मौर्य साम्राज्याची स्थापना
एखादी टीम जिंकते तेव्हा तिच्या मागे चांगला प्रशिक्षक आणि चांगला खेळाडू असतो. चंद्रगुप्त आणि चाणक्य यांची जोडी अशीच होती.
मगधचा अन्यायी राजा धनानंद याला हटवून चंद्रगुप्त मौर्याने सुमारे इ.स.पू. ३२१ मध्ये मौर्य साम्राज्याची स्थापना केली. आचार्य चाणक्य यांनी त्याला युद्ध आणि प्रशासनाचे शिक्षण दिले.
मुख्य कल्पना 1 : चंद्रगुप्त आणि चाणक्य — चाणक्यांनी चंद्रगुप्तातील क्षमता ओळखली आणि त्याला धनानंदाचा अन्यायी राज्यकारभार संपवण्यास सक्षम मानले. त्यांनी त्याला युद्ध आणि राज्यकारभाराचे शिक्षण दिले. विशाखदत्त यांचे संस्कृत नाटक ‘मुद्राराक्षस’ चंद्रगुप्ताने धनानंदाचा पराभव करून सत्ता कशी मिळवली याचे वर्णन करते. चाणक्यांच्या ‘अर्थशास्त्र’ ग्रंथात प्रशासन, कर, संरक्षण, गुप्तचर आणि राजकारण यांचे तपशील आहेत.
मुख्य कल्पना 2 : ग्रीक आणि सेल्युकस — इ.स.पू. ३२६ मध्ये सिकंदर पंजाबपर्यंत आला आणि परत फिरला; वाटेतच त्याचा मृत्यू झाला. त्याने जिंकलेल्या प्रदेशांवर नेमलेले ‘क्षत्रप’ (सातराप) त्याच्या मृत्यूनंतर सत्तेसाठी भांडू लागले. या काळात ग्रीक सेनापती सेल्युकस निकेटर याने भारतावर चढाईचा प्रयत्न केला; चंद्रगुप्ताने त्याला रोखले. काबूल, कंदहार आणि हेरात हे प्रांत मौर्य साम्राज्यात आले.
मुख्य कल्पना 3 : मेगॅस्थेनिस, बिंदुसार आणि चंद्रगुप्ताचा शेवट — सेल्युकसचा राजदूत मेगॅस्थेनिस चंद्रगुप्ताच्या दरबारात राहिला; त्याच्या ‘इंडिका’ ग्रंथातील वर्णने मौर्य काळाचा मोठा स्रोत आहेत. कारकिर्दीच्या शेवटी चंद्रगुप्ताने राज्य सोडून जैन धर्म स्वीकारला आणि कर्नाटकातील श्रवणबेळगोळ येथे वास्तव्य केले असे परंपरा सांगते. नंतर मुलगा बिंदुसार राजा झाला; त्याने राज्य वाढवले, इंडो-ग्रीक क्षत्रपांशी मैत्री केली. त्याच्यानंतर अशोक राजा झाला.
- सोपे : मौर्य साम्राज्याचा संस्थापक कोण? — चंद्रगुप्त मौर्य.
- मध्यम : मेगॅस्थेनिसचा ग्रंथ कोणता? — इंडिका.
- परीक्षा-प्रकार : सिकंदर भारतात आला (इ.स.पू. ३२६) आणि चंद्रगुप्ताने सत्ता घेतली (सुमारे इ.स.पू. ३२१); अंतर किती? — ३२६ − ३२१ = ५ वर्षे.
आकृतीत : सिकंदर (३२६) → चंद्रगुप्त (सुमारे ३२१) → सेल्युकसशी संघर्ष (सुमारे ३०५), सर्व इ.स.पू.
मौर्य साम्राज्याच्या स्थापनेआधी काय घडले? अनेक वर्षे लढल्यानंतर सिकंदराचे सैन्य थकले होते. इ.स.पू. ३२६ मध्ये बियास नदीकाठी (हायफॅसिस) पोहोचल्यावर प्राचीन ग्रीक लेखकांच्या मते सैनिकांनी पुढे जायला नकार दिला. काही लेखकांच्या मते पुढे मगधासारखे मोठे सैन्य असलेले राज्य आहे या भीतीनेही ते घाबरले होते. सिकंदर माघारी निघाला.
