धडा १२: भारताला स्वातंत्र्य मिळते | राज्य मंडळ · इयत्ता 8 · इतिहास

वेव्हेल योजना, त्रिमंत्री योजना, प्रत्यक्ष कृती दिन आणि हंगामी सरकार

रोजच्या जीवनातून

दोन मित्र खेळाच्या नियमांवर वाद घालत राहिले, तर खेळच सुरू होत नाही. स्वातंत्र्य जवळ आले असताना भारताचे भविष्य कसे असेल यावर काँग्रेस आणि मुस्लिम लीग यांच्यात मतभेद वाढत गेले.

सोपी व्याख्या

या टप्प्यात ब्रिटिश सरकारने सत्ता हस्तांतरणासाठी योजना मांडल्या, मतभेद वाढले आणि १९४६ मध्ये हंगामी सरकार स्थापन झाले.

मुख्य कल्पना 1 : पार्श्वभूमी आणि वेव्हेल योजना — ब्रिटिशांनी भारतीयांमधील धार्मिक मतभेदांचा उपयोग करून ‘फोडा आणि राज्य करा’ ही नीती वापरली; १९०९ आणि १९३२ मधील स्वतंत्र मतदारसंघांचे निर्णय हे त्याचे उदाहरण. १९४५ मध्ये व्हाइसरॉय वेव्हेल यांनी सिमला येथे परिषद बोलावून भारतीय नेत्यांसोबत कारभाराची योजना मांडली, पण काँग्रेस आणि मुस्लिम लीग यांच्यात एकमत झाले नाही.

मुख्य कल्पना 2 : त्रिमंत्री योजना (कॅबिनेट मिशन) — १९४६ मध्ये ब्रिटिश मंत्रिमंडळाने पेथिक लॉरेन्स, स्टॅफर्ड क्रिप्स आणि ए. व्ही. अलेक्झांडर या तीन मंत्र्यांना भारतात पाठवले. त्यांनी भारताला एक संघराज्य ठेवून प्रांतांचे गट पाडण्याची आणि घटना समिती बनवण्याची योजना दिली. काँग्रेस आणि मुस्लिम लीग दोघांनी तत्त्वतः ती मान्य केली, पण गटांच्या सक्तीबाबत वाद झाला आणि लीगने आपली संमती मागे घेतली.

मुख्य कल्पना 3 : प्रत्यक्ष कृती दिन आणि हंगामी सरकार — मुस्लिम लीगने १६ ऑगस्ट १९४६ ला ‘प्रत्यक्ष कृती दिन’ म्हणून बंदची हाक दिली. त्या दिवशी कोलकात्यात मोठी जातीय दंगल झाली आणि हजारो लोक मरण पावले. सप्टेंबर १९४६ मध्ये जवाहरलाल नेहरूंच्या नेतृत्वाखाली हंगामी सरकार स्थापन झाले आणि नंतर मुस्लिम लीगही त्यात सामील झाली.

सोपे : कॅबिनेट मिशनने काय सुचवले? — संघराज्य, प्रांतांचे गट आणि घटना समिती.
मध्यम : प्रत्यक्ष कृती दिन कोणत्या दिवशी होता? — १६ ऑगस्ट १९४६.
परीक्षा-प्रकार : हंगामी सरकारचे नेतृत्व कोणी केले? — जवाहरलाल नेहरू.

आकृतीत : वेव्हेल योजना, कॅबिनेट मिशन, १६ ऑगस्ट १९४६ आणि हंगामी सरकार — स्वातंत्र्यापूर्वीचे टप्पे.

प्रत्यक्ष कृती दिनाआधी काय घडले? कॅबिनेट मिशनची योजना काँग्रेस आणि लीग या दोघांनी तत्त्वतः मान्य केली होती. पण नेहरूंच्या एका भाषणानंतर प्रांतांचे गट सक्तीचे नसतील असे वाटू लागले आणि २९ जुलै १९४६ ला मुस्लिम लीगने आपली संमती मागे घेतली. तिने १६ ऑगस्टला बंदची हाक दिली.

प्रत्यक्ष कृती दिनानंतर काय घडले? कोलकात्यात पुढील काही दिवस दंगली झाल्या. तीन दिवसांत हजारो लोक मरण पावले आणि लाखभर लोक बेघर झाले; मरण पावलेल्या संख्येबाबत इतिहासकारांत मतभेद आहेत. या घटनेनंतर दोन्ही समाजांतील अविश्वास वाढला आणि फाळणीची शक्यता जवळ आली.

