महाराष्ट्रातील सुरुवातीचे क्रांतिकारक
सुरुवातीला बोलून, अर्ज करून काहीच घडले नाही, तर काही लोक अधिक कठोर मार्ग निवडतात. ब्रिटिश अन्यायाला कंटाळून काही तरुणांनी शस्त्र हाती घेण्याचा मार्ग निवडला; या विभागात आपण त्यांचा इतिहास समजून घेतो.
सशस्त्र क्रांतिकारी चळवळ म्हणजे अहिंसक मार्गाने स्वातंत्र्य मिळणार नाही असे मानून शस्त्रांच्या मदतीने ब्रिटिश सत्तेला विरोध करणारी चळवळ. महाराष्ट्रात तिची सुरुवात वासुदेव बळवंत फडके यांनी केली.
मुख्य कल्पना 1 : वासुदेव बळवंत फडके — फडके यांनी १८७९ मध्ये रामोशी, कोळी, धनगर अशा समाजांतील तरुणांना एकत्र करून ब्रिटिशांविरुद्ध उठावाचा प्रयत्न केला. ब्रिटिशांनी त्यांना अटक केली, पुण्यात खटला चालला आणि त्यांना एडनला पाठवले गेले. तिथेच १८८३ मध्ये त्यांचे निधन झाले.
मुख्य कल्पना 2 : चाफेकर बंधू — १८९६-९७ मध्ये पुण्यात प्लेगची साथ आली. प्लेग समितीचे प्रमुख रँड यांच्या कठोर उपाययोजनांमुळे लोक संतापले. दामोदर, बाळकृष्ण आणि वासुदेव चाफेकर या बंधूंनी २२ जून १८९७ ला रँड आणि आयर्स्ट यांच्यावर हल्ला केला. चाफेकर बंधूंना १८९८-९९ मध्ये फाशी दिली गेली.
मुख्य कल्पना 3 : अभिनव भारत आणि नाशिक — विनायक दामोदर सावरकर आणि गणेश (बाबाराव) सावरकर यांनी नाशिक येथे ‘अभिनव भारत’ ही गुप्त संघटना स्थापन केली. यातील तरुणांना विचारांची आणि धैर्याची शिकवण दिली जाई. २१ डिसेंबर १९०९ ला अनंत कान्हेरे यांनी नाशिकचे जिल्हाधिकारी जॅक्सन यांच्यावर हल्ला केला.
- सोपे : महाराष्ट्रातील पहिले सशस्त्र क्रांतिकारक कोण? — वासुदेव बळवंत फडके.
- मध्यम : चाफेकर बंधू कोणत्या शहरात होते आणि कोणत्या कारणाने संतापले? — पुणे; प्लेग उपायांच्या कठोरतेमुळे.
- परीक्षा-प्रकार : अभिनव भारत कुठे स्थापन झाली? — नाशिक येथे.
आकृतीत : फडके, चाफेकर, अभिनव भारत आणि नाशिक — महाराष्ट्रातील क्रांतिकारी घटना या क्रमाने घडल्या.
रँडवरील हल्ल्याआधी काय घडले? १८९६-९७ मध्ये पुण्यात प्लेग पसरला. साथ रोखण्यासाठी नेमलेल्या समितीचे प्रमुख रँड होते. घरांची झडती आणि कडक उपाययोजनांमुळे लोक त्रस्त झाले आणि सरकारविरुद्ध संताप वाढला.
रँडवरील हल्ल्यानंतर काय घडले? २२ जून १८९७ ला राणी व्हिक्टोरियाच्या हीरक महोत्सवाच्या कार्यक्रमानंतर गणेशखिंडीत रँड आणि लेफ्टनंट आयर्स्ट यांच्यावर गोळ्या झाडल्या गेल्या. आयर्स्ट जागीच ठार झाले आणि रँड ३ जुलैला मरण पावले. चाफेकर बंधूंना नंतर फाशी झाली.
जॅक्सनवरील हल्ल्याआधी काय घडले? जॅक्सन हे नाशिकचे जिल्हाधिकारी होते. त्यांनी गणेश (बाबाराव) सावरकर यांच्यावर खटला चालवला आणि त्यांना काळ्या पाण्याची शिक्षा झाली. त्यामुळे अभिनव भारतच्या तरुणांमध्ये संताप होता.