मौर्य साम्राज्याच्या स्थापनेनंतर काय घडले? सुमारे इ.स.पू. ३०५ मध्ये सेल्युकस सिंधूच्या पूर्वेकडे चालून आला. ग्रीक लेखक प्लुटार्क सांगतो की दोघांत करार झाला; चंद्रगुप्ताने सेल्युकसला ५०० हत्ती दिले आणि पश्चिमेकडील प्रदेश मौर्यांकडे आले. त्यानंतर सेल्युकसने मेगॅस्थेनिसला पाटलिपुत्राला राजदूत म्हणून पाठवले.
परंपरेतील कथेनुसार लहानपणी चंद्रगुप्त गावातील मुलांच्या खेळात ‘राजा’ बनून न्याय करत असे. चाणक्यांनी हे पाहिले आणि त्याच्यातील नेतृत्वाची क्षमता ओळखली, म्हणून ते त्याला आपल्यासोबत घेऊन गेले. ही कथा पाठ्यपुस्तकातील चाणक्यांनी क्षमता ओळखल्याच्या सांगण्याशी जुळते, पण तिचे तपशील वेगवेगळ्या ग्रंथांत वेगळे आहेत आणि तिला समकालीन पुरावा नाही.
स्थापना : चंद्रगुप्त (सुमारे ३२१); मार्गदर्शक : चाणक्य; ग्रंथ : अर्थशास्त्र; नाटक : मुद्राराक्षस.
‘इंडिका’ मेगॅस्थेनिसने लिहिला, चाणक्याने नव्हे; चाणक्यांचा ग्रंथ ‘अर्थशास्त्र’.
चं-चा-मे-बिं-अ : चंद्रगुप्त → चाणक्य → मेगॅस्थेनिस → बिंदुसार → अशोक. आठवणीची युक्ती : ‘चंद्र → बिंदू → अशोक’ — तीन पिढ्या.
फरक ओळखा
| मुद्दा | माहिती |
|---|---|
| संस्थापक | चंद्रगुप्त मौर्य |
| मार्गदर्शक | आचार्य चाणक्य (कौटिल्य) |
| पराभूत नंद राजा | धनानंद |
| ग्रीक राजदूत व ग्रंथ | मेगॅस्थेनिस — इंडिका |
| पुढील राजा | बिंदुसार, मग अशोक |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मौर्य साम्राज्याची स्थापना कोणी केली?
- 2‘मुद्राराक्षस’ नाटकात काय आहे?
- 3‘अर्थशास्त्र’ ग्रंथात कोणते विषय आहेत?
- 4सिकंदराच्या मृत्यूनंतर त्याच्या क्षत्रपांचे काय झाले?
- 5मेगॅस्थेनिस कोण होता?
- 6चंद्रगुप्ताने सत्तात्याग केल्यावर काय केले?
- 7चंद्रगुप्ताने सेल्युकसचा प्रयत्न कसा रोखला आणि त्याचा काय परिणाम झाला?
- 8चाणक्य नसते तर चंद्रगुप्ताला कोणत्या अडचणी आल्या असत्या? तुमचे मत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1चंद्रगुप्त मौर्याने.
- 2धनानंदाचा पराभव करून चंद्रगुप्ताने सत्ता कशी मिळवली याचे वर्णन.
- 3प्रशासन, कर, संरक्षण, गुप्तचर आणि राजकारण.
- 4ते सत्तेसाठी आपापसात भांडू लागले.
- 5सेल्युकसचा राजदूत, जो चंद्रगुप्ताच्या दरबारात राहिला आणि ज्याने ‘इंडिका’ लिहिला.
- 6परंपरेनुसार जैन धर्म स्वीकारला आणि श्रवणबेळगोळ येथे राहिला.
- 7सेल्युकस रोखला गेला; मौर्य साम्राज्याचे बळ वाढले आणि काबूल, कंदहार, हेरात प्रांत साम्राज्यात आले.
- 8उदा. युद्धकला, प्रशासन आणि धोरणांचे मार्गदर्शन मिळाले नसते; नंद सत्ता हटवणे कठीण झाले असते.
सम्राट अशोक
आपण एखाद्या मित्राशी मोठे भांडण केले आणि नंतर त्याचा त्रास समजला, तर आपण पुन्हा तसे करायचे नाही असे ठरवतो. अशोकाच्या आयुष्यात असेच मोठे वळण आले.
