पार्श्वभूमी आणि काँग्रेसची स्थापना
वेगवेगळ्या गावांतील मुले एका शाळेत येतात आणि त्यांची मैत्री होते. तसेच देशाच्या वेगवेगळ्या भागांतील शिक्षित लोक एका संस्थेत आले आणि त्यांचा आवाज एक झाला.
इंग्रजी शिक्षण, वृत्तपत्रे आणि आर्थिक शोषणाचा अनुभव यांतून भारतीयांमध्ये राष्ट्रीय भावना वाढली. तिला संघटित रूप देणारी संस्था म्हणजे भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (१८८५).
मुख्य कल्पना 1 : राष्ट्रीय भावना वाढण्याची कारणे — संपूर्ण देशात एकसारखे प्रशासन आल्याने लोक एकत्र विचार करू लागले. आर्थिक शोषणाचा त्रास सर्वांना जाणवला. इंग्रजी शिक्षणामुळे नवे विचार मिळाले. एशियाटिक सोसायटी, भाऊ दाजी लाड आणि रा. गो. भांडारकर यांच्या अभ्यासातून भारताच्या प्राचीन इतिहासाचा अभिमान वाटू लागला. वृत्तपत्रांनी हे विचार घराघरांत पोहोचवले.
मुख्य कल्पना 2 : काँग्रेसची स्थापना — २८ डिसेंबर १८८५ ला मुंबईत गोकुळदास तेजपाल संस्कृत पाठशाळेत भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे पहिले अधिवेशन भरले. देशाच्या विविध भागांतून ७२ प्रतिनिधी आले. अध्यक्ष डब्ल्यू. सी. बॅनर्जी होते आणि निवृत्त ब्रिटिश अधिकारी ए. ओ. ह्यूम यांनी पुढाकार घेतला.
मुख्य कल्पना 3 : मवाळ पर्व (१८८५–१९०५) — सुरुवातीचे नेते — गोपाळ कृष्ण गोखले, फिरोजशहा मेहता, सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी — यांचा विश्वास अर्ज, विनंत्या आणि चर्चा या मार्गांवर होता, म्हणून त्यांना ‘मवाळ’ म्हणतात. गोखले यांनी १९०५ मध्ये ‘भारत सेवक समाज’ स्थापन केला. मवाळांनी जनतेत राजकीय शिक्षण पसरवले, पण सरकारने त्यांच्या मागण्यांकडे फारसे लक्ष दिले नाही.
- सोपे : काँग्रेसचे पहिले अधिवेशन कुठे आणि केव्हा भरले? — मुंबईत, २८ डिसेंबर १८८५ ला.
- मध्यम : पहिल्या अधिवेशनाचे अध्यक्ष कोण होते? — डब्ल्यू. सी. बॅनर्जी.
- परीक्षा-प्रकार : मवाळ नेत्यांचा मार्ग कोणता होता? — अर्ज, विनंत्या आणि चर्चा.
आकृतीत : शिक्षणापासून वृत्तपत्रांपर्यंत आणि जागृतीपासून संघटनेपर्यंत, काँग्रेसची स्थापना एका साखळीतून झाली.
त्याआधी काय घडले? १ मार्च १८८३ ला निवृत्त अधिकारी ए. ओ. ह्यूम यांनी कलकत्ता विद्यापीठाच्या पदवीधरांना खुले पत्र लिहून किमान पन्नास स्वयंसेवक पुढे येण्याचे आवाहन केले. १८८४ मध्ये त्यांनी ‘इंडियन नॅशनल युनियन’ स्थापन केली. पहिली बैठक पुण्यात ठरली होती, पण तिथे साथीचा आजार पसरल्याने ती मुंबईत घेतली.
त्यानंतर काय घडले? २८ ते ३१ डिसेंबर १८८५ असे चार दिवस पहिले अधिवेशन चालले; ७२ प्रतिनिधी आले आणि ह्यूम सरचिटणीस झाले. पुढच्या वर्षी, डिसेंबर १८८६ मध्ये, काँग्रेसचे दुसरे अधिवेशन कलकत्त्यात भरले.
काँग्रेस = २८ डिसेंबर १८८५, मुंबई, ७२ प्रतिनिधी; मवाळ पर्व = १८८५–१९०५.
