प्रबोधन युग आणि भौगोलिक शोध
शाळेच्या ग्रंथालयात एकच पुस्तक हाताने लिहिलेले असते आणि ते लिहायला महिने जातात. छपाईयंत्र आले की तेच पुस्तक एका दिवसात शेकडो मुलांपर्यंत पोहोचते. युरोपातही असाच बदल घडला.
युरोपात १३ व्या ते १६ व्या शतकाचा काळ म्हणजे प्रबोधन युग. त्या काळात ग्रीक आणि रोमन परंपरा पुन्हा जिवंत झाल्या, माणूस विचारांच्या केंद्रस्थानी आला आणि आधुनिक युगाचा पाया घातला गेला.
मुख्य कल्पना 1 : प्रबोधन युगातील बदल — कला, स्थापत्य आणि तत्त्वज्ञान यांत नवी भरभराट झाली. लिओनार्दो दा विंची चित्रकार तसेच शास्त्रज्ञ होता; ‘मोनालिसा’ आणि ‘लास्ट सपर’ ही त्याची अमर चित्रे आहेत. स्थानिक भाषांत साहित्य लिहिले गेले. सुमारे १४५० मध्ये जर्मनीच्या जोहान्स गुटेनबर्गने छपाईयंत्र शोधले, त्यामुळे नवे विचार सर्व थरांपर्यंत पोहोचले.
मुख्य कल्पना 2 : धर्मसुधारणा — चर्चचे धर्मगुरू लोकांच्या अज्ञानाचा फायदा घेऊन अनावश्यक विधी करवत होते. स्वतंत्र विचारवंतांनी या जुन्या विचारांवर टीका केली. त्यामुळे माणसाचे स्वातंत्र्य आणि बुद्धिवाद यांना महत्त्व मिळाले.
मुख्य कल्पना 3 : भौगोलिक शोध — १४५३ मध्ये ऑटोमन तुर्कांनी कॉन्स्टँटिनोपल जिंकले आणि आशियाला जोडणारा जमिनीवरचा व्यापारी मार्ग त्यांच्या ताब्यात गेला. म्हणून युरोपियनांनी भारताकडे जाणारा समुद्रमार्ग शोधायला सुरुवात केली. १४८७ मध्ये बार्टोलोमू डायस आफ्रिकेच्या टोकापर्यंत (आशा अंतरीप) पोहोचला, १४९२ मध्ये कोलंबस पश्चिमेकडे निघून अमेरिकेच्या पूर्व किनाऱ्यावर पोहोचला आणि १४९८ मध्ये वास्को-द-गामा कालिकतला पोहोचला.
- सोपे : छपाईयंत्र कोणी शोधले? — जोहान्स गुटेनबर्गने, सुमारे १४५० मध्ये.
- मध्यम : नवे समुद्रमार्ग शोधण्याची गरज का पडली? — तुर्कांनी जमिनीवरचा मार्ग अडवला होता.
- परीक्षा-प्रकार : प्रबोधन युगाला आधुनिक युगाचा पाया का म्हणतात? — कला आणि विज्ञानाची प्रगती, धर्मसुधारणा आणि भौगोलिक शोध या तिन्ही गोष्टी तेव्हा घडल्या.
आकृतीत : एका घटनेनंतर एकामागून एक समुद्रप्रवास झाले आणि शेवटी युरोपातून भारताचा सागरी मार्ग मिळाला.
त्याआधी काय घडले? १४५२ मध्ये हंगेरीचा तोफ बनवणारा ओर्बान याने आपल्या महाकाय तोफा बायझंटाईन सम्राट कॉन्स्टंटाईन अकरावा याला देऊ केल्या. सम्राटाकडे एवढे पैसे नव्हते, म्हणून ओर्बान ऑटोमन सुलतान दुसरा मेहमेद याच्याकडे गेला. सुलतानाने त्याला भरपूर पैसा आणि सामान दिले. त्याची सर्वात मोठी तोफ ओढून आणायला सुमारे साठ बैल लागले. १४५३ च्या एप्रिलमध्ये त्याच तोफा शहराच्या भिंतींवर धडकू लागल्या.
त्यानंतर काय घडले? २९ मे १४५३ ला कॉन्स्टँटिनोपल पडले. पुस्तकानुसार जमिनीवरचा मार्ग तुर्कांच्या ताब्यात गेल्याने युरोपियन खलाशी समुद्रमार्ग शोधू लागले. १४८७ मध्ये बार्टोलोमू डायसने भारताच्या शोधात प्रवास सुरू केला आणि १४९८ मध्ये वास्को-द-गामा कालिकतला पोहोचला.
