१९३५ चा कायदा, प्रांतिक सरकारे, क्रिप्स योजना आणि वैयक्तिक सत्याग्रह
शाळेत वर्गाचे नियम नीट चालले की मुलांना कारभार चालवण्याचा आत्मविश्वास येतो. तसेच १९३७ मध्ये भारतीयांना काही प्रांतांचा कारभार हातात मिळाला, पण पूर्ण स्वातंत्र्यासाठी लढा पुढे चालूच राहिला.
या टप्प्यात ब्रिटिशांनी १९३५ चा कायदा केला, काँग्रेसने प्रांतांत सरकारे चालवली, दुसऱ्या महायुद्धामुळे ती सोडली आणि क्रिप्स योजना अपयशी ठरली. त्यानंतर वैयक्तिक सत्याग्रहातून निषेध नोंदवला गेला.
मुख्य कल्पना 1 : १९३५ चा कायदा आणि १९३७ च्या निवडणुका — १९३५ च्या कायद्याने प्रांतांना अधिक अधिकार मिळाले आणि मतदानाचा हक्क वाढला. १९३७ च्या निवडणुकांत काँग्रेसने ११ पैकी ८ प्रांतांत बहुमत मिळवले आणि तिथे सरकारे स्थापन केली. मात्र व्हाइसरॉयकडे मोठे अधिकार राहिले होते, म्हणून हा कायदा पूर्ण स्वराज्य देणारा नव्हता.
मुख्य कल्पना 2 : महायुद्ध आणि प्रांतिक सरकारांचे राजीनामे — १९३९ मध्ये दुसरे महायुद्ध सुरू झाले. भारतीयांना न विचारता व्हाइसरॉयने भारत युद्धात उतरल्याचे जाहीर केले. याच्या निषेधार्थ काँग्रेस सरकारांनी राजीनामे दिले.
मुख्य कल्पना 3 : क्रिप्स योजना आणि वैयक्तिक सत्याग्रह — युद्धात भारताची साथ मिळावी म्हणून मार्च १९४२ मध्ये ब्रिटिश मंत्री सर स्टॅफर्ड क्रिप्स भारतात आले. त्यांनी युद्धानंतर स्वराज्याचे आश्वासन दिले, पण ठोस योजना नव्हती; काँग्रेससह अनेकांनी ती नाकारली. त्याआधी १९४० मध्ये गांधीजींनी वैयक्तिक सत्याग्रह सुरू केला; यात विनोबा भावे हे पहिले सत्याग्रही होते आणि जवाहरलाल नेहरू दुसरे.
- सोपे : १९३७ च्या निवडणुकांत काँग्रेसला किती प्रांतांत बहुमत मिळाले? — ११ पैकी ८.
- मध्यम : काँग्रेस सरकारांनी राजीनामे का दिले? — भारताला न विचारता युद्धात ओढल्याचा निषेध म्हणून.
- परीक्षा-प्रकार : वैयक्तिक सत्याग्रहातील पहिले सत्याग्रही कोण? — विनोबा भावे.
आकृतीत : कायदा, सरकारे, राजीनामे, वैयक्तिक सत्याग्रह आणि क्रिप्स योजना — या क्रमाने घटना घडल्या.
क्रिप्स योजनेआधी काय घडले? फेब्रुवारी १९४२ मध्ये सिंगापूर जपानच्या हाती पडले आणि मार्चमध्ये रंगूनही. युद्ध भारताच्या दारापर्यंत आल्याने ब्रिटिशांना भारतीयांची साथ हवी होती. २२ मार्च १९४२ ला क्रिप्स दिल्लीत पोहोचले आणि त्यांनी प्रस्ताव मांडले.
क्रिप्स योजनेनंतर काय घडले? एप्रिल १९४२ च्या सुरुवातीला काँग्रेसने हे प्रस्ताव नाकारले आणि चर्चा फिसकटली. आश्वासन मिळाले, पण स्वराज्याची खात्री नव्हती. चारच महिन्यांत काँग्रेसने ‘छोडो भारत’चा ठराव केला.
१९३७ = ८ प्रांतांत काँग्रेस सरकारे; १९३९ = राजीनामे; १९४० = वैयक्तिक सत्याग्रह; १९४२ = क्रिप्स.
काँग्रेसने राजीनामे ब्रिटिशांना विरोध म्हणून दिले, नवीन निवडणुकीत हरल्यामुळे नाही.