अशोक हा मौर्य घराण्याचा तिसरा आणि सर्वांत प्रसिद्ध सम्राट. कलिंग युद्धानंतर त्याने बौद्ध धर्म स्वीकारला आणि अहिंसा, करुणा व ‘धम्म’ यांचा प्रसार केला.
मुख्य कल्पना 1 : अशोकाचा राज्यविस्तार — बिंदुसाराने अशोकाला उज्जयिनी आणि तक्षशिला येथे राज्यपाल नेमले होते. आपल्या शौर्याने तो सिंहासनावर बसला. त्याचे साम्राज्य वायव्येला अफगाणिस्तान, उत्तरेला नेपाळ ते दक्षिणेला कर्नाटक-आंध्र प्रदेश आणि पूर्वेला बंगाल ते पश्चिमेला सौराष्ट्र असे पसरले होते.
मुख्य कल्पना 2 : कलिंग युद्ध — अशोकाच्या आयुष्यातील सर्वांत महत्त्वाची घटना म्हणजे कलिंग युद्ध. प्राचीन कलिंग आजच्या ओडिशात होते आणि ते मौर्य साम्राज्याचा भाग नव्हते, म्हणून अशोकाने त्यावर स्वारी केली आणि ते जिंकले. या युद्धात अनेक सैनिक मारले गेले आणि अनेकांना कैद केले गेले. हे पाहून अशोक दुःखाने भरून गेला आणि या युद्धाने त्याला पूर्णपणे बदलले.
मुख्य कल्पना 3 : अशोकाचा धम्म आणि शिलालेख — अशोकाने बौद्ध धर्म स्वीकारला आणि अहिंसा, आई-वडिलांची सेवा, गुरू व वडीलधाऱ्यांचा आदर या तत्त्वांना महत्त्व दिले. संदेश पसरवण्यासाठी त्याने शिला आणि स्तंभांवर ब्राह्मी लिपीत लेख कोरवले; त्यांत तो स्वतःला ‘देवानां पियो पियदसी’ — ‘देवांना प्रिय आणि प्रेमाने पाहणारा’ — म्हणतो. त्याने ‘धम्म-महामात्र’ अधिकारी नेमले आणि दूरच्या देशांत दूत पाठवले. मुलगा महेंद्र आणि मुलगी संघमित्रा यांना त्याने श्रीलंकेला पाठवले असा उल्लेख आहे.
- सोपे : कलिंग आजच्या कोणत्या राज्यात होते? — ओडिशा.
- मध्यम : ‘देवानां पियो पियदसी’ कोणाला म्हणत? — अशोकाला.
- परीक्षा-प्रकार : अशोकाचे लेख कोणत्या लिपीत? — ब्राह्मी.
आकृतीत : अशोकाच्या जीवनाचे टप्पे : राज्यपाल, सम्राट, कलिंग युद्ध आणि धम्माचा मार्ग.
कलिंग युद्धाआधी काय घडले? राज्याभिषेकाला आठ वर्षे झाल्यावर, सुमारे इ.स.पू. २६१ मध्ये, अशोकाने कलिंगवर स्वारी केली असे तो आपल्या १३ व्या शिलालेखात स्वतः सांगतो. कलिंग हे पूर्वेकडचे असे राज्य होते जे अजून मौर्य साम्राज्यात नव्हते.
कलिंग युद्धानंतर काय घडले? त्याच १३ व्या शिलालेखात अशोक म्हणतो की कलिंग जिंकल्यावर त्याला पश्चात्ताप झाला. लेखानुसार सुमारे दीड लाख लोक कैद करून नेले गेले, सुमारे एक लाख मारले गेले आणि त्याहून अधिक मरण पावले; हे आकडे राजाने स्वतः दिलेले आहेत. यानंतर त्याने शस्त्रविजयाऐवजी धम्मविजयाचा मार्ग निवडला आणि धम्म-महामात्र नेमले.
कलिंग = आजचे ओडिशा; शिलालेख = ब्राह्मी लिपी; पदवी = देवानां पियो पियदसी.
कलिंग युद्धानंतर अशोकाने राज्य सोडले नाही; त्याने राज्य चालू ठेवले, पण धम्माच्या मार्गाने.
कलिंग → पश्चात्ताप → बौद्ध धर्म → धम्म-महामात्र → दूत. आठवणीची युक्ती : ‘क-प-बौ-ध-दू’ — पाच पायऱ्या.
