शेतकरी चळवळ
शेतात कष्ट करणारा शेतकरी सगळ्यांना अन्न देतो, पण त्याला स्वतःला कर आणि कर्जाचा बोजा सहन करावा लागे. म्हणून शेतकरी एकत्र येऊन आपले हक्क मागू लागले.
शेतकरी चळवळ म्हणजे जमीनदार, सावकार आणि सरकारी कराच्या अन्यायाविरुद्ध शेतकऱ्यांनी संघटित होऊन केलेली चळवळ.
मुख्य कल्पना 1 : नीळ उठाव आणि ‘नील दर्पण’ — बंगाल आणि बिहारमध्ये इंग्रज मळेवाले शेतकऱ्यांना जबरदस्तीने नीळ पिकवायला लावत. १८५९-६० मध्ये शेतकऱ्यांनी याविरुद्ध उठाव केला. दीनबंधू मित्र यांच्या ‘नील दर्पण’ या नाटकातून या अन्यायाची माहिती लोकांपर्यंत पोहोचली.
मुख्य कल्पना 2 : किसान सभा — १९३६ मध्ये लखनौ येथे ‘अखिल भारतीय किसान सभा’ स्थापन झाली; स्वामी सहजानंद सरस्वती तिचे पहिले अध्यक्ष होते. शेतसारा कमी करणे, कर्जमुक्ती आणि जमीनदारी पद्धत संपवणे अशा मागण्या होत्या.
मुख्य कल्पना 3 : फैजपूर अधिवेशन — १९३६ च्या डिसेंबरमध्ये महाराष्ट्रातील फैजपूर (खानदेश) येथे काँग्रेसचे अधिवेशन झाले; ते भारतातील पहिले ग्रामीण भागातील अधिवेशन होते. त्यामुळे शेतकऱ्यांचे प्रश्न काँग्रेसच्या चर्चेत ठळकपणे आले.
- सोपे : नील दर्पण हे नाटक कोणी लिहिले? — दीनबंधू मित्र.
- मध्यम : अखिल भारतीय किसान सभा कधी स्थापन झाली? — १९३६ मध्ये, लखनौ येथे.
- परीक्षा-प्रकार : फैजपूर अधिवेशनाचे वैशिष्ट्य काय? — ते पहिले ग्रामीण भागातील अधिवेशन होते.
आकृतीत : नीळ उठाव, नील दर्पण, किसान सभा आणि फैजपूर अधिवेशन — शेतकरी चळवळीचे टप्पे.
बारडोली सत्याग्रहाआधी काय घडले? १९२७ मध्ये मुंबई सरकारने गुजरातमधील बारडोली तालुक्याचा जमीन महसूल सुमारे २२ टक्क्यांनी वाढवला. शेतकऱ्यांनी वल्लभभाई पटेल यांना नेतृत्व करण्याची विनंती केली.
बारडोली सत्याग्रहानंतर काय घडले? फेब्रुवारी १९२८ पासून शेतकऱ्यांनी महसूल भरण्यास नकार दिला. काही महिन्यांनी सरकारने चौकशी मान्य केली; तिने वाढ सुमारे ६ टक्क्यांवर आणली आणि जप्त केलेली जमीन परत मिळाली. बारडोलीच्या महिलांनी पटेल यांना ‘सरदार’ ही पदवी दिली.
१८५९-६० = नीळ उठाव; १९३६ = किसान सभा आणि फैजपूर.
शेतकरी चळवळ फक्त सरकारविरुद्ध नव्हती; ती जमीनदार आणि सावकारांच्या अन्यायाविरुद्धही होती.
आठवणीची युक्ती : ‘५९-६०-३६’ — उठाव, नाटक, किसान सभा. आठवणीची युक्ती : शेतकरी = शेत + करी, म्हणजे शेतात काम करणारा, त्याच्या हक्कांसाठी संघटना.
फरक ओळखा
| घटना | वर्ष | मुख्य मुद्दा |
|---|---|---|
| नीळ उठाव | १८५९-६० | जबरदस्तीची नीळ लागवड |
| किसान सभा | १९३६ | लखनौ; स्वामी सहजानंद |
| फैजपूर अधिवेशन | १९३६ | पहिले ग्रामीण अधिवेशन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1नीळ उठाव कुठे झाला आणि कशाविरुद्ध?