१४५३ (कॉन्स्टँटिनोपल) → नवे समुद्रमार्ग → १४९८ (भारत). कारण आणि परिणाम जोडून लक्षात ठेवा.
कोलंबस भारतात पोहोचला असे समजणे चुकीचे आहे. तो भारताकडे निघाला होता, पण पोहोचला अमेरिका खंडाच्या किनाऱ्यावर.
आठवणीची युक्ती : तीन खलाशी, तीन वर्षे : डायस ८७, कोलंबस ९२, गामा ९८.
फरक ओळखा
| खलाशी | वर्ष | कामगिरी |
|---|---|---|
| बार्टोलोमू डायस | १४८७ | आफ्रिकेच्या टोकापर्यंत (आशा अंतरीप) पोहोचला |
| ख्रिस्तोफर कोलंबस | १४९२ | पश्चिमेकडे निघाला, अमेरिकेच्या पूर्व किनाऱ्यावर पोहोचला |
| वास्को-द-गामा | १४९८ | आशा अंतरीप पार करून कालिकतला पोहोचला |
प्रबोधन युग आणि भौगोलिक शोध
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासरावासाठी प्रश्न
- 1प्रबोधन युग म्हणजे काय?
- 2लिओनार्दो दा विंचीची दोन प्रसिद्ध चित्रे कोणती?
- 3कॉन्स्टँटिनोपल कोणी जिंकले आणि कधी?
- 4छपाईयंत्रामुळे कोणता बदल झाला?
- 5वास्को-द-गामा भारतात कोणत्या ठिकाणी पोहोचला?
- 6कोलंबसबद्दलचा गैरसमज कोणता आणि खरे काय आहे?
- 7कॉन्स्टँटिनोपल जिंकल्यावर पुढे काय घडले?
- 8सुलतानाकडे तोफा असल्याचा परिणाम शहराच्या भवितव्यावर कसा झाला?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1युरोपातील १३ वे ते १६ वे शतक; ग्रीक-रोमन परंपरेचे पुनरुज्जीवन आणि मानवी विचारांचा विकास.
- 2मोनालिसा आणि लास्ट सपर.
- 3ऑटोमन तुर्कांनी, १४५३ मध्ये.
- 4नवे विचार आणि ज्ञान समाजाच्या सर्व थरांपर्यंत पोहोचले.
- 5कालिकत.
- 6तो भारतात पोहोचला असे मानतात; खरे तर तो अमेरिकेच्या पूर्व किनाऱ्यावर पोहोचला.
- 7युरोपियनांनी समुद्रमार्ग शोधायला सुरुवात केली; डायस (१४८७) आणि वास्को-द-गामा (१४९८).
- 8ओर्बानच्या तोफांनी भिंती कोसळू लागल्या आणि २९ मे १४५३ ला शहर पडले.
क्रांत्या आणि नव्या संकल्पना
वर्गात शिक्षक सर्व नियम स्वतः ठरवतात आणि विद्यार्थ्यांवर नवा दंड लादतात. मुले एकत्र येऊन म्हणतात, ‘नियम ठरवताना आमचेही ऐका.’ राजा आणि प्रजेमधील अनेक क्रांत्या अशाच सुरू झाल्या.
क्रांती म्हणजे राज्यकारभार, समाज किंवा अर्थव्यवस्थेत झालेला मोठा आणि जलद बदल. १८ व्या आणि १९ व्या शतकाला ‘क्रांत्यांचे युग’ म्हणतात.
मुख्य कल्पना 1 : राजकीय क्रांत्या — इंग्लंडमध्ये १६८९ च्या अधिकारपत्राने राजाच्या सत्तेवर मर्यादा आल्या आणि संसदेचे सार्वभौमत्व स्थापन झाले. अमेरिकेत इंग्लंडने तेरा वसाहतींवर जाचक कर लादले, म्हणून जॉर्ज वॉशिंग्टनच्या नेतृत्वाखाली अमेरिकनांनी लढा दिला आणि संयुक्त संस्थाने जन्मली. १७८९ मध्ये फ्रान्सच्या जनतेने अन्यायी राजेशाहीविरुद्ध उठाव करून प्रजासत्ताक स्थापन केले; त्यातून स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता ही मूल्ये मिळाली.