जॅक्सनवरील हल्ल्यानंतर काय घडले? जॅक्सन यांच्या निरोप समारंभाच्या वेळी २१ डिसेंबर १९०९ ला नाशिकच्या विजयानंद नाट्यगृहात अनंत कान्हेरे यांनी त्यांच्यावर हल्ला केला. नाशिक कटाच्या खटल्यात काही तरुणांना शिक्षा झाल्या; कान्हेरे यांना १९१० मध्ये फाशी झाली.
१८७९ = फडके; १८९७ = चाफेकर; १९०९ = नाशिक (कान्हेरे).
हे क्रांतिकारक वैयक्तिक द्वेषाने नव्हे, तर ब्रिटिश अन्यायाविरुद्ध प्रतिक्रिया म्हणून पुढे आले; तरीही या मार्गात हिंसा होती आणि त्याची मोठी किंमत द्यावी लागली.
आठवणीची युक्ती : ‘७९-९७-०९’ — फडके, चाफेकर, कान्हेरे. आठवणीची युक्ती : तीन वर्षांची तीन नावे.
फरक ओळखा
| क्रांतिकारक | वर्ष | मुख्य मुद्दा |
|---|---|---|
| वासुदेव बळवंत फडके | १८७९ | उठावाचा प्रयत्न, एडन |
| चाफेकर बंधू | १८९७ | पुणे, प्लेगचे कठोर उपाय |
| अनंत कान्हेरे | १९०९ | नाशिक, जॅक्सन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सशस्त्र क्रांतिकारी चळवळ म्हणजे काय?
- 2वासुदेव बळवंत फडके यांनी काय केले?
- 3अभिनव भारत ही संघटना कोणी आणि कुठे स्थापन केली?
- 4चाफेकर बंधूंचे संतापाचे कारण काय होते?
- 5२२ जून १८९७ ला काय घडले?
- 6अनंत कान्हेरे यांनी कोणावर हल्ला केला आणि कुठे?
- 7पुण्यातील प्लेगच्या उपाययोजनांचा आणि रँडवरील हल्ल्याचा संबंध काय?
- 8गणेश सावरकर यांच्या शिक्षेनंतर नाशिकमध्ये पुढे काय घडले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शस्त्रांच्या मदतीने ब्रिटिश सत्तेला विरोध करणारी चळवळ.
- 2१८७९ मध्ये तरुणांना एकत्र करून ब्रिटिशांविरुद्ध उठावाचा प्रयत्न केला; पुढे त्यांना एडनला पाठवले गेले.
- 3सावरकर बंधूंनी नाशिक येथे.
- 4प्लेग समितीचे प्रमुख रँड यांच्या कठोर उपायांमुळे झालेला त्रास.
- 5रँड आणि आयर्स्ट यांच्यावर हल्ला झाला; आयर्स्ट जागीच ठार झाले, रँड ३ जुलैला मरण पावले.
- 6नाशिकचे जिल्हाधिकारी जॅक्सन यांच्यावर, विजयानंद नाट्यगृहात.
- 7कठोर उपायांमुळे जनतेत संताप वाढला आणि त्यातून २२ जून १८९७ चा हल्ला झाला.
- 8२१ डिसेंबर १९०९ ला कान्हेरे यांनी जॅक्सन यांच्यावर हल्ला केला आणि १९१० मध्ये त्यांना फाशी झाली.
परदेशातील तसेच बंगाल, पंजाब व उत्तर प्रदेशातील क्रांतिकारक
एखादी चांगली कल्पना फक्त एका शाळेत न राहता अनेक शहरांतील मुलांपर्यंत पोहोचते. तशीच क्रांतीची कल्पना लंडन, पॅरिस, बंगाल, पंजाब आणि उत्तर प्रदेश अशा अनेक ठिकाणी पसरली.
या टप्प्यात भारतीय क्रांतिकारकांनी परदेशात संघटना उभारल्या आणि देशातही गुप्त संघटनांमार्फत ब्रिटिश सत्तेला आव्हान दिले.