- 2अखिल भारतीय किसान सभेचे पहिले अध्यक्ष कोण?
- 3फैजपूर कुठे आहे?
- 4किसान सभेच्या मागण्या कोणत्या?
- 5‘नील दर्पण’ नाटकाचा काय परिणाम झाला?
- 6फैजपूर अधिवेशन ग्रामीण भागात का घेतले असावे?
- 7नीळ उठाव आणि किसान सभा यांच्यातील फरक सांगा.
- 8शेतकऱ्यांना संघटित का व्हावे लागले? कारणे लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1बंगाल आणि बिहारमध्ये; जबरदस्तीने नीळ पिकवायला लावण्याविरुद्ध.
- 2स्वामी सहजानंद सरस्वती.
- 3महाराष्ट्रात, खानदेशात.
- 4शेतसारा कमी करणे, कर्जमुक्ती आणि जमीनदारी पद्धत संपवणे.
- 5शेतकऱ्यांवरील अन्यायाची माहिती लोकांपर्यंत पोहोचली.
- 6जेणेकरून शेतकऱ्यांचे प्रश्न काँग्रेसच्या चर्चेत ठळकपणे येतील.
- 7नीळ उठाव ही सुरुवातीची घटना (१८५९-६०); किसान सभा ही देशव्यापी संघटना (१९३६).
- 8जमीनदार, सावकार आणि सरकारी करांच्या ओझ्यामुळे.
कामगार चळवळ आणि समाजवादी व साम्यवादी चळवळी
शाळेत आठवड्यातून एक दिवस सुट्टी नसती तर मुलांना काय वाटले असते? कारखान्यातील कामगारांनाही कित्येक वर्षे सुट्टी नव्हती आणि ती मिळवण्यासाठी त्यांना संघटित व्हावे लागले.
कामगार चळवळ म्हणजे कामाचे तास, पगार आणि सुट्टी यांसारख्या हक्कांसाठी कामगारांनी केलेली चळवळ. समाजवादी आणि साम्यवादी विचारांनी या चळवळीला नवी दिशा दिली.
मुख्य कल्पना 1 : नारायण मेघाजी लोखंडे — लोखंडे यांनी मुंबईतील गिरणी कामगारांना संघटित करून ‘बॉम्बे मिल हँड्स असोसिएशन’ स्थापन केली; ही भारतातील पहिली कामगार संघटना मानली जाते. ते महात्मा फुले यांचे सहकारी होते आणि ‘दीनबंधू’ हे पत्र चालवत. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे कामगारांना रविवारची सुट्टी मिळाली.
मुख्य कल्पना 2 : अखिल भारतीय कामगार संघटना — १९२० मध्ये मुंबईत ‘ऑल इंडिया ट्रेड युनियन काँग्रेस’ (AITUC) स्थापन झाली; लाला लजपत राय तिचे पहिले अध्यक्ष होते. त्यामुळे देशभरातील कामगार संघटना एकत्र आल्या.
मुख्य कल्पना 3 : समाजवादी आणि साम्यवादी चळवळी — १९२५ मध्ये भारतात कम्युनिस्ट पक्षाची स्थापना झाली. १९२९ मध्ये ब्रिटिशांनी कम्युनिस्ट कार्यकर्त्यांना अटक करून मेरठ कट खटला चालवला. १९३४ मध्ये आचार्य नरेंद्र देव, जयप्रकाश नारायण, अच्युतराव पटवर्धन, राम मनोहर लोहिया यांनी ‘काँग्रेस समाजवादी पक्ष’ स्थापन केला.
- सोपे : भारतातील पहिली कामगार संघटना कोणती मानली जाते? — बॉम्बे मिल हँड्स असोसिएशन.
- मध्यम : AITUC चे पहिले अध्यक्ष कोण? — लाला लजपत राय.
- परीक्षा-प्रकार : काँग्रेस समाजवादी पक्ष कधी स्थापन झाला? — १९३४ मध्ये.
आकृतीत : संघटना, रविवारची सुट्टी, AITUC, कम्युनिस्ट पक्ष आणि काँग्रेस समाजवादी पक्ष — कामगार चळवळीचे टप्पे.
रविवारच्या सुट्टीआधी काय घडले? २४ एप्रिल १८९० ला मुंबईतील महालक्ष्मी येथील रेसकोर्स मैदानावर सुमारे दहा हजार कामगारांची सभा झाली. त्यात दोन स्त्री कामगारांनीही भाषण केले आणि रविवारच्या सुट्टीसाठी निवेदन तयार झाले.
