दांडी यात्रा आणि मिठाच्या सत्याग्रहाचा प्रसार
जेवणात रोज लागणाऱ्या मिठावर कोणी कर लावला, तर सर्वांनाच त्रास होतो. म्हणूनच गांधीजींनी मिठासारख्या साध्या वस्तूपासून मोठा लढा सुरू केला.
सविनय कायदेभंग म्हणजे शांततेने आणि नम्रतेने अन्यायी कायदा मोडणे. १९३० मध्ये मिठाचा कायदा मोडून गांधीजींनी ही चळवळ संपूर्ण देशात सुरू केली.
मुख्य कल्पना 1 : चळवळीची सुरुवात — लाहोर अधिवेशनात पूर्ण स्वराज्याचा ठराव झाल्यावर गांधीजींनी चळवळ करण्याचे ठरवले. आधी त्यांनी सरकारपुढे काही मागण्या ठेवल्या; त्यात मिठावरील कर आणि मिठाच्या उत्पादनावरील सरकारी मक्तेदारी रद्द करणे ही महत्त्वाची मागणी होती. मागण्या फेटाळल्या गेल्यावर त्यांनी मिठाचा कायदा मोडून सत्याग्रह करण्याचा निर्णय घेतला.
मुख्य कल्पना 2 : दांडी यात्रा — १२ मार्च १९३० ला गांधीजी साबरमती आश्रमातून ७८ सहकाऱ्यांसह निघाले. सुमारे ३८५ किलोमीटर अंतर पायी चालून आणि वाटेतील गावांत भाषणे करून त्यांनी लोकांना निर्भय होण्याचे आवाहन केले. ५ एप्रिलला ते गुजरातच्या दांडी या समुद्रकिनाऱ्यावर पोहोचले आणि ६ एप्रिल १९३० ला समुद्रकिनाऱ्यावरचे मीठ उचलून त्यांनी मिठाचा कायदा मोडला.
मुख्य कल्पना 3 : पेशावर, धारासणा आणि चळवळीची वैशिष्ट्ये — वायव्य सरहद्द प्रांतात खान अब्दुल गफारखान ‘सरहद्द गांधी’ यांनी ‘खुदाई खिदमतगार’ संघटनेच्या मदतीने २३ एप्रिल १९३० ला पेशावरला सत्याग्रह केला; गढवाल पलटणीतील चंद्रसिंग ठाकूर यांनी सत्याग्रहींवर गोळीबार करण्यास नकार दिला. मे १९३० च्या सुरुवातीला गांधीजींना अटक झाली. सरोजिनी नायडू यांच्या नेतृत्वाखाली गुजरातच्या धारासणा येथे सत्याग्रहींनी लाठीमार शांतपणे सहन केला. या चळवळीत प्रथमच ग्रामीण भाग मोठ्या संख्येने सामील झाला आणि कस्तुरबा गांधी, कमलादेवी चट्टोपाध्याय, अवंतिकाबाई गोखले, लीलावती मुनशी, हंसाबेन मेहता अशा स्त्रियांनी नेतृत्व केले.
- सोपे : दांडी यात्रा कुठून कुठे गेली? — साबरमती आश्रमातून दांडी (गुजरात) येथे.
- मध्यम : गांधीजींनी मिठाचा कायदा कधी मोडला? — ६ एप्रिल १९३० ला.
- परीक्षा-प्रकार : ‘सरहद्द गांधी’ कोणाला म्हणत? — खान अब्दुल गफारखान.
आकृतीत : मिठावरील करापासून दांडी यात्रा, कायदेभंग आणि पुढे देशभर पसरलेला सत्याग्रह.
