धडा ७: असहकार चळवळ

त्याआधी काय घडले? चंपारणचा शेतकरी राजकुमार शुक्ल याने १९१६ मध्ये लखनौच्या काँग्रेस अधिवेशनात गांधीजींना गाठले आणि आपल्या भागातील शेतकऱ्यांची व्यथा सांगितली. तो पुढेही पाठपुरावा करत राहिला. एप्रिल १९१७ मध्ये गांधीजी चंपारणला पोहोचले; प्रशासनाने त्यांना तो भाग सोडण्याचा आदेश दिला, पण त्यांनी तो मानला नाही आणि खटला भरण्यास तयार झाले.

त्यानंतर काय घडले? सरकारने चौकशी समिती नेमली आणि गांधीजी तिचे सदस्य झाले. त्यानंतर १९१८ मध्ये चंपारण शेतकरी कायदा आला आणि नीळ लावण्याची सक्तीची पद्धत कमी करण्यात आली. त्याच वर्षी गांधीजींनी खेड्याचा सत्याग्रह हाती घेतला.

सत्याग्रह = सत्याचा आग्रह; पहिला सत्याग्रह चंपारण १९१७, नंतर खेडा १९१८.

त्याआधी काय घडले? रौलट कायदा मंजूर होण्याच्या वेळी मुंबईचे प्रतिनिधी मोहम्मद अली जिना यांनी निषेध म्हणून शाही विधान परिषदेचा राजीनामा दिला. ९ आणि १० एप्रिल १९१९ च्या सुमारास अमृतसरमध्ये डॉ. सत्यपाल आणि डॉ. किचलू यांना अटक झाली आणि लोक संतापले. त्यानंतर काही दिवसांत बैसाखीचा सण आला आणि हजारो लोक बागेत जमले.

त्यानंतर काय घडले? ३० मे १९१९ ला रवींद्रनाथ टागोर यांनी व्हाइसरॉयला पत्र लिहून ‘सर’ पदवी परत केली. सरकारने चौकशीसाठी हंटर समिती नेमली. गांधीजींनी हिंसा झाल्याचे पाहून एप्रिल १९१९ मध्येच आपला सत्याग्रह थांबवला होता.

रौलट = मार्च १९१९, हरताळ ६ एप्रिल, जालियनवाला १३ एप्रिल, टागोर = ‘सर’ परत.

त्याआधी काय घडले? १ ऑगस्ट १९२० ला गांधीजींनी युद्धकाळातील सेवेबद्दल मिळालेले कैसर-ए-हिंद पदक सरकारला परत केले. नेमक्या त्याच दिवशी लोकमान्य टिळकांचे निधन झाले. त्यानंतर काँग्रेसने डिसेंबर १९२० च्या नागपूर अधिवेशनात असहकाराचा कार्यक्रम स्वीकारला.

त्यानंतर काय घडले? चौरीचौरानंतर गांधीजींनी स्वतःला शिक्षा म्हणून पाच दिवस उपवास केला. मार्च १९२२ मध्ये ‘यंग इंडिया’मधील लेखांमुळे त्यांना अटक झाली आणि अहमदाबादच्या विशेष न्यायालयाने सहा वर्षांची शिक्षा दिली. आजारपणामुळे फेब्रुवारी १९२४ मध्ये त्यांची सुटका झाली.

असहकार = १९२०–२२; नागपूर १९२०; चौरीचौरा १९२२; चार बहिष्कार.

त्याआधी काय घडले? १९२८ मध्ये सायमन कमिशन मुंबईला पोहोचले तेव्हा युसुफ मेहरअली या तरुण नेत्याने ‘सायमन परत जा’ ही घोषणा दिली, अशी नोंद आहे. ती देशभर पसरली. ३० ऑक्टोबर १९२८ ला लाहोरमध्ये निदर्शनांवर लाठीमार झाला आणि लाला लजपतराय जखमी झाले; १७ नोव्हेंबर १९२८ ला त्यांचे निधन झाले.

त्यानंतर काय घडले? डिसेंबर १९२९ मध्ये रावी नदीच्या काठी लाहोर अधिवेशन भरले. त्यापूर्वी, १९२८ च्या कलकत्ता अधिवेशनात काँग्रेसने सरकारला एक वर्षाची मुदत दिली होती की नेहरू अहवाल मान्य करा, नाहीतर चळवळ सुरू होईल. मुदत संपताच पूर्ण स्वराज्याचा ठराव झाला, आणि २६ जानेवारी १९३० ला देशभर स्वातंत्र्याची प्रतिज्ञा घेतली गेली. त्यानंतर गांधीजींनी सविनय कायदेभंग चळवळीची तयारी सुरू केली.

१९२२ स्वराज्य पक्ष; १९२८ सायमन आणि नेहरू अहवाल; १९२९ लाहोर; १९३० प्रतिज्ञा दिन.