धडा ८: प्राचीन भारत आणि महाराष्ट्रातील राज्ये व घराणी

मुख्य कल्पना 1 : शुंग आणि कण्व घराणे — अशोकानंतर राजकीय अस्थिरता असताना मौर्य सेनापती पुष्यमित्र शुंग राजा झाला. तो वैदिक धर्माचा अनुयायी होता आणि त्याने अश्वमेध यज्ञ केला; त्याचे राज्य पंजाबमधील जालंधर आणि सियालकोट (शाकल) पर्यंत होते. शुंगांचा शेवटचा राजा देवभूती; त्यानंतर वसुदेव कण्व याने कण्व घराणे स्थापले, पण ते फार काळ टिकले नाही. कण्व राजांनी कला, संस्कृती आणि शिक्षणाला प्रोत्साहन दिले.

मुख्य कल्पना 2 : इंडो-ग्रीक (यवन) राजे — सिकंदराचे अनेक ग्रीक अधिकारी वायव्य भारतात स्थायिक झाले आणि त्यांनी स्वतंत्र राज्ये स्थापली; त्यांना ‘इंडो-ग्रीक’ किंवा ‘यवन’ म्हणतात. ‘यवन’ हा शब्द ग्रीक ‘आयोनियन’ पासून आला; पुढे सर्व परकीयांना यवन म्हटले गेले. त्यांचे राज्य अफगाणिस्तान, पंजाब आणि गांधारमध्ये होते. त्यांच्या नाण्यांवर एका बाजूला राजाचा चेहरा आणि शिरस्त्राण, दुसऱ्या बाजूला देवतेची प्रतिमा असे आणि लेख दोन लिप्यांत असत — ग्रीक आणि ब्राह्मी/खरोष्ठी.

मुख्य कल्पना 3 : मिनँडर, गांधार कला — इंडो-ग्रीक राजांत मिनँडर (भारतीय नाव ‘मिलिंद’) सर्वांत प्रसिद्ध. ‘मिलिंदपन्ह’ या ग्रंथात त्याचे आणि बौद्ध भिक्खू नागसेन यांचे बौद्ध तत्त्वज्ञानावरील प्रश्नोत्तर आहे. ग्रीक कलेचा प्रभाव असलेली गांधार कला भारतातील श्रेष्ठ कला परंपरा मानली जाते; तिच्यात मानवी आकृती अत्यंत वास्तववादी आहेत आणि गौतम बुद्धाच्या अनेक मूर्ती आहेत. या राजांच्या काळात पश्चिम आशियाशी जल आणि स्थल व्यापार वाढला.

• सोपे : शुंग घराण्याचा संस्थापक कोण? — पुष्यमित्र शुंग.
• मध्यम : इंडो-ग्रीक राजांच्या नाण्यांवर कोणत्या लिप्या? — ग्रीक आणि ब्राह्मी/खरोष्ठी.
• परीक्षा-प्रकार : मिनँडरचे भारतीय नाव काय? — मिलिंद.

आकृतीत : मौर्यांनंतर : शुंग, कण्व आणि वायव्येत यवन (इंडो-ग्रीक) राजे.

फरक ओळखा

मुख्य कल्पना 1 : शक राजे आणि रुद्रदामन — शक लोकांना ‘सिथियन’ही म्हणतात; ‘शकस्तान’ (आजच्या इराण-अफगाणिस्तानचा भाग) त्यांची मूळ भूमी. ते गुजरात, महाराष्ट्र आणि माळवा येथे स्थायिक झाले. रुद्रदामन पहिला हा सर्वांत प्रसिद्ध आणि शक्तिशाली शक राजा; त्याच्या काळात व्यापार भरभराटीला आला. जुनागढचा त्याचा शिलालेख प्रसिद्ध आहे; तो त्याचे शौर्य, प्रशासन आणि कल्याणकारी कामे सांगतो. शकांची नाणी प्रामुख्याने चांदीची आणि ब्राह्मी लेखाची होती आणि त्यावर शक संवत असे.

मुख्य कल्पना 2 : शक संवत — शक संवत हा महत्त्वाचा भारतीय कालगणना प्रकार असून तो आजही आपल्या पंचांगात चालू आहे. तो इ.स. ७८ मध्ये सुरू झाला. चालू इसवी सनातून ७८ वजा केले की शक वर्ष मिळते; उदा. २०२६ − ७८ = १९४८. प्रत्येक संवत्सराला विशिष्ट नाव असते. आपल्या पाठ्यपुस्तकाच्या प्रस्तावनेतही शक संवतानुसार तिथी दिलेली आहे.