त्याआधी काय घडले? २ मार्च १९३० ला गांधीजींनी व्हाइसरॉय आयर्विन यांना लांब पत्र लिहिले. त्यात ब्रिटिश राजवटीवर कडक टीका होती, तरीही सुरुवात ‘प्रिय मित्र’ अशी होती. ते पत्र रेजिनाल्ड रेनल्ड्स या तरुण इंग्रजाने नेऊन दिले. आयर्विन यांनी स्वतः उत्तर दिले नाही; त्यांच्या सचिवाने केवळ खेद व्यक्त करणारे छोटे पत्र पाठवले. मग १२ मार्चला यात्रा सुरू झाली.
त्यानंतर काय घडले? मे १९३० च्या सुरुवातीला गांधीजींना अटक झाली, तरी सत्याग्रह थांबला नाही. २१ मे १९३० ला सरोजिनी नायडू यांच्या नेतृत्वाखाली अडीच हजारांच्या आसपास सत्याग्रही धारासणा मिठागराकडे निघाले. पोलिसांनी त्यांना लाठ्यांनी मारले, पण त्यांनी हात उगारला नाही; एक गट जखमी होऊन गेला की दुसरा पुढे येई. अमेरिकन पत्रकार वेब मिलर यांच्या बातमीने ही घटना जगभर पोहोचली.
६ एप्रिल १९३० = मिठाचा कायदा मोडला; १२ मार्च = यात्रा सुरू; धारासणा = सरोजिनी नायडू.
दांडी यात्रा फक्त मीठ बनवण्यासाठी नव्हती. ती अन्यायी कायदा शांततेने मोडण्याचे प्रतीक होती.
आठवणीची युक्ती : ‘१२-५-६’ = १२ मार्च निघाले, ५ एप्रिल पोहोचले, ६ एप्रिल कायदा मोडला.
फरक ओळखा
| ठिकाण | नेते | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| दांडी | गांधीजी | मिठाचा कायदा मोडला |
| पेशावर | खान अब्दुल गफारखान | गढवाल पलटणीचा नकार |
| धारासणा | सरोजिनी नायडू | लाठीमारही शांतपणे सहन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सविनय कायदेभंग म्हणजे काय?
- 2गांधीजींनी सरकारपुढे ठेवलेली एक महत्त्वाची मागणी कोणती होती?
- 3दांडी यात्रा कधी सुरू झाली आणि किती अंतराची होती?
- 4‘खुदाई खिदमतगार’ संघटना कोणी स्थापन केली?
- 5पेशावरमध्ये गढवाल पलटणीतील चंद्रसिंग ठाकूर यांनी काय केले?
- 6या चळवळीची कोणतीही दोन वैशिष्ट्ये सांगा.
- 7दांडी यात्रा सुरू करण्यापूर्वी गांधीजींनी आयर्विन यांना काय केले आणि त्याचे उत्तर कसे आले?
- 8गांधीजींच्या अटकेनंतर धारासणा येथे काय घडले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शांततेने आणि नम्रतेने अन्यायी कायदा मोडणे.
- 2मिठावरील कर आणि सरकारी मक्तेदारी रद्द करणे.
- 3१२ मार्च १९३० ला; सुमारे ३८५ किलोमीटर.
- 4खान अब्दुल गफारखान.
- 5त्यांनी सत्याग्रहींवर गोळीबार करण्यास नकार दिला.
- 6ग्रामीण भागाचा सहभाग, स्त्रियांचे नेतृत्व, संपूर्ण अहिंसा — कोणतीही दोन.
- 7२ मार्च १९३० ला लांब पत्र लिहिले; आयर्विन यांच्या सचिवाने केवळ खेदाचे छोटे पत्र पाठवले.
- 8२१ मे १९३० ला सत्याग्रही लाठीमारालाही न घाबरता शांतपणे पुढे गेले; वेब मिलर यांच्या बातमीने घटना जगभर पोहोचली.
महाराष्ट्रातील सत्याग्रह; पहिली गोलमेज परिषद आणि गांधी-आयर्विन करार
एखाद्या गावातील प्रसंग संपूर्ण शाळेला प्रेरणा देतो, तसेच महाराष्ट्रातील घटनांनी देशभर प्रेरणा दिली. सोलापूर, मुंबई आणि जंगले — सर्वत्र लोक पुढे आले.