काँग्रेस एकट्या ह्यूम यांनी स्थापन केली असे म्हणणे अपुरे आहे. त्यांनी पुढाकार घेतला, पण देशाच्या अनेक भागांतील भारतीय नेते त्यात सहभागी होते.
आठवणीची युक्ती : ‘८५-७२-बॉम्बे’ = १८८५, ७२ प्रतिनिधी, मुंबई.
फरक ओळखा
| कारण | काय घडले | परिणाम |
|---|---|---|
| एकसारखे प्रशासन | सर्व देशात एकच व्यवस्था | लोक एकत्र विचार करू लागले |
| आर्थिक शोषण | कर आणि बेरोजगारी वाढली | असंतोष वाढला |
| इंग्रजी शिक्षण | नवे विचार पोहोचले | जागृती वाढली |
| वृत्तपत्रे | विचारांचा प्रसार | जनमत तयार झाले |
सरावासाठी प्रश्न
- 1काँग्रेसचे पहिले अधिवेशन केव्हा आणि कुठे झाले?
- 2पहिल्या अधिवेशनाला किती प्रतिनिधी आले होते?
- 3राष्ट्रीय भावना वाढण्याची कोणतीही दोन कारणे सांगा.
- 4‘मवाळ’ का म्हणतात?
- 5तीन मवाळ नेत्यांची नावे सांगा.
- 6गोखले यांनी १९०५ मध्ये कोणती संस्था स्थापन केली?
- 7काँग्रेसची स्थापना होण्यापूर्वी ह्यूम यांनी कोणते पाऊल उचलले?
- 8१८८५ च्या अधिवेशनानंतर पुढच्या वर्षी काय घडले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1२८ डिसेंबर १८८५ ला मुंबईत.
- 2७२.
- 3एकसारखे प्रशासन, आर्थिक शोषण, इंग्रजी शिक्षण, वृत्तपत्रे — कोणतीही दोन.
- 4कारण ते अर्ज, विनंत्या आणि चर्चा या मार्गांवर विश्वास ठेवत.
- 5गोखले, फिरोजशहा मेहता, सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी.
- 6भारत सेवक समाज.
- 7कलकत्ता विद्यापीठाच्या पदवीधरांना खुले पत्र लिहिले (१८८३) आणि १८८४ मध्ये इंडियन नॅशनल युनियन काढली.
- 8डिसेंबर १८८६ मध्ये कलकत्त्यात दुसरे अधिवेशन झाले.
जहाल पर्व : बंगालची फाळणी आणि स्वदेशी
घरात वारंवार विनंती करूनही कोणी ऐकले नाही, तर काही जण कृती करायचा निर्णय घेतात. मवाळ मार्गाला हवे तसे यश न आल्याने काही नेत्यांनी अधिक ठाम मार्ग निवडला.
१९०५ ते १९२० हा काँग्रेसमधील ‘जहाल पर्व’. जहाल नेत्यांनी फक्त विनंत्या न करता स्वराज्य, स्वदेशी, बहिष्कार आणि राष्ट्रीय शिक्षण या मार्गांनी जनतेला लढ्यात सामील केले.
मुख्य कल्पना 1 : जहाल नेते आणि त्यांचे कार्य — लाला लजपतराय, लोकमान्य टिळक आणि बिपिनचंद्र पाल हे ‘लाल-बाल-पाल’ या नावाने ओळखले जात. टिळकांनी ‘केसरी’ आणि ‘मराठा’ वृत्तपत्रांतून तसेच शिवजयंती आणि गणेशोत्सवातून जनजागृती केली. १८९७ मध्ये पुण्यात प्लेगची साथ आली; सरकारी उपायांतील कठोरपणामुळे अधिकारी रँड यांचा चापेकर बंधूंनी खून केला आणि टिळकांना शिक्षा झाली.
मुख्य कल्पना 2 : बंगालची फाळणी (१९०५) — व्हाइसरॉय कर्झन यांनी १९०५ मध्ये बंगाल प्रांताचे दोन भाग केले. लोकांना ही फूट पाडण्याची नीती वाटली. विरोधासाठी ‘वंदे मातरम्’चा घोष, परदेशी मालावर बहिष्कार आणि स्वदेशी वस्तूंचा वापर सुरू झाला. ही चळवळ बंगालपुरती न राहता देशभर पसरली.