मुख्य कल्पना 2 : औद्योगिक क्रांती — १८ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात इंग्लंडमध्ये वाफेवर चालणारी यंत्रे आली. घरगुती उद्योगांची जागा मोठ्या कारखान्यांनी घेतली आणि रेल्वे व आगबोट वाहतुकीची साधने झाली. म्हणून इंग्लंडला ‘जगाचा कारखाना’ म्हटले गेले.
मुख्य कल्पना 3 : भांडवलशाही, वसाहतवाद, साम्राज्यवाद — नव्या सागरी मार्गांमुळे व्यापार वाढला आणि अनेक व्यापारी एकत्र येऊन कंपन्या बनल्या. त्यांच्याकडे जमलेली संपत्ती भांडवल झाली आणि भांडवलशाही उदयास आली. बलवान देशाने दुसऱ्या प्रदेशाचे शोषण करून त्याला वसाहत बनवले ते वसाहतवाद. आणि अनेक वसाहती ठेवून इतर देशांवर सत्ता गाजवणे म्हणजे साम्राज्यवाद.
- सोपे : फ्रेंच राज्यक्रांतीने कोणती तीन मूल्ये दिली? — स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता.
- मध्यम : अमेरिकन वसाहतींनी इंग्लंडविरुद्ध बंड का केले? — इंग्लंडच्या संसदेने त्यांच्यावर जाचक निर्बंध आणि कर लादले होते.
- परीक्षा-प्रकार : यंत्रांनी भरपूर माल बनू लागल्यावर काय परिणाम झाला? — तो माल विकायला आणि कच्चा माल आणायला परदेशातील बाजारपेठा हव्या झाल्या; त्यातून वसाहतवाद वाढला.
आकृतीत : एका बदलातून पुढचा बदल घडत गेला आणि शेवटी युरोपीय देशांनी जगात साम्राज्ये उभी केली.
वसाहतवाद = एका प्रदेशाला वसाहत बनवणे; साम्राज्यवाद = अनेक वसाहतींवर सत्ता गाजवणे.
अमेरिकन स्वातंत्र्ययुद्ध आणि फ्रेंच राज्यक्रांती एकच समजणे चुकीचे आहे. अमेरिकेत वसाहतींनी इंग्लंडपासून स्वातंत्र्य घेतले आणि फ्रान्समध्ये जनतेने स्वतःच्या राजेशाहीला उलथवले.
आठवणीची युक्ती : क्रांती → भांडवल → वसाहत → साम्राज्य.
फरक ओळखा
| संकल्पना | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| भांडवलशाही | व्यापाराच्या संपत्तीतून भांडवल जमते आणि नफ्यासाठी वापरले जाते | व्यापारी कंपन्या |
| वसाहतवाद | बलवान देश दुसऱ्या प्रदेशाचे शोषण करून त्याला वसाहत बनवतो | भारतातील ब्रिटिश सत्ता |
| साम्राज्यवाद | अनेक वसाहती ठेवून इतर देशांवर सत्ता गाजवणे | आशिया-आफ्रिकेतील युरोपीय सत्ता |
सरावासाठी प्रश्न
- 1१६८९ च्या अधिकारपत्राने काय साध्य झाले?
- 2फ्रेंच राज्यक्रांती कोणत्या वर्षी झाली?
- 3इंग्लंडला ‘जगाचा कारखाना’ का म्हटले गेले?
- 4वसाहतवादाची व्याख्या सांगा.
- 5साम्राज्यवाद म्हणजे काय?
- 6भांडवलशाही कशी उदयास आली?
- 7अमेरिकन वसाहतींनी इंग्लंडविरुद्ध उठाव केल्यावर काय घडले?
- 8औद्योगिक क्रांतीमुळे साम्राज्यवाद कसा वाढला?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1राजाच्या सत्तेवर मर्यादा आल्या आणि संसदेचे सार्वभौमत्व स्थापन झाले.
- 2१७८९ मध्ये.
- 3कारण यंत्रांमुळे तिथे भरपूर माल तयार होत असे आणि ती औद्योगिक भरभराटीत होती.
- 4एका बलवान देशाने दुसऱ्या प्रदेशाचे शोषण करून त्याला आपली वसाहत बनवणे.