महाराष्ट्रातील सत्याग्रह म्हणजे सोलापूरचा सत्याग्रह, मिठाचे आणि जंगलाचे सत्याग्रह आणि बाबू गेनू यांचे बलिदान. त्याच काळात लंडनमध्ये पहिली गोलमेज परिषद झाली आणि नंतर गांधी-आयर्विन करार झाला.
मुख्य कल्पना 1 : सोलापूर सत्याग्रह — सोलापूरच्या सत्याग्रहात गिरणी कामगार आघाडीवर होते. ६ मे १९३० ला हरताळ पाळला गेला आणि मोठी मिरवणूक निघाली. जिल्हाधिकाऱ्याने मिरवणुकीवर गोळीबाराचा आदेश दिला; शंकर शिवदारे आणि इतर अनेक स्वयंसेवक मरण पावले. संतप्त लोकांनी पोलीस ठाणी, रेल्वे स्थानक, न्यायालये यांवर हल्ले केले. सरकारने लष्करी कायदा लागू करून आंदोलन दडपले. मल्लप्पा धनशेट्टी, श्रीकृष्ण सारडा, कुर्बान हुसेन आणि जगन्नाथ शिंदे यांना फाशी देण्यात आली.
मुख्य कल्पना 2 : मीठ, जंगल आणि बाबू गेनू — महाराष्ट्रात वडाळा, मालवण आणि शिरोडा येथे मिठाचे सत्याग्रह झाले. जिथे मिठागरे नव्हती तिथे जंगल कायदे मोडले गेले; बिळाशी, संगमनेर, कलवण, चिरनेर आणि पुसद येथे जंगल सत्याग्रह झाले आणि आदिवासीही मोठ्या संख्येने सहभागी झाले. मुंबईत परदेशी मालाविरुद्ध आंदोलन चालू होते; गिरणी कामगार बाबू गेनू सैद यांनी परदेशी मालाचा ट्रक अडवण्यासाठी रस्त्यावर झोपून धीर सोडला नाही आणि ट्रकखाली चिरडून त्यांना वीरमरण आले (डिसेंबर १९३०).
मुख्य कल्पना 3 : पहिली गोलमेज परिषद आणि गांधी-आयर्विन करार — ब्रिटिश पंतप्रधान रॅम्सी मॅकडोनाल्ड यांनी लंडनमध्ये भारताच्या घटनात्मक प्रश्नांसाठी गोलमेज परिषदा भरवल्या (१९३०–३२, तीन परिषदा). पहिल्या परिषदेत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, तेजबहादूर सप्रू, बॅरिस्टर जिना आणि संस्थानिक सहभागी झाले, पण भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने भाग घेतला नाही; त्यामुळे चर्चा निरर्थक ठरली. पंतप्रधानांच्या आवाहनानंतर व्हाइसरॉयने गांधीजींना आणि इतर नेत्यांना सोडले आणि गांधी-आयर्विन करार (१९३१) झाला. त्यानुसार जबाबदार शासनाची तरतूद घटनेत असण्याचे आश्वासन मिळाले आणि काँग्रेसने चळवळ मागे घेऊन दुसऱ्या परिषदेला जाण्याचे मान्य केले.
- सोपे : सोलापूरमध्ये हरताळ कधी पाळला गेला? — ६ मे १९३०.
- मध्यम : महाराष्ट्रातील मिठाचे सत्याग्रह कुठे झाले? — वडाळा, मालवण, शिरोडा.
- परीक्षा-प्रकार : पहिल्या गोलमेज परिषदेत काँग्रेस का नव्हती? — तिने भाग घेतला नाही; त्याशिवाय चर्चा निरर्थक ठरली.
आकृतीत : सोलापूर, मीठ, जंगल आणि मुंबई — महाराष्ट्राच्या चारही कोपऱ्यांतून चळवळीला बळ मिळाले.