मुख्य कल्पना 1 : परदेशातील क्रांतिकारक — श्यामजी कृष्ण वर्मा यांनी लंडनमध्ये ‘इंडिया हाऊस’ सुरू केले; तिथे राहून भारतीय विद्यार्थी स्वातंत्र्याच्या कल्पनांवर चर्चा करत. मादाम कामा यांनी युरोपात भारताच्या स्वातंत्र्याचा प्रचार केला आणि १९०७ मध्ये जर्मनीतील स्टुटगार्ट येथील परिषदेत भारताचा ध्वज फडकवला. १९०९ मध्ये मदनलाल धिंग्रा यांनी लंडनमध्ये कर्झन वायली यांचा खून केला आणि त्यांना फाशी झाली.
मुख्य कल्पना 2 : बंगाल आणि पंजाब — बंगालच्या फाळणीनंतर (१९०५) ‘अनुशीलन समिती’सारख्या गुप्त संघटनांनी तरुणांना संघटित केले. खुदीराम बोस यांनी १९०८ मध्ये मुझफ्फरपूर येथील घटनेत भाग घेतला आणि ११ ऑगस्ट १९०८ ला फाशी जाताना ते १८ वर्षांचे होते. पंजाबमध्ये आणि अमेरिकेत १९१३ मध्ये ‘गदर पक्ष’ स्थापन झाला; लाला हरदयाळ आणि सोहनसिंग भाकना यांसारखे नेते त्यात होते.
मुख्य कल्पना 3 : काकोरी — असहकार चळवळ मागे घेतल्यावर १९२४ मध्ये ‘हिंदुस्थान रिपब्लिकन असोसिएशन’ स्थापन झाली. तिच्या सदस्यांनी ९ ऑगस्ट १९२५ ला लखनौजवळ काकोरी येथे रेल्वेतील सरकारी खजिना ताब्यात घेतला. रामप्रसाद बिस्मिल, अशफाकउल्ला खान, रोशनसिंग आणि राजेंद्र लाहिरी यांना १९२७ मध्ये फाशी देण्यात आली.
- सोपे : ‘इंडिया हाऊस’ कोणी आणि कुठे सुरू केले? — श्यामजी कृष्ण वर्मा, लंडन.
- मध्यम : मादाम कामा यांनी १९०७ मध्ये काय केले? — स्टुटगार्ट येथे भारताचा ध्वज फडकवला.
- परीक्षा-प्रकार : काकोरीची घटना कधी घडली? — ९ ऑगस्ट १९२५ ला.
आकृतीत : लंडन, बंगाल, पंजाब आणि उत्तर प्रदेश — क्रांतिकारी चळवळीची चार केंद्रे.
स्टुटगार्टमधील ध्वजाआधी काय घडले? मादाम कामा या मुंबईत जन्मलेल्या पारशी स्त्री होत्या. त्या युरोपात राहून श्यामजी कृष्ण वर्मा यांच्या ‘इंडिया हाऊस’सारख्या क्रांतिकारी वर्तुळाशी जोडल्या गेल्या आणि भारताच्या स्वातंत्र्याची मागणी परदेशी लोकांपर्यंत पोहोचवू लागल्या.
स्टुटगार्टमधील ध्वजानंतर काय घडले? ऑगस्ट १९०७ मध्ये स्टुटगार्टच्या आंतरराष्ट्रीय समाजवादी परिषदेत त्यांनी हिरवा, पिवळा आणि लाल रंगांचा, मध्यभागी ‘वंदे मातरम्’ असलेला ध्वज फडकवला. त्यांचे भाषण जर्मन समाजवादी वृत्तपत्रात छापले गेले. तो आजच्या राष्ट्रध्वजासारखा नव्हता, तर त्या काळची एक सुरुवातीची रचना होती.
खुदीराम बोस यांच्या फाशीआधी काय घडले? खुदीराम बोस हे बंगालमधील तरुण होते. बंगालच्या फाळणीनंतर १९०५ पासून तिथे असंतोष वाढला आणि ते अगदी लहान वयात अनुशीलन समितीसारख्या गुप्त गटात सामील झाले.