मुख्य कल्पना 3 : कलकत्ता अधिवेशन, सूरत फूट आणि दडपशाही — १९०६ च्या कलकत्ता अधिवेशनात (अध्यक्ष दादाभाई नौरोजी) स्वराज्य, स्वदेशी, राष्ट्रीय शिक्षण आणि बहिष्कार हे चार ठराव झाले. १९०७ च्या सूरत अधिवेशनात मवाळ आणि जहाल गटांत फूट पडली. सरकारने दडपशाही केली: टिळकांना १९०८ मध्ये सहा वर्षांची शिक्षा देऊन मंडालेच्या तुरुंगात पाठवले (तिथे त्यांनी ‘गीतारहस्य’ लिहिले) आणि लाला लजपतराय यांना हद्दपार केले.
- सोपे : ‘लाल-बाल-पाल’ म्हणजे कोण? — लाला लजपतराय, बाळ गंगाधर टिळक, बिपिनचंद्र पाल.
- मध्यम : १९०६ च्या कलकत्ता अधिवेशनातील चार ठराव कोणते? — स्वराज्य, स्वदेशी, राष्ट्रीय शिक्षण, बहिष्कार.
- परीक्षा-प्रकार : सूरत अधिवेशनात काय घडले? — मवाळ आणि जहाल गटांत फूट पडली (१९०७).
आकृतीत : बंगालच्या फाळणीपासून स्वदेशी आणि बहिष्काराची चळवळ वाढली; १९०७ मध्ये सूरतला काँग्रेसमध्ये फूट पडली.
त्याआधी काय घडले? जुलै १९०५ मध्ये कर्झन यांनी बंगालचे दोन प्रांत करण्याची घोषणा केली. कारण ‘प्रशासकीय सोय’ असे दिले गेले; पण एका बाजूला हिंदू आणि दुसऱ्या बाजूला मुस्लीम बहुसंख्य असे विभाग झाले, म्हणून अनेकांना ती फोडा-आणि-राज्य करा नीती वाटली.
त्यानंतर काय घडले? १६ ऑक्टोबर १९०५ ला फाळणी लागू झाली; बंगालमध्ये तो शोक दिन म्हणून पाळला गेला. रवींद्रनाथ टागोर यांच्या सुचवणीनुसार हिंदू-मुस्लीम ऐक्याचे प्रतीक म्हणून लोकांनी एकमेकांना राखी बांधली. मोठ्या विरोधानंतर १२ डिसेंबर १९११ ला दिल्ली दरबारात राजा पाचवे जॉर्ज यांनी फाळणी रद्द केली; त्याच दिवशी राजधानी कलकत्त्याहून दिल्लीला नेण्याचीही घोषणा झाली.
फाळणी १६ ऑक्टोबर १९०५; रद्द १९११; चार ठराव = स्वराज्य, स्वदेशी, राष्ट्रीय शिक्षण, बहिष्कार.
स्वदेशी चळवळ फक्त कापडापुरती होती असे नाही. शाळा, उद्योग आणि राष्ट्रीय शिक्षणाचाही त्यात समावेश होता.
आठवणीची युक्ती : ‘०५-०६-०७’ = फाळणी, कलकत्ता, सूरत — सलग तीन वर्षे.
फरक ओळखा
| मुद्दा | मवाळ | जहाल |
|---|---|---|
| मार्ग | अर्ज आणि विनंत्या | बहिष्कार आणि स्वदेशी |
| प्रमुख नेते | गोखले, मेहता, बॅनर्जी | लाल-बाल-पाल |
| काळ | १८८५–१९०५ | १९०५–१९२० |
| ध्येय | हळूहळू सुधारणा | स्वराज्य |
सरावासाठी प्रश्न
- 1‘लाल-बाल-पाल’ मध्ये कोणाचा समावेश होतो?
- 2टिळकांनी जनजागृतीसाठी कोणती दोन माध्यमे वापरली?
- 3बंगालची फाळणी कोणी आणि केव्हा केली?
- 4१९०६ मध्ये कलकत्ता अधिवेशनाचे अध्यक्ष कोण होते?
- 5मवाळ आणि जहाल यांच्यातील दोन फरक सांगा.