मुख्य कल्पना 3 : सातवाहन घराणे — मौर्योत्तर काळात देशात अस्थिरता होती, व्यापार मंदावला होता आणि परकीय आक्रमणे वाढत होती. अशा वेळी राजा सिमुकाने सातवाहन घराणे स्थापले. त्यांचे राज्य महाराष्ट्र, आंध्र प्रदेश, कर्नाटक आणि मध्य प्रदेशात पसरले. गौतमीपुत्र सातकर्णी हा सर्वांत शक्तिशाली राजा; त्याने शक आणि यवनांना हरवून स्थिर साम्राज्य उभे केले. त्याची आई गौतमी बलश्री हिचा नाशिकच्या त्रिरश्मी लेण्यातील लेख त्याचे पराक्रम सांगतो आणि त्याला ‘त्रिसमुद्रतोयपीतवाहन’ — ज्याच्या घोड्यांनी तीन समुद्रांचे पाणी प्यायले — म्हणतो.

मुख्य कल्पना 4 : सातवाहनांचा व्यापार आणि लेणी — रेशीम मार्ग आणि सागरी व्यापारमार्ग सातवाहनांच्या राज्यातून जात; भारतीय व्यापारी रोम आणि ग्रीससारख्या दूरच्या देशांशी व्यापार करत. राजा पुळुमावीच्या नाण्यावर जहाजाचे चित्र आहे; ते सागरी व्यापाराचे निदर्शक आहे. त्यांची नाणी ब्राह्मी लिपी आणि प्राकृत भाषेत. बौद्ध धर्माला महत्त्व मिळून अनेक लेणी खोदली गेली; नाशिक, कार्ले, कान्हेरी, भाजे आणि पितळखोरा ही प्रसिद्ध आहेत.

• सोपे : २०२६ मध्ये शक वर्ष किती? — २०२६ − ७८ = १९४८.
• मध्यम : सातवाहन घराण्याचा संस्थापक कोण? — सिमुक.
• परीक्षा-प्रकार : गौतमीपुत्र सातकर्णीचा लेख कोठे आहे? — नाशिकच्या त्रिरश्मी लेण्यांत.

आकृतीत : सातवाहन : संस्थापक सिमुक, शक्तिशाली गौतमीपुत्र, लेणी आणि परदेशी व्यापार.

फरक ओळखा

मुख्य कल्पना 1 : कुषाण राजे आणि कनिष्क — कुषाण मूळचे मध्य आशियाचे; ते अफगाणिस्तान, पाकिस्तानमार्गे उत्तर भारतात आले. कनिष्काच्या काळात राज्य मथुरेपासून पंजाब, अफगाणिस्तान आणि काश्मीरपर्यंत पसरले; राजधानी पुरुषपूर (पेशावर). त्याच्या आश्रयाने बौद्ध धर्म पसरला. कुंडलवन (काश्मीर) येथे चौथी बौद्ध परिषद झाली; त्यात ‘हीनयान’ आणि ‘महायान’ असे दोन पंथ स्पष्ट झाले. महायानात मूर्तिपूजा स्वीकारली गेली; मथुरा आणि गांधार शैलीत बुद्धमूर्ती घडवल्या.

मुख्य कल्पना 2 : कुषाण व्यापार आणि नाणी — भारत, चीन, मध्य आशिया आणि रोम यांना जोडणारा रेशीम मार्ग कुषाणांच्या ताब्यात होता. मसाले, कापड, धातू, रेशीम आणि दागिने यांचा मोठा व्यापार चाले. कुषाणांनी सोने-चांदीची उत्कृष्ट नाणी काढली; त्यांवर ग्रीक हेराक्लीस, इराणी अर्दोक्शो आणि भारतीय शिव अशा देवांच्या प्रतिमा आहेत, ज्यातून अनेक संस्कृतींचा प्रभाव दिसतो.

