प्रबोधन आणि सुधारणा करणाऱ्या संस्था
बंद खोलीची खिडकी उघडली की ताजी हवा आत येते. इंग्रजी शिक्षणाने भारतीयांच्या मनाची खिडकी उघडली आणि नव्या विचारांची हवा आत आली.
इंग्रजी शिक्षण घेतलेले भारतीय आपल्या समाजातील चुकीच्या प्रथांचा विचार करू लागले. त्यातून समाजसुधारणेच्या संस्था सुरू झाल्या. या विचारजागृतीला ‘प्रबोधन’ म्हणतात.
मुख्य कल्पना 1 : ब्राह्मो समाज आणि प्रार्थना समाज — राजा राममोहन रॉय यांनी १८२८ मध्ये ब्राह्मो समाज स्थापन केला. त्यांनी सती, बालविवाह आणि पडदा पद्धतीला विरोध केला, ‘संवाद कौमुदी’ हे वृत्तपत्र चालवले आणि आधुनिक शिक्षणासाठी हिंदू कॉलेजला साथ दिली. महाराष्ट्रात आत्माराम पांडुरंग यांनी प्रार्थना समाज सुरू केला; न्या. महादेव गोविंद रानडे आणि रा. गो. भांडारकर हे त्याचे प्रमुख कार्यकर्ते होते.
मुख्य कल्पना 2 : सत्यशोधक समाज आणि आर्य समाज — महात्मा जोतीराव फुले यांनी १८७३ मध्ये सत्यशोधक समाज स्थापन केला. जातिभेद आणि शोषणाविरुद्ध त्यांनी ‘गुलामगिरी’, ‘शेतकऱ्याचा असूड’, ‘सार्वजनिक सत्य धर्म’ आणि ‘ब्राह्मणांचे कसब’ हे ग्रंथ लिहिले. स्वामी दयानंद सरस्वती यांनी १८७५ मध्ये आर्य समाज स्थापन केला; ‘सत्यार्थ प्रकाश’ हा त्यांचा ग्रंथ आणि ‘वेदांकडे परत चला’ हा त्यांचा संदेश.
मुख्य कल्पना 3 : रामकृष्ण मिशन आणि सिंग सभा — स्वामी विवेकानंद यांनी १८९३ मध्ये शिकागो येथील सर्वधर्मपरिषदेत भारताची बाजू मांडली आणि १८९७ मध्ये रामकृष्ण मिशन सुरू केले; मिशनचे काम शिक्षण, आरोग्य आणि सेवा. शीख समाजात शिक्षण आणि धार्मिक सुधारणेसाठी अमृतसर येथे सिंग सभा सुरू झाली; गुरुद्वारांच्या सुधारणेसाठी पुढे अकाली चळवळ झाली.
- सोपे : ब्राह्मो समाजाची स्थापना कोणी आणि कधी केली? — राजा राममोहन रॉय यांनी, १८२८ मध्ये.
- मध्यम : सत्यशोधक समाज कोणी स्थापन केला? — महात्मा जोतीराव फुले यांनी, १८७३ मध्ये.
- परीक्षा-प्रकार : ‘वेदांकडे परत चला’ असे कोण म्हणाले? — स्वामी दयानंद सरस्वती (आर्य समाज).
आकृतीत : १८२८ ते १८९७ या सत्तर वर्षांत बंगाल, महाराष्ट्र आणि पंजाबमध्ये सुधारणा संस्था उभ्या राहिल्या.
त्याआधी काय घडले? राममोहन रॉय यांच्या भावजयीला सती जावे लागले आणि ते त्यांनी स्वतः पाहिले (साल १८११–१२ असे सांगितले जाते). तेव्हापासून ते या प्रथेविरुद्ध लिहू आणि बोलू लागले. त्यांचे म्हणणे होते की प्राचीन धर्मग्रंथ सतीची सक्ती करत नाहीत.
त्यानंतर काय घडले? ४ डिसेंबर १८२९ ला गव्हर्नर जनरल बेंटिंक यांनी कायदा करून सती प्रथा बेकायदा ठरवली; १८३० मध्ये तो मद्रास आणि मुंबई प्रांतांतही लागू झाला. जानेवारी १८३० मध्ये कलकत्त्यातील सनातनी लोकांनी या कायद्याविरुद्ध अर्ज दिला; तो लंडनच्या प्रिव्ही कौन्सिलकडे गेला आणि १८३२ मध्ये फेटाळला गेला. राममोहन रॉय १८३० मध्ये इंग्लंडला गेले.