- 6सूरत अधिवेशनानंतर सरकारने कोणती दडपशाही केली?
- 7फाळणी जाहीर झाली तेव्हा लोकांना ती फूट पाडणारी नीती का वाटली?
- 8फाळणी लागू झाल्यानंतर लोकांनी कोणत्या प्रकारे विरोध केला आणि ती पुढे कधी रद्द झाली?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1लाला लजपतराय, बाळ गंगाधर टिळक, बिपिनचंद्र पाल.
- 2‘केसरी’ आणि ‘मराठा’ वृत्तपत्रे; शिवजयंती आणि गणेशोत्सव — कोणतीही दोन.
- 3व्हाइसरॉय कर्झन; १९०५ मध्ये.
- 4दादाभाई नौरोजी.
- 5मार्ग (विनंत्या आणि बहिष्कार), नेते, काळ — कोणतेही दोन फरक.
- 6टिळकांना सहा वर्षांची शिक्षा देऊन मंडालेला पाठवले; लजपतराय यांना हद्दपार केले.
- 7कारण एका बाजूला हिंदू आणि दुसऱ्या बाजूला मुस्लीम बहुसंख्य असे भाग झाले.
- 8शोक दिन, राखी, परदेशी मालावर बहिष्कार; १२ डिसेंबर १९११ ला रद्द झाली.
मुस्लीम लीग, लखनौ करार, होमरूल आणि १९१९ च्या सुधारणा
भांडण झालेले दोन मित्र पुन्हा एकत्र आले की त्यांची ताकद वाढते. १९१६ मध्ये भारतीय राजकारणातही असेच एकत्र येणे दिसले.
१९०६ ते १९१९ या काळात मुस्लीम लीगची स्थापना, मोर्ले-मिंटो सुधारणा, काँग्रेसमधील एकी, लखनौ करार, होमरूल चळवळ आणि माँटेग्यू घोषणा या मोठ्या घटना घडल्या.
मुख्य कल्पना 1 : मुस्लीम लीग आणि मोर्ले-मिंटो सुधारणा — १९०६ मध्ये मुस्लीम लीगची स्थापना झाली; आगाखान यांच्या नेतृत्वाखालील शिष्टमंडळाने व्हाइसरॉय मिंटो यांची भेट घेऊन मुस्लिमांच्या विशेष प्रतिनिधित्वाची मागणी केली. १९०९ च्या मोर्ले-मिंटो कायद्यात मुस्लिमांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघ ठेवले गेले.
मुख्य कल्पना 2 : पहिले महायुद्ध, लखनौ करार आणि होमरूल — १९१४ मध्ये टिळकांची सुटका झाली आणि पहिले महायुद्ध सुरू झाले. १९१६ मध्ये लखनौ येथे काँग्रेस आणि मुस्लीम लीग यांनी एकत्र स्वराज्याची मागणी करणारा लखनौ करार केला. टिळक आणि ॲनी बेझंट यांनी होमरूल लीग सुरू केल्या; टिळकांची घोषणा होती ‘स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे’.
मुख्य कल्पना 3 : माँटेग्यू घोषणा आणि १९१९ चा कायदा — १९१७ मध्ये भारतमंत्री माँटेग्यू यांनी जबाबदार शासनाच्या दिशेने जाण्याचे ब्रिटिश धोरण जाहीर केले. १९१९ चा माँटेग्यू-चेम्सफर्ड कायदा आला; टिळक म्हणाले की हे सुधारणा म्हणजे स्वराज्य नाही आणि स्वराज्याचा पायाही नाही. तरीही काही नेत्यांनी ‘प्रतिसादात्मक सहकार्य’ हे धोरण घेतले.
- सोपे : मुस्लीम लीगची स्थापना केव्हा झाली? — १९०६ मध्ये.
- मध्यम : लखनौ करार कोणामध्ये झाला? — काँग्रेस आणि मुस्लीम लीग (१९१६).
- परीक्षा-प्रकार : होमरूल लीग कोणी सुरू केल्या? — टिळक आणि ॲनी बेझंट.
आकृतीत : लीगच्या स्थापनेपासून लखनौ कराराच्या एकीपर्यंत आणि पुढे सुधारणा कायद्यापर्यंत, तेरा वर्षांच्या घटनांची साखळी.