त्याआधी काय घडले? महात्मा गांधींच्या अटकेची बातमी पसरताच सोलापूरमध्ये कामगारांनी ६ मे १९३० ला हरताळ पाळला. काही दिवस शहरातील कारभार जवळजवळ लोकांच्या हातात होता.
त्यानंतर काय घडले? सरकारने लष्करी कायदा लागू केला आणि चार नेत्यांवर खटला चालवला. १२ जानेवारी १९३१ ला मल्लप्पा धनशेट्टी, श्रीकृष्ण सारडा, कुर्बान हुसेन आणि जगन्नाथ शिंदे यांना पुण्याच्या येरवडा तुरुंगात फाशी देण्यात आली.
त्याआधी काय घडले? १२ नोव्हेंबर १९३० ला लंडनमध्ये पहिल्या गोलमेज परिषदेचे उद्घाटन झाले; काँग्रेसचे बहुतेक नेते तुरुंगात होते आणि तिच्यात नव्हते. त्याशिवाय काहीच ठरणार नाही हे ब्रिटिशांच्याही लक्षात आले आणि जानेवारी १९३१ मध्ये गांधीजींची सुटका झाली. त्यानंतर गांधीजी आणि आयर्विन यांच्यात दिल्लीत अनेक बैठका झाल्या.
त्यानंतर काय घडले? ५ मार्च १९३१ ला गांधी-आयर्विन करार झाला. त्यानंतर सप्टेंबर १९३१ मध्ये गांधीजी दुसऱ्या परिषदेसाठी लंडनला गेले आणि पूर्व लंडनमधील किंग्जले हॉल येथे राहिले.
सोलापूर ६ मे १९३०; बाबू गेनू डिसेंबर १९३०; पहिली परिषद नोव्हेंबर १९३०; करार ५ मार्च १९३१.
गांधी-आयर्विन कराराने स्वातंत्र्य मिळाले नाही. त्यात फक्त चळवळ थांबवण्याच्या आणि परिषदेला जाण्याच्या अटी होत्या.
आठवणीची युक्ती : ‘सोलापूर-६, मुंबई-१२, करार-५’ = ६ मे, १२ डिसेंबर, ५ मार्च.
फरक ओळखा
| घटना | वर्ष | मुख्य मुद्दा |
|---|---|---|
| सोलापूर सत्याग्रह | मे १९३० | गोळीबार, लष्करी कायदा, चौघांना फाशी |
| बाबू गेनू | डिसेंबर १९३० | परदेशी मालाचा ट्रक अडवला |
| पहिली गोलमेज परिषद | १९३० | काँग्रेसचा सहभाग नाही |
| गांधी-आयर्विन करार | १९३१ | चळवळ मागे, परिषदेला जाण्याचे मान्य |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सोलापूर सत्याग्रहात कोणता वर्ग आघाडीवर होता?
- 2सोलापूर प्रकरणात ज्यांना फाशी झाली त्यांपैकी कोणत्याही दोघांची नावे सांगा.
- 3महाराष्ट्रातील मिठाचे दोन सत्याग्रह कुठे झाले?
- 4बाबू गेनू यांनी काय केले?
- 5पहिल्या गोलमेज परिषदेत काँग्रेसचा सहभाग का नव्हता आणि त्याचा काय परिणाम झाला?
- 6गांधी-आयर्विन करारातील मुख्य अटी कोणत्या?
- 7सोलापूरमध्ये हरताळ पाळण्यापूर्वी कोणती बातमी पसरली होती?
- 8गांधी-आयर्विन कराराच्या पुढच्या वर्षांत गांधीजींनी कोणती परिषद गाठली आणि ते कुठे राहिले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1गिरणी कामगार.
- 2मल्लप्पा धनशेट्टी, श्रीकृष्ण सारडा, कुर्बान हुसेन, जगन्नाथ शिंदे — कोणतेही दोन.