आठवणीची युक्ती : ‘३५-३७-३९-४०-४२’ — कायदा, सरकारे, राजीनामे, सत्याग्रह, क्रिप्स. आठवणीची युक्ती : या पाच संख्या एकाच रांगेत म्हणा.
फरक ओळखा
| घटना | वर्ष | मुख्य मुद्दा |
|---|---|---|
| भारत सरकार कायदा | १९३५ | प्रांतांना जास्त अधिकार |
| प्रांतांत सरकारे | १९३७ | ८ प्रांतांत काँग्रेस |
| क्रिप्स योजना | १९४२ | आश्वासन, पण नाकारली |
१९३५ चा कायदा, प्रांतिक सरकारे, क्रिप्स योजना आणि वैयक्तिक सत्याग्रह
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासरावासाठी प्रश्न
- 1१९३५ च्या कायद्याने प्रांतांना काय मिळाले?
- 2१९३७ च्या निवडणुकांत काँग्रेसला काय यश मिळाले?
- 3वैयक्तिक सत्याग्रहातील पहिले आणि दुसरे सत्याग्रही कोण?
- 4१९३९ मध्ये काँग्रेस सरकारांनी राजीनामे का दिले?
- 5क्रिप्स भारतात कधी आणि कशासाठी आले?
- 6१९३५ चा कायदा पूर्ण स्वराज्य देणारा का नव्हता?
- 7सिंगापूर आणि रंगून जपानच्या हाती पडल्यावर ब्रिटिशांनी कोणता प्रयत्न केला?
- 8क्रिप्स योजना नाकारल्यानंतर चार महिन्यांत काय घडले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अधिक अधिकार आणि मतदानाचा वाढलेला हक्क.
- 2११ पैकी ८ प्रांतांत बहुमत; तिथे सरकारे स्थापन झाली.
- 3विनोबा भावे पहिले; जवाहरलाल नेहरू दुसरे.
- 4भारताला न विचारता युद्धात उतरवल्याचा निषेध म्हणून.
- 5मार्च १९४२ ला; युद्धात भारताची साथ मिळवण्यासाठी.
- 6कारण व्हाइसरॉयकडे मोठे अधिकार कायम राहिले.
- 7२२ मार्च १९४२ ला क्रिप्स यांना पाठवून प्रस्ताव मांडले.
- 8काँग्रेसने ‘छोडो भारत’चा ठराव केला.
छोडो भारत चळवळ
एखादा खेळाडू “आता करा किंवा मरा” असे ठरवून मैदानात उतरतो, तेव्हा तो पूर्ण जोर लावतो. १९४२ मध्ये भारतीयांनीही असाच निर्धार केला.
छोडो भारत चळवळ म्हणजे १९४२ मध्ये ब्रिटिशांनी भारत सोडून जावे या मागणीसाठी सुरू झालेली देशव्यापी चळवळ. तिचा नारा ‘करेंगे या मरेंगे’ असा होता.
मुख्य कल्पना 1 : ठराव आणि ‘करा किंवा मरा’ — १४ जुलै १९४२ ला वर्धा येथे काँग्रेस कार्यकारिणीने ठराव केला. ७-८ ऑगस्टला मुंबईतील गवालिया टँक मैदानावर काँग्रेस समितीने ‘छोडो भारत’चा ठराव मंजूर केला. गांधीजींनी जनतेला ‘करेंगे या मरेंगे’ हा मंत्र दिला.
मुख्य कल्पना 2 : जनतेची चळवळ — ९ ऑगस्टच्या पहाटे सर्व प्रमुख नेत्यांना अटक झाली, तरीही नेतृत्वाशिवाय जनता रस्त्यावर उतरली. विद्यार्थी, शेतकरी, कामगार आणि स्त्रिया यांनी मोर्चे काढले. १९४२ मध्ये नंदुरबार येथे विद्यार्थ्यांच्या मोर्चावर गोळीबार झाला; यात शिरीषकुमार आणि इतर तरुण मारले गेले.
मुख्य कल्पना 3 : भूमिगत चळवळ आणि प्रतिसरकार — अच्युतराव पटवर्धन, अरुणा आसफ अली, उषा मेहता, राम मनोहर लोहिया यांनी भूमिगत राहून चळवळ चालवली. ‘आझाद रेडिओ’ (काँग्रेस रेडिओ) द्वारे बातम्या आणि संदेश पोहोचवले गेले. सातारा येथे नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली प्रतिसरकार स्थापन झाले; त्यांच्यासोबत तुफान सेना आणि जी. डी. बापू लाड यांसारखे कार्यकर्ते होते.