त्याआधी काय घडले? सूरतच्या फुटीनंतर टिळक आणि ॲनी बेझंट यांनी काँग्रेसमधील मवाळ आणि जहाल गटांना पुन्हा एकत्र आणण्याचा प्रयत्न केला. डिसेंबर १९१६ मध्ये लखनौ येथे काँग्रेसचे अधिवेशन अंबिकाचरण मजुमदार यांच्या अध्यक्षतेखाली आणि मुस्लीम लीगचे अधिवेशन मोहम्मद अली जिना यांच्या अध्यक्षतेखाली भरले. काँग्रेसने २९ डिसेंबरला आणि लीगने ३१ डिसेंबरला लखनौ करार मान्य केला.
त्यानंतर काय घडले? २० ऑगस्ट १९१७ ला भारतमंत्री एडविन माँटेग्यू यांनी ब्रिटिश संसदेत सांगितले की भारतात स्वशासनाच्या संस्था हळूहळू वाढवून जबाबदार शासनाकडे जाणे हे ब्रिटिश धोरण राहील. त्यानंतर ब्रिटिश सरकारने अटकेत ठेवलेल्या ॲनी बेझंट यांना सप्टेंबर १९१७ मध्ये सोडले आणि डिसेंबर १९१७ मध्ये त्या कलकत्ता अधिवेशनात काँग्रेसच्या अध्यक्ष झाल्या.
१९०६ लीग; १९०९ मोर्ले-मिंटो; १९१६ लखनौ; १९१७ माँटेग्यू घोषणा; १९१९ कायदा.
लखनौ करारामुळे लगेच स्वराज्य मिळाले असे नाही. त्यामुळे फक्त काँग्रेस आणि लीग यांची एकत्र मागणी तयार झाली.
आठवणीची युक्ती : ‘०६-०९-१६-१७-१९’ = लीग, मोर्ले-मिंटो, लखनौ, माँटेग्यू, कायदा — सहा-नऊ-सोळा-सतरा-एकोणीस.
फरक ओळखा
| घटना | वर्ष | मुख्य मुद्दा |
|---|---|---|
| मुस्लीम लीग स्थापना | १९०६ | मुस्लिमांच्या प्रतिनिधित्वाची मागणी |
| मोर्ले-मिंटो कायदा | १९०९ | मुस्लिमांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघ |
| लखनौ करार | १९१६ | काँग्रेस आणि लीगची एकत्र मागणी |
| माँटेग्यू घोषणा | १९१७ | जबाबदार शासनाकडे वाटचाल |
मुस्लीम लीग, लखनौ करार, होमरूल आणि १९१९ च्या सुधारणा
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासरावासाठी प्रश्न
- 1मुस्लीम लीगची स्थापना केव्हा झाली?
- 2मोर्ले-मिंटो कायद्यात मुस्लिमांसाठी कोणती तरतूद होती?
- 3लखनौ करार केव्हा आणि कोणामध्ये झाला?
- 4होमरूल लीग कोणी सुरू केल्या?
- 5टिळकांची प्रसिद्ध घोषणा कोणती होती?
- 6१९१९ च्या कायद्याबद्दल टिळक काय म्हणाले?
- 7लखनौ करार होण्यापूर्वी टिळक आणि बेझंट यांनी कोणता प्रयत्न केला?
- 8माँटेग्यू घोषणेनंतर ॲनी बेझंट यांच्याबाबत काय घडले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1१९०६ मध्ये.
- 2स्वतंत्र मतदारसंघ.
- 3डिसेंबर १९१६ मध्ये, काँग्रेस आणि मुस्लीम लीग यांच्यात.
- 4टिळक आणि ॲनी बेझंट.
- 5‘स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे.’
- 6ती सुधारणा म्हणजे स्वराज्य नाही आणि स्वराज्याचा पायाही नाही.
- 7काँग्रेसमधील मवाळ आणि जहाल गटांना पुन्हा एकत्र आणण्याचा प्रयत्न केला.
- 8सप्टेंबर १९१७ मध्ये त्यांची सुटका झाली आणि डिसेंबर १९१७ मध्ये त्या काँग्रेसच्या अध्यक्ष झाल्या.