रविवारच्या सुट्टीनंतर काय घडले? १० जून १८९० ला गिरणीमालक संघटनेने रविवारच्या सुट्टीची मागणी मान्य केली. कामगार चळवळीचा हा पहिला मोठा विजय मानला जातो.
१८९० = रविवारची सुट्टी; १९२० = AITUC; १९२५ = कम्युनिस्ट पक्ष; १९३४ = काँग्रेस समाजवादी पक्ष.
रविवारची सुट्टी सरकारने स्वतःहून दिली नाही; ती कामगारांच्या सभा आणि निवेदनांतून मिळवली.
आठवणीची युक्ती : ‘९०-२०-२५-३४’ — सुट्टी, AITUC, कम्युनिस्ट, समाजवादी. आठवणीची युक्ती : प्रत्येक संख्येला एक संघटना.
फरक ओळखा
| संघटना | वर्ष | मुख्य मुद्दा |
|---|---|---|
| AITUC | १९२० | मुंबई; लाला लजपत राय |
| कम्युनिस्ट पक्ष | १९२५ | कामगारांच्या हक्कांचा विचार |
| काँग्रेस समाजवादी पक्ष | १९३४ | जयप्रकाश नारायण, लोहिया |
सरावासाठी प्रश्न
- 1नारायण मेघाजी लोखंडे कोण होते?
- 2AITUC म्हणजे काय?
- 3कम्युनिस्ट पक्षाची स्थापना कधी झाली?
- 4मेरठ कट खटला का चालवला गेला?
- 5काँग्रेस समाजवादी पक्ष कोणी स्थापन केला?
- 6कामगारांना रविवारची सुट्टी कशी मिळाली?
- 7गिरणी कामगारांना संघटित होणे का आवश्यक झाले?
- 8२४ एप्रिल १८९० च्या सभेचा परिणाम काय झाला?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मुंबईतील गिरणी कामगारांना संघटित करणारे नेते; महात्मा फुले यांचे सहकारी.
- 2१९२० मध्ये स्थापन झालेली अखिल भारतीय कामगार संघटना (ऑल इंडिया ट्रेड युनियन काँग्रेस).
- 3१९२५ मध्ये.
- 4१९२९ मध्ये ब्रिटिशांनी कम्युनिस्ट कार्यकर्त्यांना अटक करून चालवला.
- 5आचार्य नरेंद्र देव, जयप्रकाश नारायण, अच्युतराव पटवर्धन, राम मनोहर लोहिया यांनी १९३४ मध्ये.
- 6सभा आणि निवेदनाद्वारे; १० जून १८९० ला मालकांनी मागणी मान्य केली.
- 7कारण कामाचे तास, सुट्टी आणि पगार यांबाबत अन्याय होता आणि एकट्याने मागणी करणे कठीण होते.
- 8१० जून १८९० ला रविवारची सुट्टी मिळाली.
स्त्रियांची चळवळ
घरातील मुलींना शाळेत जायला मिळाले नाही तर त्यांच्या आयुष्यातील अनेक दारे बंद होतात. म्हणून अनेक स्त्री-पुरुषांनी स्त्रियांच्या शिक्षणासाठी आणि सन्मानासाठी लढा दिला.
स्त्रियांची चळवळ म्हणजे स्त्रियांच्या शिक्षण, बालविवाहाला विरोध, विधवांचे हक्क आणि समान सन्मान यांसाठी झालेली चळवळ.
मुख्य कल्पना 1 : पंडिता रमाबाई — पंडिता रमाबाई यांनी स्त्रियांच्या शिक्षणासाठी आणि विधवांच्या आश्रयासाठी काम केले. १८८२ मध्ये त्यांनी पुण्यात ‘आर्य महिला समाज’ स्थापन केला आणि पुढे विधवा आणि अनाथ स्त्रियांसाठी शाळा काढली.
मुख्य कल्पना 2 : रखमाबाई राऊत — रखमाबाई लहानपणी लग्न झालेल्या होत्या. पतीकडे राहण्यास सांगणाऱ्या न्यायालयीन निर्णयाला त्यांनी विरोध केला आणि हे प्रकरण देशभर चर्चेत आले. पुढे त्या शिक्षण घेऊन डॉक्टर झाल्या. या प्रकरणामुळे बालविवाहाबद्दल विचार सुरू झाला.