लक्षात ठेवा

१९४५ = वेव्हेल; १९४६ = कॅबिनेट मिशन, १६ ऑगस्ट, हंगामी सरकार (सप्टेंबर).

सामान्य चूक

कोलकात्याच्या दंगलीतून झालेले नुकसान दोन्ही समाजांचे होते; त्यासाठी एका समाजाला दोष देणे योग्य नाही आणि मृतांचा आकडा निश्चित नाही.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : ‘४५-४६’ — वेव्हेल एकदा, कॅबिनेट मिशन आणि हंगामी सरकार दुसऱ्या वर्षी. आठवणीची युक्ती : वेव्हेल = ४५, बाकी सर्व = ४६.

फरक ओळखा

योजना / घटना	वर्ष	मुख्य मुद्दा
वेव्हेल योजना	१९४५	सिमला परिषद
कॅबिनेट मिशन	१९४६	संघराज्य, घटना समिती
हंगामी सरकार	१९४६	नेहरूंच्या नेतृत्वाखाली

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1‘फोडा आणि राज्य करा’ म्हणजे काय?
2वेव्हेल योजनेत कोणती परिषद झाली?
3कॅबिनेट मिशनमध्ये कोणते तीन मंत्री होते?

मध्यम

4कॅबिनेट मिशन योजनेत कोणत्या मुद्द्यांवर वाद झाला?
5१६ ऑगस्ट १९४६ ला काय घडले?
6हंगामी सरकार कधी आणि कोणाच्या नेतृत्वाखाली स्थापन झाले?

आव्हानात्मक

7मुस्लिम लीगने संमती मागे घेतल्याचा परिणाम काय झाला?
8कोलकात्याच्या दंगलींनंतर देशात काय बदलले?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1धार्मिक मतभेदांचा उपयोग करून लोकांमध्ये फूट पाडून राज्य करण्याची नीती.
2सिमला परिषद.
3पेथिक लॉरेन्स, स्टॅफर्ड क्रिप्स आणि ए. व्ही. अलेक्झांडर.
4प्रांतांचे सक्तीचे गट करण्यावर.
5मुस्लिम लीगने बंदची हाक दिली आणि कोलकात्यात मोठी जातीय दंगल झाली.
6सप्टेंबर १९४६ मध्ये जवाहरलाल नेहरूंच्या नेतृत्वाखाली.
7१६ ऑगस्टला बंदची हाक देण्यात आली.
8दोन्ही समाजांतील अविश्वास वाढला आणि फाळणीची शक्यता जवळ आली.

माउंटबॅटन योजना, भारतीय स्वातंत्र्य कायदा आणि १५ ऑगस्ट १९४७

रोजच्या जीवनातून

परीक्षेची तारीख अचानक जवळ आली तर तयारीसाठी कमी वेळ मिळतो आणि चुका होऊ शकतात. ब्रिटिशांनी भारताचे दोन भाग करण्यासाठी फार कमी वेळ दिला आणि त्याचे परिणाम फार मोठे ठरले.

सोपी व्याख्या

१९४७ मध्ये ब्रिटिश सरकारने सत्ता हस्तांतरणाची योजना मांडली; त्यानुसार १५ ऑगस्ट १९४७ ला भारत आणि पाकिस्तान असे दोन स्वतंत्र देश निर्माण झाले.

मुख्य कल्पना 1 : माउंटबॅटन योजना — २० फेब्रुवारी १९४७ ला ब्रिटिश पंतप्रधान ॲटली यांनी जून १९४८ पर्यंत भारताला सत्ता सोपवण्याची घोषणा केली आणि लॉर्ड माउंटबॅटन यांना व्हाइसरॉय म्हणून पाठवले. ३ जून १९४७ ला माउंटबॅटन यांनी योजना जाहीर केली; त्यानुसार देशाची फाळणी होणार होती आणि सत्ता हस्तांतरणाची तारीख पुढे आणून १५ ऑगस्ट १९४७ ही ठरली.

मुख्य कल्पना 2 : भारतीय स्वातंत्र्य कायदा आणि १५ ऑगस्ट — १८ जुलै १९४७ ला ब्रिटिश संसदेने भारतीय स्वातंत्र्य कायदा मंजूर केला. त्यानुसार भारत आणि पाकिस्तान हे दोन स्वतंत्र देश बनले; पाकिस्तान १४ ऑगस्टला आणि भारत १५ ऑगस्ट १९४७ ला. जवाहरलाल नेहरू भारताचे पहिले पंतप्रधान झाले आणि संस्थाने कोणत्या देशात सामील व्हायचे हे ठरवण्यास स्वतंत्र होती.