खुदीराम बोस यांच्या फाशीनंतर काय घडले? ३० एप्रिल १९०८ ला मुझफ्फरपूर येथे एका न्यायाधीशावर हल्ल्याचा प्रयत्न झाला. त्यात चुकून दोन निरपराध महिला मारल्या गेल्या. या प्रकरणात खुदीराम बोस यांना ११ ऑगस्ट १९०८ ला फाशी दिली गेली; तेव्हा ते अवघ्या १८ वर्षांचे होते.
काकोरी घटनेआधी काय घडले? गांधीजींनी १९२२ मध्ये चौरीचौरानंतर असहकार चळवळ मागे घेतल्याने अनेक तरुण निराश झाले. त्यामुळे १९२४ मध्ये राम प्रसाद बिस्मिल आणि इतर तरुणांनी ‘हिंदुस्थान रिपब्लिकन असोसिएशन’ स्थापन केली.
काकोरी घटनेनंतर काय घडले? काकोरी प्रकरणाचा खटला सुमारे दोन वर्षे चालला. राजेंद्र लाहिरी यांना १७ डिसेंबर १९२७ ला फाशी दिले गेले आणि बिस्मिल, अशफाकउल्ला आणि रोशनसिंग यांना १९ डिसेंबर १९२७ ला. बिस्मिल आणि अशफाकउल्ला हे वेगवेगळ्या धर्मांचे असूनही जवळचे मित्र होते.
१९०७ = मादाम कामा (स्टुटगार्ट); १९०८ = खुदीराम बोस; १९१३ = गदर; १९२५ = काकोरी.
मादाम कामा यांचा ध्वज आजच्या तिरंग्यासारखा नव्हता; तो त्या काळचा एक सुरुवातीचा ध्वज होता.
आठवणीची युक्ती : ‘०७-०८-१३-२५’ — कामा, खुदीराम, गदर, काकोरी. आठवणीची युक्ती : “सात-आठ तेरा-पंचवीस”.
फरक ओळखा
| संघटना / व्यक्ती | ठिकाण | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| इंडिया हाऊस | लंडन | श्यामजी कृष्ण वर्मा |
| गदर पक्ष | अमेरिका, पंजाब | १९१३ मध्ये स्थापना |
| हिंदुस्थान रिपब्लिकन असोसिएशन | उत्तर प्रदेश | काकोरी, १९२५ |
परदेशातील तसेच बंगाल, पंजाब व उत्तर प्रदेशातील क्रांतिकारक
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासरावासाठी प्रश्न
- 1‘इंडिया हाऊस’ म्हणजे काय?
- 2मादाम कामा कोण होत्या?
- 3गदर पक्ष कधी स्थापन झाला?
- 4खुदीराम बोस यांना कधी फाशी झाली आणि तेव्हा त्यांचे वय किती होते?
- 5हिंदुस्थान रिपब्लिकन असोसिएशन कधी आणि का स्थापन झाली?
- 6काकोरी घटनेत कोणाला फाशी दिले गेले?
- 7बंगालची फाळणी आणि गुप्त संघटनांचा संबंध काय?
- 8काकोरी घटनेनंतर काय घडले आणि बिस्मिल-अशफाकउल्ला यांच्या मैत्रीतून काय शिकता येते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1लंडनमधील भारतीय विद्यार्थ्यांचे केंद्र; श्यामजी कृष्ण वर्मा यांनी सुरू केले.
- 2परदेशात भारताच्या स्वातंत्र्याचा प्रचार करणाऱ्या आणि १९०७ मध्ये स्टुटगार्ट येथे ध्वज फडकवणाऱ्या क्रांतिकारी.
- 3१९१३ मध्ये.
- 4११ ऑगस्ट १९०८ ला; वय १८ वर्षे.
- 5१९२४ मध्ये; असहकार चळवळ मागे घेतल्याने निराश झालेल्या तरुणांनी.
- 6रामप्रसाद बिस्मिल, अशफाकउल्ला खान, रोशनसिंग आणि राजेंद्र लाहिरी.
- 7१९०५ च्या फाळणीमुळे असंतोष वाढला आणि तरुण अनुशीलन समितीसारख्या गुप्त गटांत सामील झाले.