मुख्य कल्पना 3 : गुप्त घराणे — श्रीगुप्त हा गुप्त घराण्याचा संस्थापक; पहिला चंद्रगुप्त याच्या काळात साम्राज्य वाढू लागले. समुद्रगुप्ताचे गुणगान हरिषेणाने केलेल्या प्रशस्तीत आहे; ती प्रयागराजच्या अशोकस्तंभावर अशोकाच्या लेखाखाली कोरलेली आहे. समुद्रगुप्ताचे राज्य उत्तरेला काश्मीरपासून नर्मदेपर्यंत आणि दक्षिणेला कांचीपर्यंत पसरले. दुसरा चंद्रगुप्त (विक्रमादित्य) याच्या काळात साम्राज्य शिखरावर होते; शकांवरील विजय त्याचे मोठे यश. त्याच्या काळात चिनी प्रवासी फा-हियान आला आणि त्याने शांतता व समृद्धीची स्तुती केली. कालिदास, धन्वंतरी आणि वराहमिहीर हे विद्वान या काळातील. स्कंदगुप्त हा शेवटचा शक्तिशाली गुप्त राजा.

• सोपे : कनिष्काची राजधानी कोणती? — पुरुषपूर (पेशावर).
• मध्यम : गुप्त घराण्याचा संस्थापक कोण? — श्रीगुप्त.
• परीक्षा-प्रकार : हरिषेणाने कोणाची प्रशस्ती लिहिली? — समुद्रगुप्ताची.

आकृतीत : गुप्त काळाच्या खुणा : समुद्रगुप्त, दुसरा चंद्रगुप्त, फा-हियान आणि कालिदासासारखे विद्वान.

फरक ओळखा

मुख्य कल्पना 1 : प्रभाकरवर्धन आणि हर्षवर्धन — गुप्त साम्राज्याच्या ऱ्हासानंतर उत्तर भारतात पुन्हा अस्थिरता आली आणि स्थानिक राजे एकमेकांशी लढत होते. दिल्लीजवळ ठाणेश्वर येथे प्रभाकरवर्धन राज्य करत होता; त्याच्या काळात वर्धन घराणे प्रभावी झाले. पण त्याचा मुलगा हर्षवर्धन याच्यामुळे घराण्याला खरे ऐतिहासिक महत्त्व मिळाले. त्याने सर्व उत्तर भारत एकत्र केला, कनौज येथे राजधानी स्थापली; राज्य पंजाब, हरियाणा, उत्तर प्रदेश, बिहार आणि बंगालमध्ये पसरले.

मुख्य कल्पना 2 : हर्षवर्धनाचे दान आणि कल्याणकारी कामे — हर्षवर्धन धार्मिक वृत्तीचा, दयाळू, प्रजेची काळजी घेणारा आणि दानशूर म्हणून ओळखला जातो. कनौजमधील एका गरीब कुटुंबाला अन्न-पाण्याची कमतरता आहे हे पाहून तो स्वतः राजवाड्यातून बाहेर पडला; नुसते अन्न पुरेसे नाही, म्हणून त्याने प्रत्येक गावात शाळा आणि रुग्णालये बांधण्याचा आदेश दिला, तसेच भिक्खूंना अन्न आणि निवारा देण्यास सांगितले. प्रजेचे सुख हीच राज्याची खरी समृद्धी असे तो दरबारात म्हणाला, असे पाठ्यपुस्तक सांगते.

मुख्य कल्पना 3 : चालुक्य पुलकेशीशी संघर्ष — हर्षवर्धनाचा संघर्ष दक्षिण भारतातील चालुक्य साम्राज्याशी झाला. चालुक्य राजा दुसरा पुलकेशी याने त्याला दक्षिणेत उतरू दिले नाही; त्यामुळे हर्षाचे साम्राज्य गंगेच्या खोऱ्यापुरतेच राहिले. हर्षाच्या मृत्यूनंतर वर्धन साम्राज्याचा ऱ्हास झाला. चिनी प्रवासी ह्युएन त्संग (युआन च्वांग) याने हर्षाच्या दानशीलतेबद्दल लिहिले आहे.

• सोपे : हर्षवर्धनाची राजधानी कोणती? — कनौज.
• मध्यम : हर्षाला दक्षिणेत कोणी रोखले? — चालुक्य राजा दुसरा पुलकेशी.
• परीक्षा-प्रकार : हर्षाने किती वर्षांनी प्रयाग येथे दानोत्सव करत? — पाच वर्षांनी.

आकृतीत : वर्धन घराणे : प्रभाकरवर्धन, हर्षवर्धन (कनौज), प्रयागचा दानोत्सव आणि पुलकेशीशी संघर्ष.

फरक ओळखा