ब्राह्मो १८२८, सत्यशोधक १८७३, आर्य १८७५, रामकृष्ण मिशन १८९७; सतीबंदी कायदा १८२९.
सतीबंदीचा कायदा एकट्या राममोहन रॉय यांनी केला असे नाही. कायदा बेंटिंक यांनी केला; रॉय यांनी जनमत तयार केले.
आठवणीची युक्ती : ‘ब्रा-प्रा-स-आ-रा’ = ब्राह्मो, प्रार्थना, सत्यशोधक, आर्य, रामकृष्ण — वर्षे वाढत्या क्रमाने.
फरक ओळखा
| संस्था | संस्थापक | मुख्य संदेश |
|---|---|---|
| ब्राह्मो समाज | राजा राममोहन रॉय | सती आणि बालविवाह बंद |
| सत्यशोधक समाज | महात्मा फुले | जातिभेद नको, शिक्षण हवे |
| आर्य समाज | स्वामी दयानंद सरस्वती | वेदांकडे परत चला |
| रामकृष्ण मिशन | स्वामी विवेकानंद | माणसाची सेवा हीच ईश्वरसेवा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1ब्राह्मो समाजाची स्थापना कोणी केली?
- 2प्रार्थना समाजाच्या दोन प्रमुख कार्यकर्त्यांची नावे सांगा.
- 3सत्यशोधक समाजाची स्थापना केव्हा झाली?
- 4जोतीराव फुले यांची कोणतीही दोन पुस्तके सांगा.
- 5आर्य समाजाचा ग्रंथ आणि संदेश कोणता?
- 6स्वामी विवेकानंद यांनी कोणत्या परिषदेत भाग घेतला आणि कोणती संस्था स्थापन केली?
- 7सतीबंदीचा कायदा होण्यापूर्वी राममोहन रॉय यांनी कोणती भूमिका घेतली होती?
- 8बेंटिंक यांच्या कायद्यानंतर सनातनी लोकांनी काय केले आणि त्याचा निकाल काय लागला?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1राजा राममोहन रॉय (१८२८).
- 2महादेव गोविंद रानडे आणि रा. गो. भांडारकर.
- 3१८७३ मध्ये.
- 4गुलामगिरी, शेतकऱ्याचा असूड, सार्वजनिक सत्य धर्म, ब्राह्मणांचे कसब — कोणतीही दोन.
- 5ग्रंथ ‘सत्यार्थ प्रकाश’; संदेश ‘वेदांकडे परत चला’.
- 6शिकागो येथील सर्वधर्मपरिषदेत (१८९३); रामकृष्ण मिशन (१८९७).
- 7सतीविरुद्ध लिहिले आणि बोलले; धर्मग्रंथ सतीची सक्ती करत नाहीत असे म्हटले.
- 8कायद्याविरुद्ध अर्ज दिला; प्रिव्ही कौन्सिलने तो १८३२ मध्ये फेटाळला.
स्त्रिया, विधवा आणि वंचितांसाठी सुधारणा
घरातली एक मुलगी शिकली की ती पुढे घरातल्या सगळ्यांना शिकवते. म्हणून स्त्री-शिक्षण हे समाजसुधारणेचे सर्वात मोठे पाऊल मानले गेले.
एकोणिसाव्या शतकात मुलींना शिक्षण नसणे, बालविवाह, विधवांचे हाल, देवदासी प्रथा आणि अस्पृश्यता या मोठ्या समस्या होत्या. सुधारकांनी शाळा, आश्रम, कायदे आणि लेखन यांतून त्या सोडवण्याचा प्रयत्न केला.
मुख्य कल्पना 1 : शिक्षणासाठी प्रयत्न — गोपाळ हरी देशमुख (लोकहितवादी) यांनी ‘शतपत्रे’ लिहून समाजाला सुधारणेचा सल्ला दिला. जोतीराव आणि सावित्रीबाई फुले यांनी १८४८ मध्ये पुण्यात भिडे वाड्यात मुलींची शाळा सुरू केली; सावित्रीबाई पहिल्या शिक्षिका होत्या. समाजाचा विरोध असूनही त्यांनी शाळा चालू ठेवल्या.