फरक ओळखा
| मुद्दा | माहिती |
|---|---|
| वडील | बिंदुसार |
| राज्यपाल म्हणून | उज्जयिनी आणि तक्षशिला |
| प्रसिद्ध युद्ध | कलिंग (आजचे ओडिशा) |
| लेखांची लिपी | ब्राह्मी |
| धम्मप्रसार | धम्म-महामात्र, दूत, महेंद्र आणि संघमित्रा |
सम्राट अशोक
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासरावासाठी प्रश्न
- 1अशोक सम्राट होण्याआधी कोठे राज्यपाल होता?
- 2कलिंग युद्ध का झाले?
- 3कलिंग युद्धाचा अशोकावर काय परिणाम झाला?
- 4अशोकाने आपले संदेश कसे पसरवले?
- 5‘देवानां पियो पियदसी’ याचा अर्थ काय?
- 6धम्म-महामात्र कोण होते?
- 7अशोकाने जनतेच्या कल्याणासाठी कोणती कामे केली?
- 8कलिंग युद्धाआधी आणि नंतर अशोकाच्या धोरणातील फरक तीन मुद्द्यांत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1उज्जयिनी आणि तक्षशिला येथे.
- 2कलिंग मौर्य साम्राज्याचा भाग नव्हते, म्हणून अशोकाने त्यावर स्वारी केली.
- 3तो दुःखाने भरून गेला; युद्धाने त्याला पूर्णपणे बदलले आणि तो बौद्ध धर्माकडे वळला.
- 4शिला आणि स्तंभांवर ब्राह्मी लेख कोरवून, धम्म-महामात्रांमार्फत आणि दूत पाठवून.
- 5‘देवांना प्रिय आणि प्रेमाने पाहणारा’.
- 6धम्माचा संदेश लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी नेमलेले अधिकारी.
- 7रुग्णालये, दवाखाने, विश्रामगृहे, रस्त्यांवर झाडे, विहिरी, पाणपोया आणि प्राण्यांसाठी दवाखाने.
- 8आधी : राज्यविस्तार आणि युद्धाने विजय; नंतर : धम्मविजय, अहिंसा आणि करुणा; नंतर कल्याणकारी कामे आणि दूतांचे कार्य.
मौर्यांची प्रशासन व्यवस्था
शाळा चालवायला मुख्याध्यापक, शिक्षक आणि वर्ग प्रतिनिधी असतात; प्रत्येकाचे काम ठरलेले असते. मोठे साम्राज्य चालवायलाही अशी रचना लागते.
मौर्य राज्यात राजा सर्वोच्च होता आणि त्याला मंत्र्यांची समिती मदत करी. प्रशासन तीन पातळ्यांवर चाले : केंद्र, प्रांत आणि स्थानिक.
मुख्य कल्पना 1 : राजा, मंत्री आणि अध्यक्ष — राजाला मदत करण्यासाठी मंत्र्यांची समिती असे; तिच्यात वेगवेगळ्या खात्यांचे प्रमुख होते, त्यांना ‘अध्यक्ष’ म्हणत. उदा. व्यापाराचा प्रमुख ‘पण्याध्यक्ष’ आणि शेतीचा प्रमुख ‘सीताध्यक्ष’. गुप्तचर खाते अत्यंत शक्तिशाली होते आणि कौटिल्याच्या अर्थशास्त्रात हेरांच्या व्यवस्थेचे तपशील आहेत. कर आणि अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप स्पष्ट ठरवलेले होते; राजकोषातील निधी जनकल्याण, संरक्षण आणि धार्मिक कामांसाठी दिला जाई.
मुख्य कल्पना 2 : तीन पातळ्या आणि चार प्रांत — केंद्रीय प्रशासन : साम्राज्याचे सर्व निर्णय राजधानी पाटलिपुत्र येथे होत. प्रांतीय प्रशासन : प्रदेशांचा कारभार ‘कुमार’ (राजपुत्र) आणि ‘महामात्य’ (मुख्य प्रशासकीय अधिकारी) यांच्या मदतीने चाले. स्थानिक प्रशासन : गावांत कर, न्याय आणि सुव्यवस्था ‘ग्रामणी’ (गावप्रमुख) पाहत, तर शहरांत स्थानिक समित्या. सोयीसाठी साम्राज्य चार प्रांतांत विभागले होते.
