरीबंदराहून निघाली; साहिब, सिंध आणि सुलतान ही तीन इंजिने ती ओढत होती आणि २१ तोफांची सलामी झाली.
त्यानंतर काय घडले? गाडी सुमारे ३४ किमी अंतर एका तासाच्या आसपास वेळात पार करून ठाण्याला पोहोचली; वाटेत इंजिनांत पाणी भरण्यासाठी शीव येथे थांबा घेतला. या यशानंतर रेल्वे कंपन्यांचा, म्हणजे ग्रेट इंडियन पेनिन्सुला रेल्वे आणि ईस्ट इंडियन रेल्वेचा, विस्तार होत गेला.
त्याआधी काय घडले? भारतीय शिक्षणात ‘प्राच्यवादी’ (संस्कृत, फारसी, अरबी शिकवण्याच्या बाजूचे) आणि ‘इंग्रजीवादी’ (इंग्रजीतून पाश्चात्त्य शिक्षणाच्या बाजूचे) यांच्यात वाद चालला होता आणि दहा वर्षांहून अधिक काळ निर्णय अडला होता. २ फेब्रुवारी १८३५ ला थॉमस बॅबिंग्टन मेकॉले यांनी आपले शिक्षणावरील टिपण (मिनिट) मांडले.
त्यानंतर काय घडले? ७ मार्च १८३५ ला गव्हर्नर जनरल बेंटिंकने तो मान्य केला. १८३७ मध्ये फारसीऐवजी इंग्रजी ही न्यायालये आणि कचेऱ्यांची अधिकृत भाषा झाली. १८५७ मध्ये कोलकाता, मुंबई आणि मद्रासमध्ये विद्यापीठे सुरू झाली.
ब्रिटिश महसूल = जमिनीचे क्षेत्र + रोख रक्कम + न दिल्यास जमीन जप्त.
ब्रिटिशांनी फक्त नुकसानच केले असे म्हणणे अर्धसत्य आहे. रेल्वे, तार आणि शिक्षण यांचा पुढे राष्ट्रीय एकतेला उपयोग झाला, पण हे बदल त्यांच्या फायद्यासाठी केले गेले होते.
आठवणीची युक्ती : ५३ ची रेल्वे, ५४ ची गिरणी, ५७ ची विद्यापीठे.
फरक ओळखा
| मुद्दा | ब्रिटिशांपूर्वी | ब्रिटिश काळात |
|---|---|---|
| कर कसा ठरे | पिकाच्या प्रकारावर | जमिनीच्या क्षेत्रावर |
| कर कशात | मुख्यतः धान्यरूपात | सक्तीने रोख रकमेत |
| न भरल्यास | जमीन जप्त होत नसे | जमीन जप्त होई |
आर्थिक आणि सामाजिक परिणाम
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासरावासाठी प्रश्न
- 1शेतीचे व्यापारीकरण म्हणजे काय?
- 2भारतातील पहिली रेल्वे कधी धावली?
- 3पहिली कापड गिरणी कोणी आणि कुठे सुरू केली?
- 4सती प्रतिबंधक कायदा कोणी केला?
- 5ब्रिटिश महसूल पद्धत आणि ब्रिटिशांपूर्वीची पद्धत यातील दोन फरक सांगा.
- 6इंग्रजी शिक्षण सुरू झाल्याचा काय परिणाम झाला?
- 7१८३५ च्या मेकॉलेच्या टिपणानंतर पुढे काय घडले?
- 8पारंपरिक उद्योग बंद पडल्याचा कारागिरांवर काय परिणाम झाला?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1नफा देणाऱ्या नगदी पिकांवर (कापूस, नीळ, तंबाखू, चहा) भर देणे.
- 2१६ एप्रिल १८५३ ला.
- 3कावसजी नानाभाई दावर यांनी १८५४ मध्ये मुंबईत.
- 4लॉर्ड विल्यम बेंटिंकने, १८२९ मध्ये.
- 5आधी पिकानुसार, धान्यरूपात, जप्ती नाही; नंतर क्षेत्रानुसार, रोख, न भरल्यास जमीन जप्त.
- 6भारतीयांना पाश्चात्त्य विचार, सुधारणा आणि विज्ञान समजले आणि सुधारणा चळवळीला नेते मिळाले.
- 7७ मार्च १८३५ ला बेंटिंकने मान्यता दिली, १८३७ मध्ये इंग्रजी अधिकृत भाषा झाली आणि १८५७ मध्ये विद्यापीठे आली.
- 8अनेक कारागीर बेकार झाले.