मुख्य कल्पना 2 : विधवा आणि अनाथांसाठी कार्य — ईश्वरचंद्र विद्यासागर यांच्या प्रयत्नांमुळे १८५६ मध्ये विधवा पुनर्विवाहाला कायदेशीर मान्यता मिळाली. फुले यांनी १८६३ मध्ये ‘बालहत्या प्रतिबंधक गृह’ सुरू केले. धोंडो केशव कर्वे यांनी हिंगणे येथे विधवाश्रम आणि अनाथ बालिकाश्रम चालवला. पंडिता रमाबाई यांनी ‘शारदा सदन’ आणि रमाबाई रानडे यांनी ‘सेवा सदन’ काढले. विधवांच्या केशवपनाच्या विरोधात न्हाव्यांचा संप झाला.
मुख्य कल्पना 3 : विचार आणि लेखन — गोपाळ गणेश आगरकर यांनी ‘सुधारक’ वृत्तपत्रातून अंधश्रद्धा आणि कुप्रथांवर टीका केली. ताराबाई शिंदे यांनी ‘स्त्री पुरुष तुलना’ या पुस्तकातून समाजातील दुजाभावावर प्रश्न विचारले. विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी देवदासी प्रथेविरुद्ध परिषद घेतली आणि ‘डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन’ चालवले.
- सोपे : मुलींची शाळा पुण्यात कुठे आणि कधी सुरू झाली? — भिडे वाड्यात, १८४८ मध्ये.
- मध्यम : हिंगणे येथे विधवाश्रम कोणी चालवला? — महर्षी धोंडो केशव कर्वे.
- परीक्षा-प्रकार : ‘सुधारक’ वृत्तपत्र कोणी चालवले? — गोपाळ गणेश आगरकर.
आकृतीत : शाळेपासून विद्यापीठापर्यंत स्त्री-शिक्षणाचा प्रवास सुमारे ७० वर्षांचा आहे.
त्याआधी काय घडले? सावित्रीबाई फुले यांनी आधी स्वतः शिक्षक-प्रशिक्षण घेतले: अहमदनगर येथे अमेरिकन मिशनरी सिंथिया फरार यांच्या संस्थेत आणि पुण्याच्या नॉर्मल स्कूलमध्ये. शाळेसाठी जागा मिळणे अवघड होते; तेव्हा जोतीरावांचे मित्र तात्यासाहेब भिडे यांनी आपल्या वाड्यातील खोल्या दिल्या.
त्यानंतर काय घडले? जानेवारी १८४८ मध्ये शाळा सुरू झाली (पुण्यात १ जानेवारी हा दिवस मानला जातो). तिथे गणित, विज्ञान आणि समाजशास्त्र शिकवले जाई. समाजाचा तीव्र विरोध होता, तरीही १८५१ च्या अखेरीस फुले दांपत्य पुण्यात मुलींच्या तीन शाळा चालवत होते.
त्याआधी काय घडले? कर्वे यांनी १८९६ मध्ये हिंगणे येथे विधवांसाठी आश्रम आणि मुलींसाठी शाळा सुरू केली. नंतर त्यांनी जपानमधील महिला विद्यापीठाबद्दल वाचले आणि भारतातही असे विद्यापीठ असावे असे त्यांना वाटले.
त्यानंतर काय घडले? १९१६ मध्ये फक्त पाच विद्यार्थिनींसह भारतातील पहिले महिला विद्यापीठ सुरू झाले. १९२० मध्ये उद्योगपती सर विठ्ठलदास ठाकरसी यांनी मोठी देणगी दिली आणि आईच्या नावावरून विद्यापीठाचे नाव ‘श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी (SNDT)’ झाले.
१८४८ फुले शाळा; १८५६ विधवा विवाह कायदा; १८९६ हिंगणे आश्रम; १९१६ महिला विद्यापीठ.
महिला विद्यापीठ सुरुवातीपासून मोठे होते असे नाही. ते फक्त पाच विद्यार्थिनींपासून सुरू झाले.
आठवणीची युक्ती : ‘शाळा, विधवा, विद्यापीठ’ = ४८, ५६, १६ — सुधारणेचे तीन टप्पे.