मुख्य कल्पना 3 : आनंदीबाई जोशी — आनंदीबाई जोशी यांनी १८८३ मध्ये अमेरिकेत जाऊन वैद्यकीय शिक्षण घेतले आणि १८८६ मध्ये ‘एम.डी.’ पदवी मिळवली. पाश्चात्त्य वैद्यकशास्त्रात पदवी घेणाऱ्या त्या पहिल्या भारतीय महिलांपैकी एक होत्या.
- सोपे : ‘आर्य महिला समाज’ कोणी स्थापन केला? — पंडिता रमाबाई.
- मध्यम : रखमाबाई पुढे काय झाल्या? — डॉक्टर.
- परीक्षा-प्रकार : आनंदीबाई जोशी यांनी कोणती पदवी मिळवली? — एम.डी. (वैद्यकशास्त्र).
आकृतीत : शिक्षण, बालविवाहाला विरोध आणि वैद्यकीय शिक्षण — तीन स्त्रिया, तीन वेगवेगळे मार्ग.
आनंदीबाईंच्या पदवीआधी काय घडले? आनंदीबाई जोशी यांचा जन्म १८६५ मध्ये कल्याण येथे झाला. त्यांनी १८८३ मध्ये अमेरिकेला जाण्यापूर्वी कोलकात्यात जाहीर सभेत स्त्री डॉक्टरांची भारताला गरज का आहे हे समजावून सांगितले. वयाच्या १९ व्या वर्षी त्यांनी पेनसिल्व्हेनियातील महिला वैद्यकीय महाविद्यालयात प्रवेश घेतला.
आनंदीबाईंच्या पदवीनंतर काय घडले? ११ मार्च १८८६ ला त्यांना एम.डी. पदवी मिळाली आणि नोव्हेंबर १८८६ मध्ये त्या भारतात परतल्या. कोल्हापूरच्या संस्थानाने त्यांना रुग्णालयातील स्त्री वॉर्डचे प्रमुखपद दिले, पण क्षयरोगामुळे २६ फेब्रुवारी १८८७ ला पुण्यात त्यांचे निधन झाले; तेव्हा त्या अवघ्या २१ वर्षांच्या होत्या.
१८८२ = आर्य महिला समाज; १८८३ = आनंदीबाई अमेरिकेत; १८८६ = एम.डी.
रखमाबाई आणि आनंदीबाई एकाच काळातील असल्या तरी त्यांचे कार्य वेगळे होते; रखमाबाईंचा लढा न्यायालयात होता आणि आनंदीबाईंचा शिक्षणासाठी.
आठवणीची युक्ती : ‘८२-८३-८६’ — रमाबाई, आनंदीबाई जाते, आनंदीबाई पदवी. आठवणीची युक्ती : तिन्ही संख्या ८ पासून सुरू.
फरक ओळखा
| नाव | कार्य | वर्ष |
|---|---|---|
| पंडिता रमाबाई | आर्य महिला समाज | १८८२ |
| रखमाबाई राऊत | बालविवाहाला विरोध; पुढे डॉक्टर | १९ वे शतक |
| आनंदीबाई जोशी | एम.डी. पदवी | १८८६ |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पंडिता रमाबाई यांनी कोणती संस्था स्थापन केली?
- 2आनंदीबाई जोशी कोण होत्या?
- 3रखमाबाई पुढे काय झाल्या?
- 4रखमाबाईंच्या प्रकरणामुळे कोणत्या विषयावर विचार सुरू झाला?
- 5आनंदीबाईंनी अमेरिकेत जाण्याआधी जाहीर सभेत कोणता मुद्दा मांडला?
- 6स्त्रियांच्या शिक्षणाला विरोध का होत असे, असे तुम्हाला वाटते?
- 7आनंदीबाई जोशी यांच्या शिक्षणाचा त्यांच्या काळावर काय परिणाम झाला असेल?
- 8आनंदीबाईंचे अमेरिकेतील शिक्षण पूर्ण झाल्यावर पुढे काय घडले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1आर्य महिला समाज (१८८२, पुणे).
- 2पाश्चात्त्य वैद्यकशास्त्रात पदवी घेणाऱ्या पहिल्या भारतीय महिलांपैकी एक.
- 3डॉक्टर.