- सोपे : ‘छोडो भारत’चा ठराव कुठे मंजूर झाला? — मुंबईतील गवालिया टँक मैदानावर.
- मध्यम : गांधीजींनी जनतेला कोणता मंत्र दिला? — ‘करेंगे या मरेंगे’.
- परीक्षा-प्रकार : साताऱ्यात प्रतिसरकारचे नेतृत्व कोणी केले? — नाना पाटील.
आकृतीत : क्रिप्सचे अपयश, ठराव, नेत्यांची अटक आणि त्यानंतर जनतेने चालवलेली भूमिगत चळवळ.
‘छोडो भारत’ ठरावाआधी काय घडले? काँग्रेसने ‘छोडो भारत’चा ठराव मंजूर केला, पण गांधीजींना आधी व्हाइसरॉयशी बोलून पाहण्याची इच्छा होती. सरकारने त्यापूर्वीच पहाटे ९ ऑगस्टला गांधीजींसह प्रमुख नेत्यांना अटक केली. गांधीजींना पुण्याच्या आगाखान पॅलेसमध्ये ठेवले गेले.
‘छोडो भारत’ ठरावानंतर काय घडले? त्याच दिवशी गवालिया टँक मैदानावर अरुणा आसफ अली यांनी तिरंगा फडकवला. १५ ऑगस्ट १९४२ ला गांधीजींचे सचिव महादेवभाई देसाई यांचे आगाखान पॅलेसमध्ये निधन झाले. काँग्रेस बेकायदेशीर ठरवली गेली, तरीही चळवळ थांबली नाही.
काँग्रेस रेडिओआधी काय घडले? नेते तुरुंगात आणि वर्तमानपत्रांवर बंधने असताना उषा मेहता, विठ्ठलभाई झवेरी आणि नरीमन प्रिंटर यांनी गुप्त रेडिओ केंद्र चालवले. त्याची सुरुवात “काँग्रेस रेडिओ, भारतात कुठूनतरी, ४२.३४ मीटरवर” अशी होई. पहिले प्रसारण ऑगस्ट १९४२ अखेर झाले.
काँग्रेस रेडिओनंतर काय घडले? १२ नोव्हेंबर १९४२ ला पोलिसांनी केंद्रावर छापा टाकला आणि प्रसारण थांबले. उषा मेहता यांना तुरुंगवास झाला आणि त्या मार्च १९४६ पर्यंत तुरुंगात राहिल्या.
९ ऑगस्ट = नेत्यांची अटक; नंदुरबार = शिरीषकुमार; सातारा = नाना पाटील; आझाद रेडिओ = उषा मेहता.
ही चळवळ फक्त नेत्यांनी चालवली नाही; नेते तुरुंगात गेल्यावर सामान्य लोकांनी ती चालवली.
आठवणीची युक्ती : ‘७-८-९’ — ७-८ ऑगस्टला ठराव, ९ ऑगस्टला अटक. आठवणीची युक्ती : “ठराव सात-आठ, अटक नऊ”.
फरक ओळखा
| ठिकाण / माध्यम | कोण | कार्य |
|---|---|---|
| गवालिया टँक | अरुणा आसफ अली | तिरंगा फडकवला |
| आझाद रेडिओ | उषा मेहता | गुप्त प्रसारण |
| सातारा | नाना पाटील | प्रतिसरकार |
सरावासाठी प्रश्न
- 1‘छोडो भारत’ चळवळीचा नारा कोणता होता?
- 2९ ऑगस्ट १९४२ ला काय घडले?
- 3साताऱ्याच्या प्रतिसरकारचे नेते कोण होते?
- 4नेते तुरुंगात गेल्यावरही चळवळ कशी चालू राहिली?
- 5आझाद रेडिओ काय होता आणि तो कोणी चालवला?
- 6नंदुरबार येथे काय घडले?
- 7क्रिप्स योजनेचे अपयश आणि ‘छोडो भारत’ ठराव यांचा संबंध काय?
- 8गांधीजींच्या अटकेनंतर लगेच गवालिया टँकवर आणि आगाखान पॅलेसमध्ये काय घडले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1‘करेंगे या मरेंगे’ (करा किंवा मरा).
- 2गांधीजींसह सर्व प्रमुख नेत्यांना अटक झाली.
- 3नाना पाटील.
- 4भूमिगत कार्यकर्ते, गुप्त रेडिओ आणि सामान्य जनतेच्या सहभागामुळे.
- 5गुप्त रेडिओ केंद्र; उषा मेहता, विठ्ठलभाई झवेरी आणि नरीमन प्रिंटर यांनी चालवले.