- 3वडाळा, मालवण, शिरोडा — कोणतेही दोन.
- 4परदेशी मालाचा ट्रक अडवण्यासाठी रस्त्यावर झोपले आणि ट्रकखाली चिरडले गेले.
- 5काँग्रेसने भाग घेतला नाही; तिच्याशिवाय चर्चा निरर्थक ठरली.
- 6जबाबदार शासनाचे आश्वासन; काँग्रेसने चळवळ मागे घेऊन दुसऱ्या परिषदेला जाण्याचे मान्य केले.
- 7गांधीजींच्या अटकेची बातमी.
- 8दुसरी गोलमेज परिषद; किंग्जले हॉल, पूर्व लंडन.
दुसरी व तिसरी गोलमेज परिषद, पुणे करार आणि चळवळीची माघार
घरात दोन भावांचे मतभेद झाले तर आजोबा मध्यस्थी करतात आणि दोघेही थोडे मागे येतात. पुणे करारात असेच दोन मोठे नेते एकत्र आले.
दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत (१९३१) मतभेद मिटले नाहीत; ब्रिटिशांनी जातीय निवाडा जाहीर केला; गांधीजींच्या उपोषणानंतर १९३२ मध्ये पुणे करार झाला आणि १९३४ मध्ये कायदेभंग चळवळ मागे घेतली गेली.
मुख्य कल्पना 1 : दुसरी गोलमेज परिषद (१९३१) — गांधीजी काँग्रेसचे प्रतिनिधी म्हणून परिषदेला गेले. विविध जाती, समाज, राजकीय पक्ष आणि संस्थानांचे प्रतिनिधी आले होते. अल्पसंख्याकांच्या प्रश्नावर आणि भावी संघराज्याच्या स्वरूपावर मतभेद होते. गांधीजींनी एकमत घडवण्याचा प्रयत्न केला, पण ते निष्फळ ठरले आणि ते निराश होऊन भारतात परतले.
मुख्य कल्पना 2 : जातीय निवाडा आणि पुणे करार (१९३२) — डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी दलितांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघाची मागणी केली होती. पंतप्रधान रॅम्सी मॅकडोनाल्ड यांनी जाहीर केलेल्या ‘जातीय निवाड्या’त दलितांना स्वतंत्र मतदारसंघ दिले गेले. जातीच्या आधारावर स्वतंत्र मतदारसंघाला विरोध म्हणून गांधीजींनी येरवडा तुरुंगात आमरण उपोषण केले. काँग्रेस नेत्यांनी डॉ. आंबेडकरांना फेरविचार करण्याची विनंती केली आणि राष्ट्रहित लक्षात घेऊन ते तयार झाले. १९३२ मध्ये गांधीजी आणि डॉ. आंबेडकर यांच्यात पुणे करार झाला: स्वतंत्र मतदारसंघ रद्द झाले आणि राखीव जागांची तरतूद केली गेली.
मुख्य कल्पना 3 : तिसरी परिषद आणि चळवळीची माघार — नोव्हेंबर १९३२ मध्ये इंग्लंडमध्ये तिसरी गोलमेज परिषद भरली; काँग्रेसने तिच्यावर बहिष्कार घातला, म्हणून ती निष्फळ ठरली. दरम्यान सरकारने अत्यंत कठोर दडपशाही केली, काँग्रेस आणि तिच्या संस्था बेकायदेशीर ठरवल्या. अखेर १९३४ मध्ये गांधीजींनी सविनय कायदेभंग चळवळ मागे घेतली.
- सोपे : दुसऱ्या परिषदेला काँग्रेसचे प्रतिनिधी कोण होते? — गांधीजी.
- मध्यम : जातीय निवाड्यात दलितांना काय दिले गेले? — स्वतंत्र मतदारसंघ.
- परीक्षा-प्रकार : पुणे कराराने काय ठरवले? — स्वतंत्र मतदारसंघ रद्द आणि राखीव जागा.