- 4बालविवाह.
- 5भारताला स्त्री डॉक्टरांची गरज आहे.
- 6जुन्या रूढी आणि स्त्रियांनी घराबाहेर पडू नये ही समजूत यामुळे.
- 7इतर मुलींना शिक्षणाची आणि वैद्यकीय शिक्षणाची प्रेरणा मिळाली असेल.
- 8११ मार्च १८८६ ला पदवी मिळाली; नोव्हेंबर १८८६ मध्ये भारतात परतल्या आणि कोल्हापूरच्या रुग्णालयात जबाबदारी मिळाली.
दलित चळवळ
शाळेच्या बाकावर एखाद्या मुलाला इतरांसोबत बसू दिले नाही तर ते किती अन्यायकारक वाटते! अस्पृश्यता मानणाऱ्या समाजात अनेक लोकांना शतकानुशतके पाणी, मंदिर आणि शाळेचा हक्क नाकारला गेला.
दलित चळवळ म्हणजे अस्पृश्यता आणि जातिभेद संपवून सर्वांना समान हक्क मिळवून देण्यासाठी झालेली चळवळ. महात्मा फुले, शाहू महाराज आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी तिला दिशा दिली.
मुख्य कल्पना 1 : सुरुवातीचे समाजसुधारक — महात्मा फुले यांनी १८७३ मध्ये ‘सत्यशोधक समाज’ स्थापन करून जातिभेदाला विरोध केला. गोपाळबाबा वलंगकर, शिवराम जानबा कांबळे आणि विठ्ठल रामजी शिंदे यांनीही अस्पृश्यता निवारणासाठी काम केले. कोल्हापूरचे छत्रपती शाहू महाराज यांनी १९०२ मध्ये मागासवर्गीयांसाठी ५० टक्के जागा राखीव ठेवल्या.
मुख्य कल्पना 2 : डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर — आंबेडकरांनी ‘बहिष्कृत हितकारिणी सभा’ (१९२४) स्थापन केली आणि ‘मूकनायक’ (१९२०), ‘बहिष्कृत भारत’ (१९२७) अशी वृत्तपत्रे सुरू केली. १९२७ मध्ये महाडच्या चवदार तळ्याचा सत्याग्रह आणि २५ डिसेंबर १९२७ ला मनुस्मृती दहन झाले. १९३० मध्ये नाशिकच्या काळाराम मंदिर प्रवेशासाठी त्यांनी सत्याग्रह केला.
मुख्य कल्पना 3 : पुढील कार्य आणि मंदिर प्रवेश — आंबेडकरांनी १९३६ मध्ये ‘स्वतंत्र मजूर पक्ष’ आणि १९४२ मध्ये ‘शेड्यूल्ड कास्ट्स फेडरेशन’ स्थापन केले. १४ ऑक्टोबर १९५६ ला नागपूर येथे त्यांनी लाखो अनुयायांसह बौद्ध धर्माचा स्वीकार केला. साने गुरुजी यांनी १९४७ मध्ये पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिरात सर्वांना प्रवेश मिळावा म्हणून उपोषण केले.
- सोपे : शाहू महाराजांनी १९०२ मध्ये कोणता निर्णय घेतला? — मागासवर्गीयांसाठी ५० टक्के जागा राखीव.
- मध्यम : महाड सत्याग्रह कशासाठी होता? — सार्वजनिक चवदार तळ्यातील पाण्याच्या हक्कासाठी.
- परीक्षा-प्रकार : आंबेडकरांनी बौद्ध धर्म कधी स्वीकारला? — १४ ऑक्टोबर १९५६ ला, नागपूर येथे.
आकृतीत : फुले, शाहू आणि आंबेडकर — १८७३ ते १९५६ पर्यंत समतेसाठीचा प्रवास.
महाड सत्याग्रहाआधी काय घडले? ४ ऑगस्ट १९२३ ला मुंबई विधिमंडळात सार्वजनिक पाणवठे सर्वांना खुले करण्याचा ठराव (बोले ठराव) मंजूर झाला. जानेवारी १९२४ मध्ये महाड नगरपालिकेनेही चवदार तळे सर्वांसाठी खुले केले, पण प्रत्यक्षात काही लोकांनी विरोध केला. १९ आणि २० मार्च १९२७ ला महाडला परिषद भरली.