फरक ओळखा
| सुधारक | कार्य | ठिकाण |
|---|---|---|
| जोतीराव आणि सावित्रीबाई फुले | मुलींची शाळा | पुणे |
| ईश्वरचंद्र विद्यासागर | विधवा पुनर्विवाहासाठी प्रयत्न | बंगाल |
| धोंडो केशव कर्वे | विधवाश्रम, महिला विद्यापीठ | हिंगणे, पुणे |
| पंडिता रमाबाई | शारदा सदन | महाराष्ट्र |
सरावासाठी प्रश्न
- 1लोकहितवादी म्हणून कोण प्रसिद्ध होते आणि त्यांनी काय लिहिले?
- 2मुलींच्या पहिल्या शाळेच्या पहिल्या शिक्षिका कोण होत्या?
- 3विधवा पुनर्विवाहाला कायदेशीर मान्यता कोणत्या वर्षी मिळाली?
- 4कर्वे यांनी कोणत्या दोन संस्था चालवल्या?
- 5ताराबाई शिंदे यांनी कोणत्या पुस्तकातून काय मांडले?
- 6विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी कोणती दोन कामे केली?
- 7फुले यांची मुलींची शाळा सुरू होण्यापूर्वी सावित्रीबाईंनी काय केले?
- 8महिला विद्यापीठ सुरू झाल्यानंतर चार वर्षांनी त्याला कोणते नाव मिळाले आणि का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1गोपाळ हरी देशमुख; ‘शतपत्रे’.
- 2सावित्रीबाई फुले.
- 3१८५६ मध्ये.
- 4विधवाश्रम आणि अनाथ बालिकाश्रम (हिंगणे).
- 5‘स्त्री पुरुष तुलना’ मधून समाजातील स्त्री-पुरुष भेदभावावर प्रश्न विचारले.
- 6देवदासी प्रथेविरुद्ध परिषद आणि ‘डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन’.
- 7अहमदनगर आणि पुणे येथे शिक्षक-प्रशिक्षण घेतले.
- 8१९२० मध्ये ‘SNDT’; ठाकरसी यांनी देणगी दिली आणि आईच्या नावावरून नाव दिले.
इतर समाजांतील सुधारणा आणि सांस्कृतिक प्रबोधन
एका गावात सगळे उत्सव एकत्र साजरे होतात, पण प्रत्येक घर आपल्या पद्धतीने सजते. तसेच प्रत्येक समाजात जागृती आली, पण आपापल्या पद्धतीने.
शिक्षणाची आणि जागृतीची लाट मुस्लीम, शीख आणि हिंदू समाजातही आली. कला, साहित्य आणि विज्ञानातही भारतीयांनी जगाचे लक्ष वेधून घेतले.
मुख्य कल्पना 1 : मुस्लीम समाजातील सुधारणा — अब्दुल लतीफ यांनी ‘मोहम्मडन लिटररी सोसायटी’ काढून आधुनिक शिक्षणाचा प्रसार केला. सर सय्यद अहमद खान यांनी अलीगढ येथे मोहम्मडन अँग्लो-ओरिएंटल कॉलेज सुरू केले; पुढे त्यातूनच अलीगढ मुस्लीम विद्यापीठ उभे राहिले.
मुख्य कल्पना 2 : हिंदू समाजातील संघटना — १९१५ मध्ये हिंदू महासभा स्थापन झाली. पंडित मदन मोहन मालवीय यांनी बनारस हिंदू विद्यापीठ सुरू केले. डॉ. हेडगेवार यांनी १९२५ मध्ये नागपूर येथे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ स्थापन केला. स्वा. सावरकर यांनी रत्नागिरी येथे ‘पतित पावन मंदिर’ बांधले, जिथे सर्व जातींना प्रवेश होता.
मुख्य कल्पना 3 : कला, साहित्य आणि विज्ञान — रवींद्रनाथ टागोर यांना १९१३ मध्ये साहित्याचे नोबेल पारितोषिक मिळाले; ते हे पारितोषिक मिळवणारे पहिले भारतीय. सी. व्ही. रमन यांना १९३० मध्ये भौतिकशास्त्राचे नोबेल मिळाले. चित्रकला, नाटक आणि साहित्यातही नव्या प्रयोगांची लाट आली.
- सोपे : अलीगढ विद्यापीठाची सुरुवात कोणत्या संस्थेतून झाली? — सर सय्यद अहमद खान यांच्या मोहम्मडन अँग्लो-ओरिएंटल कॉलेजमधून.
