धडा १: इतिहासाची साधने | राज्य मंडळ · इयत्ता 8 · इतिहास

भौतिक आणि लिखित साधने

रोजच्या जीवनातून

आजी जुन्या पेटीतून एक पत्र, एक जुना फोटो आणि एक नाणे काढते आणि तुमच्या घराची गोष्ट सांगते. वस्तू आणि कागद पाहूनच ती भूतकाळ उलगडते. इतिहासकारही अगदी असेच काम करतात.

सोपी व्याख्या

इतिहासाची साधने म्हणजे भूतकाळाची माहिती देणाऱ्या गोष्टी. आधुनिक भारताच्या इतिहासासाठी चार प्रकारची साधने मिळतात : भौतिक (वस्तू, वास्तू), लिखित (कागद, पुस्तके), मौखिक (तोंडी परंपरा) आणि दृक-श्राव्य (चित्र, ध्वनी, चित्रपट).

मुख्य कल्पना 1 : भौतिक साधने — ब्रिटिश काळातील कचेऱ्या, पूल, रस्ते, तुरुंग, राजवाडे, किल्ले, तसेच पुतळे, स्मारके आणि नाणी हे भौतिक साधन आहे. अंदमानचा सेल्युलर तुरुंग, पुण्याचा आगाखान राजवाडा, मुंबईचे मणिभवन आणि वर्ध्याचा सेवाग्राम आश्रम पाहिल्यावर त्या काळाचे स्थापत्य, लोकांचे जीवन आणि नेत्यांचे कार्य समजते. पुतळ्याच्या फलकावर नाव, जन्म-मृत्यूची वर्षे आणि थोडक्यात कार्य लिहिलेले असते.

मुख्य कल्पना 2 : लिखित साधने — वृत्तपत्रे, नियतकालिके, आत्मचरित्रे, चरित्रे, पत्रव्यवहार, कारखान्यांच्या नोंदी, पुस्तके तसेच नकाशे आणि आराखडे ही लिखित साधने आहेत. ज्ञानोदय, ज्ञानप्रकाश, अमृत बझार पत्रिका, दीनबंधू आणि केसरी या वृत्तपत्रांनी लोकांना जागे केले. डॉ. आंबेडकरांनी १९२० मध्ये ‘मूकनायक’ आणि १९२७ मध्ये ‘बहिष्कृत भारत’ सुरू केले. सर्व्हे ऑफ इंडियाच्या नकाशांवरून एखाद्या शहराचे बदलते रूप समजते.

मुख्य कल्पना 3 : लिखित साधन वापरताना — लेखकाचे मत आणि त्याचा दृष्टिकोन तपासूनच कागद पुराव्यासारखा वापरावा. तसेच अभिलेखागारात ठेवलेली ही साधने पुढच्या पिढीसाठी जपली पाहिजेत.

सोपे : नाणी, इमारती आणि पुतळे ही भौतिक साधने आहेत.
मध्यम : जुन्या नकाशात गावाजवळ रस्ता नाही आणि आजच्या नकाशात आहे. यावरून काय समजते? — रस्ता नंतर बांधला गेला आणि गाव वाढले.
परीक्षा-प्रकार : वृत्तपत्रे फक्त बातम्यांचे साधन कसे राहिली नाहीत? — त्यांनी घटनांचे विश्लेषण, नेत्यांची मते आणि संपादकीय छापले, तसेच समाजसुधारणेचे लेख लिहिले.

आकृतीत : इतिहासाची साधने चार प्रकारची असतात. या विभागात आपण पहिली दोन पाहिली.

लक्षात ठेवा

जी गोष्ट हाताने धरता येते किंवा जाऊन पाहता येते ती भौतिक; जे कागदावर लिहिलेले असते ते लिखित.

सामान्य चूक

नकाशा हे लिखित साधन आहे असे मानणे चुकीचे वाटते, पण पुस्तकानुसार नकाशे आणि आराखडे लिखित साधनांतच येतात.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : भौतिक = भेट, लिखित = वाचन.

फरक ओळखा

प्रकार	उदाहरणे	काय समजते
भौतिक	सेल्युलर तुरुंग, पुतळे, नाणी	त्या काळातील इमारती, जीवन आणि कार्य
लिखित	वृत्तपत्रे, आत्मचरित्रे, नकाशे	घटना, धोरणे आणि लोकांची मते

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1इतिहासाच्या साधनांचे चार प्रकार कोणते?
2पुण्यातील कोणता राजवाडा महात्मा गांधींच्या जीवनाची माहिती देतो?
3सेल्युलर तुरुंग कोणत्या प्रकारचे साधन आहे?