आकृतीत : परिषदांच्या निष्फळ चर्चेपासून पुणे कराराच्या तडजोडीपर्यंत आणि चळवळ मागे घेण्यापर्यंतचा प्रवास.
त्याआधी काय घडले? १६ ऑगस्ट १९३२ ला पंतप्रधान मॅकडोनाल्ड यांनी जातीय निवाडा जाहीर केला. येरवडा तुरुंगात असलेल्या गांधीजींनी आधी सरकारला कळवले की ते २० सप्टेंबर १९३२ पासून आमरण उपोषण करतील. उपोषण सुरू झाल्यावर नेत्यांच्या बैठका येरवडा आणि पुण्यात सुरू झाल्या.
त्यानंतर काय घडले? २४ सप्टेंबर १९३२ ला येरवडा येथे पुणे करार झाला आणि गांधीजींनी उपोषण सोडले. त्यानंतर प्रांतिक विधिमंडळांत दलित वर्गासाठी राखीव जागा ठेवण्यात आल्या. पुढे १९३५ च्या कायद्याने प्रांतांना अधिक अधिकार मिळाले आणि १९३७ मध्ये प्रांतिक निवडणुका झाल्या.
जातीय निवाडा १६ ऑगस्ट १९३२; उपोषण २० सप्टेंबर; पुणे करार २४ सप्टेंबर १९३२; माघार १९३४.
पुणे करारात दलितांना काहीच मिळाले नाही असे नाही. स्वतंत्र मतदारसंघाऐवजी राखीव जागा मिळाल्या.
आठवणीची युक्ती : ‘३१-३२-३४’ = दुसरी परिषद, पुणे करार, चळवळ मागे; २४ सप्टेंबर = करार.
फरक ओळखा
| मुद्दा | जातीय निवाडा | पुणे करार |
|---|---|---|
| वर्ष | १९३२ | १९३२ |
| दलितांसाठी | स्वतंत्र मतदारसंघ | राखीव जागा |
| कोणामध्ये | ब्रिटिश सरकारचा निर्णय | गांधीजी आणि आंबेडकर |
दुसरी व तिसरी गोलमेज परिषद, पुणे करार आणि चळवळीची माघार
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासरावासाठी प्रश्न
- 1दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत गांधीजी कोणाचे प्रतिनिधी होते?
- 2दुसऱ्या परिषदेत कोणत्या प्रश्नावर मतभेद झाले?
- 3जातीय निवाडा कोणी जाहीर केला?
- 4गांधीजींनी येरवड्यात उपोषण का केले?
- 5पुणे कराराने काय ठरवले?
- 6तिसरी गोलमेज परिषद निष्फळ का ठरली?
- 7पुणे करार होण्यापूर्वी कोणते निर्णय आणि घोषणा झाल्या?
- 8पुणे कराराच्या नंतर दलित वर्गासाठी काय व्यवस्था झाली आणि चळवळ कधी मागे घेतली गेली?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे.
- 2अल्पसंख्याकांचा प्रश्न आणि भावी संघराज्याचे स्वरूप.
- 3ब्रिटिश पंतप्रधान रॅम्सी मॅकडोनाल्ड.
- 4जातीच्या आधारावर दलितांना स्वतंत्र मतदारसंघ दिल्याच्या निषेधार्थ.
- 5स्वतंत्र मतदारसंघ रद्द आणि राखीव जागांची तरतूद.
- 6काँग्रेसने तिच्यावर बहिष्कार घातला.
- 7१६ ऑगस्ट १९३२ ला जातीय निवाडा जाहीर झाला आणि गांधीजींनी २० सप्टेंबरपासून उपोषणाचा निर्णय कळवला.
- 8प्रांतिक विधिमंडळांत राखीव जागा ठेवल्या गेल्या; चळवळ १९३४ मध्ये मागे घेतली गेली.