मुख्य कल्पना 3 : फाळणीचे परिणाम आणि महात्मा गांधींची हत्या — फाळणीमुळे लाखो लोकांना घरे सोडून जावे लागले आणि अनेक ठिकाणी दंगली झाल्या. महात्मा गांधी शांततेसाठी दंगलग्रस्त भागांत फिरले. ३० जानेवारी १९४८ ला दिल्लीतील बिर्ला हाऊसमध्ये प्रार्थनेला जात असताना नथुराम गोडसे याने त्यांच्यावर गोळी झाडली आणि त्यांचा मृत्यू झाला.

सोपे : सत्ता हस्तांतरणाची तारीख कोणती ठरली? — १५ ऑगस्ट १९४७.
मध्यम : भारतीय स्वातंत्र्य कायदा कधी मंजूर झाला? — १८ जुलै १९४७ ला.
परीक्षा-प्रकार : गांधीजींची हत्या कधी झाली? — ३० जानेवारी १९४८ ला.

आकृतीत : ॲटलीची घोषणा, माउंटबॅटन योजना, स्वातंत्र्य कायदा आणि १५ ऑगस्ट १९४७ — स्वातंत्र्याकडे नेणारी साखळी.

सीमारेषा आखण्याआधी काय घडले? २० फेब्रुवारी १९४७ ला ॲटली यांनी जून १९४८ पर्यंत सत्ता सोपवण्याचे सांगितले. पण माउंटबॅटन यांनी तारीख पुढे आणली आणि ३ जून १९४७ च्या योजनेनंतर १५ ऑगस्ट १९४७ ही तारीख ठरली. सीमारेषा आखण्यासाठी सिरिल रॅडक्लिफ या वकिलाला नेमले गेले; ते याआधी कधीही भारतात आले नव्हते आणि ८ जुलै १९४७ ला पोहोचले, म्हणजे सुमारे पाच आठवडे हातात होते.

सीमारेषा आखल्यानंतर काय घडले? रॅडक्लिफ यांचे निर्णय सुमारे १२ ऑगस्टला तयार झाले, पण ते जाहीर झाले १७ ऑगस्ट १९४७ ला — स्वातंत्र्यानंतर दोन दिवसांनी. त्यांनी आपली फी घेण्यास नकार दिला आणि १८ ऑगस्टला भारत सोडला.

स्वातंत्र्याच्या मध्यरात्रीआधी काय घडले? १३ ऑगस्ट १९४७ पासून गांधीजी कोलकात्यात बेलियाघाटा भागातील हैदरी मंझिलमध्ये राहिले. १४ ऑगस्टला त्यांनी २४ तासांचा उपवास केला आणि प्रार्थना सभेत शांततेचे आवाहन केले.

स्वातंत्र्याच्या मध्यरात्रीनंतर काय घडले? ज्या मध्यरात्री दिल्लीत नेहरूंनी ‘नियतीशी करार’ हे भाषण केले, तेव्हा गांधीजी दिल्लीत नव्हते, तर कोलकात्यात होते. १५ ऑगस्टला त्यांनी उत्सवात भाग घेतला नाही; ते दंगलग्रस्त भागांना भेटी देत आणि प्रार्थना सभा घेत राहिले.

लक्षात ठेवा

२० फेब्रुवारी १९४७ = ॲटलीची घोषणा; ३ जून = माउंटबॅटन योजना; १८ जुलै = कायदा; १५ ऑगस्ट = स्वातंत्र्य; ३० जानेवारी १९४८ = गांधीजींची हत्या.

सामान्य चूक

स्वातंत्र्याच्या दिवशी पाकिस्तान १४ ऑगस्टला निर्माण झाले आणि भारत १५ ऑगस्टला; दोन्ही तारखा आठवण्याजोग्या आहेत.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : ‘३-१८-१५’ — ३ जून योजना, १८ जुलै कायदा, १५ ऑगस्ट स्वातंत्र्य. आठवणीची युक्ती : जून, जुलै, ऑगस्ट — तारखा ३, १८, १५ याच क्रमाने.

फरक ओळखा

घटना	तारीख	मुख्य मुद्दा
माउंटबॅटन योजना	३ जून १९४७	फाळणीची योजना
भारतीय स्वातंत्र्य कायदा	१८ जुलै १९४७	दोन देश
भारताचे स्वातंत्र्य	१५ ऑगस्ट १९४७	नेहरू पहिले पंतप्रधान

Live आकृती