- 6विद्यार्थ्यांच्या मोर्चावर गोळीबार झाला; शिरीषकुमार आणि इतर तरुण मारले गेले.
- 7क्रिप्स योजना नाकारली गेल्याने स्वराज्याची खात्री मिळाली नाही आणि काँग्रेसने ‘छोडो भारत’चा ठराव केला.
- 8अरुणा आसफ अली यांनी तिरंगा फडकवला; आगाखान पॅलेसमध्ये महादेवभाई देसाई यांचे निधन झाले.
आझाद हिंद सेना आणि १९४६ चे उठाव
घरात कोणी दूर गेला तरी त्याने घरासाठी काम चालू ठेवले, तर आपण त्याचा अभिमान बाळगतो. सुभाषचंद्र बोस भारताबाहेर राहूनही भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी लढले.
आझाद हिंद सेना म्हणजे भारताबाहेर भारतीय सैनिक आणि नागरिकांनी उभी केलेली स्वातंत्र्यासाठीची सेना. नंतर १९४६ मध्ये नौदल आणि हवाई दलात ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध उठाव झाले.
मुख्य कल्पना 1 : सुभाषचंद्र बोस आणि आझाद हिंद सेनेची उभारणी — रासबिहारी बोस यांनी जपानमध्ये स्वातंत्र्य संघटना उभी केली आणि मोहन सिंग यांनी युद्धकैदी भारतीय सैनिकांना घेऊन सेना सुरू केली. जुलै १९४३ मध्ये सुभाषचंद्र बोस सिंगापूरला पोहोचले आणि त्यांनी सेनेचे नेतृत्व घेतले; घोषणा होती ‘चलो दिल्ली’ आणि ‘जय हिंद’. २१ ऑक्टोबर १९४३ ला त्यांनी ‘आझाद हिंद सरकार’ची घोषणा केली.
मुख्य कल्पना 2 : सेनेचे कार्य — या सेनेत स्त्रियांचीही ‘राणी झाशी’ पलटण होती. अंदमान बेटांना ‘शहीद’ आणि ‘स्वराज्य’ अशी नावे दिली गेली. सेना इंफाळपर्यंत पोहोचली, पण युद्धात जपानचा पराभव झाल्यावर तिला माघार घ्यावी लागली. १८ ऑगस्ट १९४५ ला विमान अपघातात बोस यांचे निधन झाल्याचे सांगितले जाते.
मुख्य कल्पना 3 : आझाद हिंद सेनेवरील खटले आणि १९४६ चे उठाव — युद्ध संपल्यावर इंग्रजांनी सेनेच्या अधिकाऱ्यांवर लाल किल्ल्यात खटले चालवले; देशभर निषेध झाला. फेब्रुवारी १९४६ मध्ये मुंबईत नौदलाचे नाविक संपावर गेले आणि हा उठाव अनेक बंदरांत पसरला. हवाई दलातही असंतोष दिसला. या घटनांतून ब्रिटिशांना कळले की सैन्यावर आता पूर्वीसारखा विश्वास ठेवता येणार नाही.
- सोपे : आझाद हिंद सरकारची घोषणा कधी झाली? — २१ ऑक्टोबर १९४३ ला.
- मध्यम : सेनेचा नारा कोणता होता? — ‘चलो दिल्ली’ आणि ‘जय हिंद’.
- परीक्षा-प्रकार : १९४६ चा नौदल उठाव कुठे सुरू झाला? — मुंबईत.
आकृतीत : बोस यांचे पलायन, आझाद हिंद सरकार, खटले आणि नौदल उठाव — शेवटचे टप्पे.
बोस यांच्या पलायनाआधी काय घडले? १९४१ मध्ये सुभाषचंद्र बोस कोलकात्यात नजरकैदेत होते. १६-१७ जानेवारीच्या रात्री ते पुतण्या शिशिर यांच्या गाडीतून निसटले. त्यांनी ‘झियाउद्दीन’ नावाचा पठाण विमा प्रतिनिधी म्हणून वेश घेतला आणि पेशावर, काबूल, मॉस्को मार्गे बर्लिनला पोहोचले.
बोस यांच्या पलायनानंतर काय घडले? फेब्रुवारी १९४३ मध्ये ते जर्मन पाणबुडीतून निघाले आणि हिंदी महासागरात जपानी पाणबुडीत गेले. ६ मे १९४३ ला ते सुमात्रामधील साबांगला पोहोचले. २१ ऑक्टोबर १९४३ ला सिंगापूरमध्ये आझाद हिंद सरकारची घोषणा झाली.