- 5अनेक वसाहती ठेवून बलवान देशाने इतर देशांवर सत्ता गाजवण्याची पद्धत.
- 6नव्या सागरी मार्गांमुळे व्यापारी एकत्र आले, कंपन्या बनल्या आणि संपत्ती भांडवल झाली.
- 7जॉर्ज वॉशिंग्टनच्या नेतृत्वाखाली लढून त्यांनी इंग्लंडला हरवले आणि संयुक्त संस्थाने बनली.
- 8यंत्रांचा माल विकायला बाजारपेठा आणि कच्चा माल हवा होता, म्हणून देशांनी वसाहती वाढवल्या.
भारतात ईस्ट इंडिया कंपनीची सत्ता
एक दुकानदार परवानगी घेऊन गल्लीत दुकान लावतो. नंतर तो रस्ता आपल्याच ताब्यात घेऊ लागतो आणि कोणी विरोध केला तर आपली माणसे वापरतो. कंपनीची कहाणी काहीशी अशीच आहे.
ब्रिटिशांनी १६०० मध्ये ईस्ट इंडिया कंपनी स्थापन केली. जहांगीर बादशाहाची परवानगी घेऊन तिने सुरतेत वखार काढली. व्यापारासाठी आलेली ही कंपनी हळूहळू भारताची राज्यकर्ती बनली.
मुख्य कल्पना 1 : फ्रेंचांशी स्पर्धा — भारतातील व्यापारासाठी इंग्लंड आणि फ्रान्स यांच्यात तीन कर्नाटक युद्धे झाली. तिसऱ्या युद्धात इंग्लंड जिंकले. त्यामुळे भारतात ब्रिटिशांना आता कोणीही बलवान युरोपीय प्रतिस्पर्धी उरला नाही.
मुख्य कल्पना 2 : बंगालमध्ये सत्तेचा पाया — १७५६ मध्ये सिराज-उद-दौला बंगालचा नवाब झाला. कंपनीने व्यापार सवलतींचा गैरवापर केला आणि कोलकात्याच्या वखारीभोवती परवानगीशिवाय तटबंदी बांधली. म्हणून नवाबाने वखार ताब्यात घेतली. रॉबर्ट क्लाइव्हने सेनापती मीर जाफरला नवाब करण्याचे आमिष दाखवले. १७५७ च्या प्लासीच्या लढाईत मीर जाफरच्या सैन्याने लढाईत भाग घेतला नाही आणि सिराज-उद-दौला हरला. १७६४ च्या बक्सारच्या लढाईनंतर अलाहाबादच्या तहाने कंपनीला बंगालचा महसूल गोळा करण्याचा हक्क मिळाला.
मुख्य कल्पना 3 : इतर प्रदेश — म्हैसूरचे टिपू सुलतान १७९९ मध्ये श्रीरंगपट्टणच्या लढाईत मारले गेले आणि म्हैसूर ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेले. सिंध १८४३ मध्ये घेतला गेला, कारण अफगाणिस्तानकडे जाणारा मार्ग सिंधमधून जात असे. रणजितसिंहांच्या मृत्यूनंतर पंजाबमध्ये दोन शीख युद्धे झाली आणि १८४९ मध्ये संपूर्ण पंजाब ब्रिटिशांकडे गेला.
- सोपे : ईस्ट इंडिया कंपनी कधी स्थापन झाली? — १६०० मध्ये.
- मध्यम : प्लासीत सिराज-उद-दौला का हरला? — सेनापती मीर जाफरच्या सैन्याने प्रत्यक्ष लढाईत भाग घेतला नाही.
- परीक्षा-प्रकार : बक्सारनंतर कंपनीला कोणता मोठा अधिकार मिळाला? — बंगालचा महसूल गोळा करण्याचा; यामुळे कंपनीचा पाया पक्का झाला.
आकृतीत : व्यापारातून सुरू झालेली कंपनी सुमारे अडीचशे वर्षांत सिंध-पंजाबपर्यंत पोहोचली.
त्याआधी काय घडले? प्लासीच्या आधी क्लाइव्हला एक अडचण आली. कटात सामील श्रीमंत व्यापारी अमीरचंद (ओमिचंद) याने मोठ्या रकमेची मागणी केली, नाहीतर कट उघड करण्याची धमकी दिली. म्हणून दोन करार तयार झाले : खरा करार पांढऱ्या कागदावर (त्यात अमीरचंदचे नाव नाही) आणि दुसरा लाल कागदावर (त्यात त्याची रक्कम). बहुतेक इतिहासकारांनुसार अॅडमिरल वॉटसनने लाल करारावर सही करायला नकार दिला आणि क्लाइव्हच्या सांगण्यावरून त्याची सही त्यात जोडली गेली.