- 8१९२७ मध्ये चार जणांना फाशी झाली; वेगवेगळ्या धर्मांचे असूनही बिस्मिल-अशफाकउल्ला जवळचे मित्र होते, म्हणजे देशासाठी सर्व धर्मांचे लोक एकत्र उभे राहू शकतात.
भगतसिंग, चितगाव आणि नंतरचे क्रांतिकारक
एखाद्या संघात नव्या खेळाडूंचा गट आला की संघाचे नाव आणि पद्धत बदलते. तसेच काकोरीनंतर तरुण क्रांतिकारकांनी नव्या नावाने आणि नव्या विचाराने संघटना उभी केली.
हिंदुस्थान समाजवादी प्रजासत्ताक सेना म्हणजे भगतसिंग, चंद्रशेखर आझाद यांनी १९२८ मध्ये उभी केलेली क्रांतिकारी संघटना. चितगाव उठाव म्हणजे १९३० मध्ये सूर्य सेन यांच्या नेतृत्वाखालील उठाव.
मुख्य कल्पना 1 : भगतसिंग, राजगुरू, सुखदेव — १९२८ मध्ये दिल्लीत झालेल्या बैठकीत ‘हिंदुस्थान समाजवादी प्रजासत्ताक सेना’ स्थापन झाली. सायमन कमिशनच्या निषेध मोर्चातील लाठीमारानंतर लाला लजपत राय यांचे निधन झाले आणि डिसेंबर १९२८ मध्ये भगतसिंग, राजगुरू, सुखदेव आणि चंद्रशेखर आझाद यांनी सँडर्स या पोलीस अधिकाऱ्यावर हल्ला केला. ८ एप्रिल १९२९ ला भगतसिंग आणि बटुकेश्वर दत्त यांनी दिल्लीच्या केंद्रीय विधिमंडळात निषेध नोंदवला. २३ मार्च १९३१ ला भगतसिंग, राजगुरू आणि सुखदेव यांना फाशी झाली.
मुख्य कल्पना 2 : चितगाव उठाव — १८ एप्रिल १९३० ला सूर्य सेन यांच्या नेतृत्वाखाली सुमारे साठ तरुणांनी चितगाव येथील शस्त्रागारावर कब्जा करण्याचा प्रयत्न केला. २२ एप्रिलला जलालाबादच्या टेकड्यांवर ब्रिटिश सैन्याशी लढाई झाली. प्रीतिलता वड्डेदार आणि कल्पना दत्त यांसारख्या स्त्रियांनीही यात भाग घेतला. सूर्य सेन यांना १२ जानेवारी १९३४ ला फाशी दिली गेली.
मुख्य कल्पना 3 : नंतरचे क्रांतिकारक आणि चळवळीचे महत्त्व — उधमसिंग यांनी १९४० मध्ये लंडनमध्ये मायकेल ओ’डवायर यांचा खून केला; जालियनवाला बाग हत्याकांडाच्या वेळी ओ’डवायर पंजाबचे नायब राज्यपाल होते. क्रांतिकारकांच्या त्यागामुळे तरुणांमध्ये देशप्रेम जागे झाले आणि ब्रिटिश सत्तेवर दबाव वाढला.
- सोपे : भगतसिंग यांना कधी फाशी दिली गेली? — २३ मार्च १९३१ ला.
- मध्यम : चितगाव उठावाचे नेतृत्व कोणी केले? — सूर्य सेन.
- परीक्षा-प्रकार : उधमसिंग यांनी कोणाचा खून केला? — मायकेल ओ’डवायर.
आकृतीत : संघटना स्थापन, विधिमंडळातील निषेध, चितगाव उठाव आणि भगतसिंग यांना फाशी — चार वर्षांतील घटना.
विधिमंडळातील निषेधाआधी काय घडले? नोव्हेंबर १९२८ मध्ये सायमन कमिशनच्या निषेधानंतर पोलिसांच्या लाठीमारात जखमी झालेल्या लाला लजपत राय यांचे निधन झाले. त्यामुळे संतापलेल्या तरुणांनी डिसेंबर १९२८ मध्ये सँडर्स यांच्यावर हल्ला केला; चुकीच्या ओळखीमुळे तो अधिकारी मारला गेला.