- मध्यम : बनारस हिंदू विद्यापीठ कोणी सुरू केले? — पंडित मदन मोहन मालवीय.
- परीक्षा-प्रकार : पहिले नोबेल विजेते भारतीय कोण आणि कोणत्या क्षेत्रात? — रवींद्रनाथ टागोर, साहित्य (१९१३).
आकृतीत : शिक्षण, संघटना आणि कला-विज्ञान या चार क्षेत्रांत भारतीय समाजात नवी जागृती दिसली.
सत्यशोधक समाजाच्या स्थापनेआधी काय घडले? १८७३ मध्ये जोतिराव फुले यांनी ‘गुलामगिरी’ हे पुस्तक गुलामगिरी संपवणाऱ्या अमेरिकन लोकांना अर्पण केले; भारतातील खालच्या जातींची स्थिती गुलामांसारखी आहे असे त्यांनी त्यात मांडले.
सत्यशोधक समाजाच्या स्थापनेनंतर काय घडले? २४ सप्टेंबर १८७३ रोजी फुले यांनी पुण्यात सत्यशोधक समाज स्थापन केला. त्यांच्या निधनानंतर (१८९०) हे कार्य चालू राहिले आणि १९०२ मध्ये कोल्हापूरचे शाहू महाराज यांनी आपल्या राज्यातील ५० टक्के नोकऱ्या मागासवर्गीयांसाठी राखीव ठेवल्या.
अलीगढ = सर सय्यद; बनारस = मालवीय; नोबेल १९१३ = टागोर; नोबेल १९३० = रमन.
सुधारणा फक्त हिंदू समाजापुरत्या होत्या असे नाही. मुस्लीम आणि शीख समाजातही शिक्षण आणि सुधारणेचे प्रयत्न झाले.
आठवणीची युक्ती : ‘अलीगढ-सय्यद, बनारस-मालवीय’ आणि नोबेल ‘१३ टागोर, ३० रमन’.
फरक ओळखा
| व्यक्ती किंवा संस्था | क्षेत्र | काय केले |
|---|---|---|
| सर सय्यद अहमद खान | मुस्लीम शिक्षण | अलीगढ येथे कॉलेज |
| मदन मोहन मालवीय | हिंदू शिक्षण | बनारस हिंदू विद्यापीठ |
| रवींद्रनाथ टागोर | साहित्य | नोबेल पारितोषिक (१९१३) |
| सी. व्ही. रमन | विज्ञान | नोबेल पारितोषिक (१९३०) |
इतर समाजांतील सुधारणा आणि सांस्कृतिक प्रबोधन
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासरावासाठी प्रश्न
- 1अब्दुल लतीफ यांनी कोणती संस्था काढली?
- 2अलीगढ येथे सर सय्यद अहमद खान यांनी काय सुरू केले?
- 3बनारस हिंदू विद्यापीठ कोणी सुरू केले?
- 4राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ कोणी, कुठे आणि केव्हा स्थापन केला?
- 5रत्नागिरी येथील पतित पावन मंदिराचे वैशिष्ट्य काय?
- 6टागोर आणि रमन यांना नोबेल पारितोषिक केव्हा आणि कोणत्या विषयात मिळाले?
- 7सुधारणांची चळवळ फक्त एकाच समाजात का मर्यादित नव्हती, हे उदाहरणांसह सांगा.
- 8‘प्रबोधन’ म्हणजे काय आणि ते कशामुळे सुरू झाले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मोहम्मडन लिटररी सोसायटी.
- 2मोहम्मडन अँग्लो-ओरिएंटल कॉलेज.
- 3पंडित मदन मोहन मालवीय.
- 4डॉ. हेडगेवार; नागपूर; १९२५.
- 5तिथे सर्व जातींना प्रवेश होता.
- 6टागोर — १९१३, साहित्य; रमन — १९३०, भौतिकशास्त्र.
- 7मुस्लिमांमध्ये अलीगढ कॉलेज, शिखांमध्ये सिंग सभा, हिंदूंमध्ये मालवीय आणि इतर संस्था — सर्व समाजांत प्रयत्न झाले.
- 8नव्या विचारांची जागृती; इंग्रजी शिक्षणामुळे सुरू झाली.