त्यानंतर काय घडले? २३ जून १७५७ च्या लढाईनंतर मीर जाफर नवाब झाला. पुस्तकानुसार, पुढे तो ब्रिटिशांना विरोध करू लागला आणि त्याच्या जावयाला, मीर कासीमला नवाब केले गेले. पुढच्या वादाची कथा बक्सारकडे गेली.
त्याआधी काय घडले? मार्च १७६३ मध्ये मीर कासीमने एक धाडसी निर्णय घेतला : देशांतर्गत जकात सर्वांसाठी रद्द केली. तोपर्यंत भारतीय व्यापाऱ्यांना जकात द्यावी लागे, तर कंपनीच्या खासगी व्यापाऱ्यांना माल जकातीशिवाय नेता येत असे. आता सगळे समान झाले आणि कंपनीचा तोटा झाला. कंपनीला हे मान्य झाले नाही आणि १७६३ मध्येच कंपनी व नवाब यांच्यात युद्ध सुरू झाले.
त्यानंतर काय घडले? २२ ऑक्टोबर १७६४ ला बक्सारला कंपनीचा विजय झाला. ऑगस्ट १७६५ मध्ये अलाहाबादच्या तहाने मुघल बादशाह शाह आलम दुसरा याने बंगाल, बिहार आणि ओडिशाची दिवाणी, म्हणजे महसूल गोळा करण्याचा हक्क, कंपनीला दिला. व्यापारी कंपनी आता मोठ्या प्रदेशाच्या महसुलाची मालक झाली.
प्लासी १७५७ = विश्वासघाताने जिंकले; बक्सार १७६४ = खरा लष्करी विजय आणि महसुलाचा हक्क.
प्लासीतच कंपनीने बंगाल पूर्ण जिंकले असे समजणे चुकीचे आहे. निर्णायक लष्करी विजय बक्सारला (१७६४) झाला.
आठवणीची युक्ती : ५७ ची फसवणूक, ६४ चा विजय.
फरक ओळखा
| घटना | वर्ष | परिणाम |
|---|---|---|
| प्लासीची लढाई | १७५७ | मीर जाफर नवाब, ब्रिटिश प्रभाव वाढला |
| बक्सारची लढाई | १७६४ | अलाहाबाद तह, महसुलाचा हक्क कंपनीकडे |
| श्रीरंगपट्टण | १७९९ | टिपू सुलतानाचा मृत्यू, म्हैसूर ब्रिटिशांकडे |
| पंजाब | १८४९ | शीख राज्य संपून ब्रिटिशांकडे |
भारतात ईस्ट इंडिया कंपनीची सत्ता
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासरावासाठी प्रश्न
- 1ईस्ट इंडिया कंपनीला भारतात वखार काढायला कोणाची परवानगी मिळाली?
- 2कर्नाटक युद्धे कोणामध्ये झाली?
- 3प्लासीची लढाई कोणत्या वर्षी झाली?
- 4सिंध ब्रिटिशांना महत्त्वाचा का वाटला?
- 5अलाहाबादच्या तहाने कंपनीला काय मिळाले?
- 6मीर कासीमने जकात रद्द केल्याचा परिणाम काय झाला?
- 7प्लासीआधी क्लाइव्हने दोन करार का केले?
- 8बक्सारच्या विजयानंतर कंपनीची स्थिती कशी बदलली?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मुघल बादशाह जहांगीर.
- 2इंग्लंड आणि फ्रान्स यांच्यात.
- 3१७५७ मध्ये.
- 4कारण अफगाणिस्तानकडे जाणारा मार्ग सिंधमधून जात असे.
- 5बंगालचा महसूल गोळा करण्याचा हक्क (दिवाणी).
- 6कंपनीचा फायदा गेल्यामुळे तिने युद्ध पुकारले आणि पुढे बक्सारची लढाई झाली.
- 7अमीरचंदला खोटा करार दाखवून गप्प ठेवण्यासाठी.
- 8ती व्यापारी कंपनी राहिली नाही; बंगाल, बिहार, ओडिशाच्या महसुलावर तिची सत्ता झाली.