विधिमंडळातील निषेधानंतर काय घडले? ८ एप्रिल १९२९ ला भगतसिंग आणि बटुकेश्वर दत्त यांनी केंद्रीय विधिमंडळात निषेधाची पत्रके फेकली आणि ‘इन्कलाब झिंदाबाद’ अशा घोषणा दिल्या. पळून जाण्याऐवजी त्यांनी स्वतःला अटक करून घेतली. २३ मार्च १९३१ ला भगतसिंग, राजगुरू आणि सुखदेव यांना फाशी दिले गेले.
चितगाव उठावाआधी काय घडले? चितगावमध्ये सूर्य सेन हे शिक्षक होते आणि विद्यार्थी त्यांना ‘मास्टर-दा’ म्हणत. त्यांनी स्थानिक तरुणांना एकत्र करून प्रशिक्षण दिले.
चितगाव उठावानंतर काय घडले? १८ एप्रिल १९३० ला उठाव झाला आणि २२ एप्रिलला जलालाबाद टेकड्यांवर चकमक झाली; या चकमकीत बारा क्रांतिकारक आणि ऐंशीहून अधिक सैनिक मारले गेले. १९३३ मध्ये सूर्य सेन पकडले गेले आणि १२ जानेवारी १९३४ ला तारकेश्वर दस्तिदार यांच्यासोबत त्यांना फाशी झाली.
१९३० = चितगाव; १९३१ = भगतसिंग, राजगुरू, सुखदेव यांना फाशी; १९३४ = सूर्य सेन यांना फाशी.
भगतसिंग यांनी पळून जाण्यासाठी नव्हे, तर आपला निषेध लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी विधिमंडळात स्वतःला अटक करून घेतली.
आठवणीची युक्ती : ‘३०-३१-३४’ — चितगाव, भगतसिंग, सूर्य सेन. आठवणीची युक्ती : तीन-शून्य, तीन-एक, तीन-चार.
फरक ओळखा
| क्रांतिकारक | घटना | वर्ष |
|---|---|---|
| भगतसिंग, राजगुरू, सुखदेव | फाशी | १९३१ |
| सूर्य सेन | चितगाव उठाव | १९३० |
| उधमसिंग | लंडनमध्ये ओ’डवायर यांचा खून | १९४० |
भगतसिंग, चितगाव आणि नंतरचे क्रांतिकारक
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासरावासाठी प्रश्न
- 1हिंदुस्थान समाजवादी प्रजासत्ताक सेना कोणी स्थापन केली?
- 2८ एप्रिल १९२९ ला भगतसिंग आणि बटुकेश्वर दत्त यांनी काय केले?
- 3चितगाव उठावाचे नेतृत्व कोणी केले?
- 4लाला लजपत राय यांच्या निधनानंतर काय घडले?
- 5जलालाबाद टेकड्यांवर काय घडले?
- 6उधमसिंग कोण होते?
- 7भगतसिंग यांनी विधिमंडळात स्वतःला अटक करून का घेतली?
- 8सूर्य सेन यांच्या उठावानंतर पुढे काय घडले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1भगतसिंग आणि चंद्रशेखर आझाद यांनी, १९२८ मध्ये.
- 2केंद्रीय विधिमंडळात निषेधाची पत्रके फेकली, घोषणा दिल्या आणि स्वतःला अटक करून घेतली.
- 3सूर्य सेन.
- 4संतापलेल्या तरुणांनी डिसेंबर १९२८ मध्ये सँडर्स यांच्यावर हल्ला केला.
- 5ब्रिटिश सैन्याशी चकमक झाली; बारा क्रांतिकारक आणि ऐंशीहून अधिक सैनिक मारले गेले.
- 6लंडनमध्ये १९४० मध्ये ओ’डवायर यांचा खून करणारे क्रांतिकारक.
- 7त्यांना आपला निषेध लोकांपर्यंत पोहोचवायचा होता, पळून जाणे हा उद्देश नव्हता.
- 8१९३३ मध्ये ते पकडले गेले आणि १२ जानेवारी १९३४ ला त्यांना फाशी झाली.