महाड सत्याग्रहानंतर काय घडले? २० मार्च १९२७ ला डॉ. आंबेडकर यांनी चवदार तळ्यातील पाणी प्यायले आणि त्यांच्यासोबत हजारो लोकांनी पाणी प्यायले. पुढे नगरपालिकेने ठराव मागे घेतला आणि प्रकरण न्यायालयात गेले; २५ डिसेंबर १९२७ ला मनुस्मृतीचे दहन झाले. १९३७ मध्ये मुंबई उच्च न्यायालयाने तळे वापरण्याचा हक्क मान्य केला.
माणगाव परिषदेआधी काय घडले? ३१ जानेवारी १९२० ला शाहू महाराजांनी आंबेडकरांच्या ‘मूकनायक’ पत्रासाठी आर्थिक मदत केली.
माणगाव परिषदेनंतर काय घडले? २१-२२ मार्च १९२० ला माणगाव येथील परिषदेचे अध्यक्षपद आंबेडकरांनी भूषवले. शाहू महाराजांचे १९२२ मध्ये निधन होईपर्यंत त्यांचा आंबेडकरांशी संपर्क राहिला.
साने गुरुजींच्या उपोषणाआधी काय घडले? १९४७ मध्ये साने गुरुजींनी सुमारे चार महिने महाराष्ट्रात फिरून अस्पृश्यता आणि मंदिर प्रवेशाबद्दल जनजागृती केली.
साने गुरुजींच्या उपोषणानंतर काय घडले? १ मे १९४७ पासून त्यांनी पंढरपूर येथे उपोषण सुरू केले. गांधीजींनी तार पाठवून उपोषण थांबवण्यास सांगितले आणि मंदिर लवकरच खुले होईल असे कळवले. सुमारे दहा दिवसांनी उपोषण सुटले आणि त्याच वर्षी मंदिर सर्वांसाठी खुले झाले.
१९०२ = राखीव जागा; १९२७ = महाड; १९३० = काळाराम; १९४७ = पंढरपूर उपोषण; १९५६ = बौद्ध धर्म.
महाडचा सत्याग्रह पाण्यासाठी होता, मंदिरासाठी नव्हे; मंदिर प्रवेशाचा सत्याग्रह १९३० मध्ये नाशिकला झाला.
आठवणीची युक्ती : ‘०२-२७-३०-४७-५६’ — राखीव जागा, महाड, काळाराम, पंढरपूर, बौद्ध धर्म. आठवणीची युक्ती : पाच संख्या, पाच टप्पे.
फरक ओळखा
| घटना | वर्ष | नेते |
|---|---|---|
| महाड सत्याग्रह | १९२७ | डॉ. आंबेडकर |
| ५० टक्के राखीव जागा | १९०२ | शाहू महाराज |
| पंढरपूर मंदिर उपोषण | १९४७ | साने गुरुजी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1दलित चळवळ म्हणजे काय?
- 2सत्यशोधक समाजाची स्थापना कोणी केली?
- 3महाड सत्याग्रह कुठे आणि कशासाठी झाला?
- 4मनुस्मृतीचे दहन कधी झाले?
- 5आंबेडकरांची दोन वृत्तपत्रे कोणती?
- 6साने गुरुजींनी १९४७ मध्ये काय केले?
- 7शाहू महाराज आणि आंबेडकर यांच्या सहकार्याचे महत्त्व काय?
- 8महाडच्या सत्याग्रहाआधी आणि नंतर काय घडले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अस्पृश्यता आणि जातिभेद संपवून समान हक्कांसाठी झालेली चळवळ.
- 2महात्मा जोतिराव फुले, १८७३ मध्ये.
- 3महाड (रायगड) येथे; चवदार तळ्यातील पाण्याच्या हक्कासाठी.
- 4२५ डिसेंबर १९२७ ला.
- 5मूकनायक आणि बहिष्कृत भारत.
- 6पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिरात सर्वांना प्रवेश मिळावा म्हणून उपोषण केले.
- 7शाहू महाराजांच्या मदतीमुळे आंबेडकरांच्या कार्याला बळ मिळाले (मूकनायक, माणगाव परिषद).
- 8आधी बोले ठराव आणि महाड नगरपालिकेचा निर्णय; नंतर २० मार्च १९२७ ला पाणी पिणे, मनुस्मृती दहन आणि १९३७ चा उच्च न्यायालयाचा निर्णय.