मध्यम

4पुतळ्याच्या फलकावरून कोणती माहिती मिळते?
5‘मूकनायक’ आणि ‘बहिष्कृत भारत’ कोणी व कधी सुरू केले?
6आधुनिक काळातील लिखित साधनांची कोणती सावधगिरी घ्यावी?

आव्हानात्मक

7वृत्तपत्रे ब्रिटिश काळात समाजसुधारणेचे साधन कशी ठरली?
8नकाशांवरून एखाद्या शहराचा इतिहास कसा समजू शकतो?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1भौतिक, लिखित, मौखिक आणि दृक-श्राव्य.
2आगाखान राजवाडा.
3भौतिक साधन.
4व्यक्तीचे पूर्ण नाव, जन्म-मृत्यूची वर्षे आणि थोडक्यात कार्य.
5डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर; १९२० आणि १९२७.
6लेखकाचे मत आणि दृष्टिकोन तपासावा, आणि कागदपत्रे जपून ठेवावीत.
7त्यांनी राजकीय घटनांबरोबर सामाजिक प्रश्नांवरही लेख छापले आणि लोकांना जागे केले.
8वेगवेगळ्या काळातील नकाशे तुलना केल्यास रस्ते, इमारती आणि वस्ती कशी बदलली ते दिसते.

मौखिक आणि दृक-श्राव्य साधने

रोजच्या जीवनातून

आजोबा जुन्या काळातील गोष्टी सांगतात, आई ओव्या गाते आणि मोबाइलमध्ये जुना व्हिडिओ आहे. ऐकलेले आणि पाहिलेले असे दोन्ही प्रकारे तुमच्या घराचा इतिहास टिकतो.

सोपी व्याख्या

जे पिढ्यान्पिढ्या तोंडी पुढे जाते ते मौखिक साधन. जे कॅमेरा, ध्वनिमुद्रण किंवा चित्रपटात नोंदले जाते ते दृक-श्राव्य साधन.

मुख्य कल्पना 1 : मौखिक साधने — प्रेरणागीते, पोवाडे, ओव्या, लोककथा, जत्रा, जलसे, कलापथके आणि मुलाखती ही मौखिक साधने आहेत. पोवाड्यात वीर माणसाच्या कामाची गोष्ट गाऊन सांगितली जाते. १८५७ चा उठाव, क्रांतिकारकांचे पराक्रम, सत्यशोधक समाजाचे कार्य आणि संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ यांवर पोवाडे रचले गेले. काही प्रेरणागीते आज लिखित आहेत, पण अनेक फक्त स्वातंत्र्यसैनिकांच्या स्मरणात आहेत.

मुख्य कल्पना 2 : दृक-श्राव्य साधने — छायाचित्रे ही दिसणारी साधने आहेत. जुन्या काळातील चित्रांची सत्यता शंकास्पद असू शकते, पण छायाचित्र जास्त विश्वासार्ह मानले जाते. ध्वनिमुद्रणे ऐकू येणारी साधने आहेत; रवींद्रनाथ टागोरांनी स्वतः गायलेले ‘जन गण मन’ आणि सुभाषचंद्र बोस यांची भाषणे यांची उदाहरणे आहेत. दादासाहेब फाळके यांनी १९१३ मध्ये भारतीय चित्रपटसृष्टीचा पाया घातला. दांडी यात्रा, मीठ सत्याग्रह आणि भारत छोडो आंदोलन यांची चित्रमुद्रणे आज उपलब्ध आहेत.

मुख्य कल्पना 3 : जपणूक — आधुनिक काळाची साधने पूर्वीपेक्षा खूप जास्त आणि वेगवेगळ्या प्रकारची आहेत. म्हणून ती जपली तरच इतिहासाची समृद्ध परंपरा पुढच्या पिढीला देता येते.

सोपे : पोवाडा हे मौखिक साधन आहे आणि छायाचित्र हे दृक-श्राव्य साधन आहे.
मध्यम : जुने चित्र आणि छायाचित्र यांत कोणते जास्त विश्वासार्ह? — छायाचित्र, कारण ते त्या क्षणी जे होते तेच नोंदवते.
परीक्षा-प्रकार : दृक-श्राव्य मुद्रणे महत्त्वाची का मानतात? — घटना जशी घडली तशी पाहता व ऐकता येते; तरीही ती कोणी व कधी घेतली हे तपासावे.

आकृतीत : चित्रपट आणि वृत्तपत्रे एकाच काळात वाढली, म्हणून या काळाची साधने अनेक प्रकारची मिळतात.