लाल किल्ल्यातील खटल्याआधी काय घडले? ५ नोव्हेंबर १९४५ ला लाल किल्ल्यात पहिला खटला सुरू झाला. आरोपी तीन अधिकारी वेगवेगळ्या धर्मांचे होते: प्रेम सहगल, शाहनवाज खान आणि गुरबक्षसिंग धिल्लन.
लाल किल्ल्यातील खटल्यानंतर काय घडले? देशभर “लाल किल्ल्यातून आली आवाज, सहगल, धिल्लन, शाहनवाज” अशी घोषणा गाजली. ३१ डिसेंबर १९४५ ला त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा झाली, पण जनतेच्या दबावामुळे सेनापती ऑचिनलेक यांनी ती रद्द करून त्यांना सोडले.
नौदल उठावाआधी काय घडले? १८ फेब्रुवारी १९४६ ला मुंबईत ‘तलवार’ जहाजावरील नाविकांनी खराब जेवण आणि वर्णद्वेषी वागणुकीविरुद्ध संप केला.
नौदल उठावानंतर काय घडले? संप अनेक जहाजे आणि बंदरांत पसरला. २३ फेब्रुवारीला वल्लभभाई पटेल यांच्याशी चर्चा करून नाविकांनी शरणागती पत्करली; पटेल यांनी कोणावरही सूड घेतला जाणार नाही, असे आश्वासन दिले.
१९४३ = आझाद हिंद सरकार; १९४५ = लाल किल्ला खटले; १९४६ = नौदल उठाव.
आझाद हिंद सेना भारतात नव्हे, भारताबाहेर उभी राहिली; तिचे नेतृत्व बोस यांनी घेतले, सुरुवात रासबिहारी बोस आणि मोहन सिंग यांनी केली.
आठवणीची युक्ती : ‘४३-४५-४६’ — सरकार, खटले, उठाव. आठवणीची युक्ती : तीन वर्षे, तीन घटना.
फरक ओळखा
| घटना | वर्ष | मुख्य मुद्दा |
|---|---|---|
| आझाद हिंद सरकार | १९४३ | सिंगापूर, सुभाषचंद्र बोस |
| लाल किल्ला खटले | १९४५ | देशभर निषेध |
| नौदल उठाव | १९४६ | मुंबई, जहाज ‘तलवार’ |
आझाद हिंद सेना आणि १९४६ चे उठाव
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडाआझाद हिंद सेना आणि १९४६ चे उठाव
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासरावासाठी प्रश्न
- 1आझाद हिंद सेना कोणी उभारली आणि कोणी नेतृत्व घेतले?
- 2आझाद हिंद सेनेचे नारे कोणते?
- 3१९४६ मध्ये नौदल उठाव कुठे झाला?
- 4‘राणी झाशी’ पलटण म्हणजे काय?
- 5लाल किल्ल्यातील खटल्यांना देशभर पाठिंबा का मिळाला?
- 6नाविकांनी संप का केला?
- 7बोस यांनी भारत सोडून जर्मनी-जपानपर्यंत प्रवास कसा केला आणि त्याचा परिणाम काय झाला?
- 8लाल किल्ल्यातील खटल्यानंतर आणि नौदल उठावानंतर ब्रिटिशांचा सैन्याबद्दलचा विश्वास कसा बदलला?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1रासबिहारी बोस आणि मोहन सिंग यांनी सुरुवात केली; सुभाषचंद्र बोस यांनी नेतृत्व घेतले.
- 2‘चलो दिल्ली’ आणि ‘जय हिंद’.
- 3मुंबईत, ‘तलवार’ जहाजावर.
- 4आझाद हिंद सेनेतील स्त्रियांची पलटण.
- 5कारण वेगवेगळ्या धर्मांचे अधिकारी आरोपी होते आणि लोकांनी त्यांना देशभक्त मानले.
- 6खराब जेवण आणि वर्णद्वेषी वागणुकीविरुद्ध.
- 7जानेवारी १९४१ मध्ये वेश बदलून पेशावर-काबूल-मॉस्को मार्गे बर्लिन; नंतर पाणबुडीने साबांग; परिणामी ६ मे १९४३ ला पूर्व आशियात पोहोचले आणि आझाद हिंद सरकार स्थापन झाले.
- 8ब्रिटिशांना कळले की भारतीय सैन्यावर आता पूर्वीसारखा विश्वास ठेवता येणार नाही.