मुख्य कल्पना 3 : सुदर्शन तलाव आणि जलव्यवस्थापन — चंद्रगुप्ताच्या काळात आजच्या गुजरातमधील जुनागढ येथे ‘सुदर्शन’ तलाव बांधला गेला. त्याचा उपयोग शेती, सिंचन आणि पिण्याच्या पाण्यासाठी होई. जलव्यवस्थेची देखभाल करायला विशेष कर्मचारी होते आणि अर्थशास्त्रात जलाशयाचे नुकसान करणाऱ्याला शिक्षेची तरतूद आहे. चांगली करव्यवस्था आणि जलाशयांची देखभाल यांमुळे जलव्यवस्थापन कार्यक्षम झाले. नंतर अशोक आणि शक राजा रुद्रदामन यांनीही या तलावाची दुरुस्ती केली; याचे उल्लेख रुद्रदामनच्या जुनागढ लेखात आहेत.
- सोपे : मौर्य साम्राज्यात किती प्रांत होते? — चार.
- मध्यम : ग्रामणी कोण? — गावप्रमुख.
- परीक्षा-प्रकार : सीताध्यक्ष कोणत्या खात्याचा प्रमुख? — शेती.
आकृतीत : मौर्य प्रशासन : राजा, मंत्री-अध्यक्ष, प्रांत (कुमार), गावे (ग्रामणी) आणि गुप्तचर खाते.
जुनागढ येथील रुद्रदामनच्या सुमारे इ.स. १५० च्या लेखात लिहिले आहे की सुदर्शन तलावाचे बांधकाम चंद्रगुप्ताच्या काळातील पुष्यगुप्ताने केले आणि अशोकाच्या काळात तुषास्फ याने त्याचे कालवे पूर्ण केले. मोठ्या वादळी पावसाने बांध फुटला तेव्हा रुद्रदामनने त्याची दुरुस्ती केली. म्हणजे एकच तलाव तीन वेगवेगळ्या राजांच्या काळात बांधला आणि सुधारला गेला; हा लेख आजही पाहता येतो.
४ प्रांत : पूर्व — तोसली, पश्चिम — उज्जयिनी, उत्तर — तक्षशिला, दक्षिण — सुवर्णगिरी.
‘कुमार’ म्हणजे प्रांताचा राजपुत्र-अधिकारी; ‘ग्रामणी’ म्हणजे गावप्रमुख — दोघांची पातळी वेगळी.
केंद्र (पाटलिपुत्र) → प्रांत (कुमार, महामात्य) → गाव (ग्रामणी). आठवणीची युक्ती : ‘पू-प-उ-द’ — तोसली, उज्जयिनी, तक्षशिला, सुवर्णगिरी (पूर्व, पश्चिम, उत्तर, दक्षिण).
फरक ओळखा
| प्रांत | राजधानी |
|---|---|
| पूर्व | तोसली |
| पश्चिम | उज्जयिनी |
| उत्तर | तक्षशिला |
| दक्षिण | सुवर्णगिरी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मौर्य प्रशासनात सर्वोच्च स्थान कोणाचे होते?
- 2अध्यक्ष म्हणजे कोण? दोन उदाहरणे द्या.
- 3प्रशासनाच्या तीन पातळ्या कोणत्या?
- 4चार प्रांतांच्या राजधान्या सांगा.
- 5कुमार आणि महामात्य यांचे काम काय?
- 6ग्रामणी काय काम करी?
- 7सुदर्शन तलाव हे जलव्यवस्थापनाचे प्रतीक का मानले जाते?
- 8आजच्या प्रशासनातील दोन पदे निवडून मौर्य काळातील पदांशी त्यांची तुलना करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1राजाला.
- 2वेगवेगळ्या खात्यांचे प्रमुख; पण्याध्यक्ष (व्यापार) आणि सीताध्यक्ष (शेती).
- 3केंद्रीय, प्रांतीय आणि स्थानिक.
- 4तोसली, उज्जयिनी, तक्षशिला आणि सुवर्णगिरी.
- 5प्रांताच्या कारभारात राजाला मदत करणे; कुमार म्हणजे राजपुत्र, महामात्य म्हणजे मुख्य प्रशासकीय अधिकारी.
- 6गावातील कर, न्याय आणि सुव्यवस्था पाहणे.
- 7त्याने शेती, सिंचन आणि पिण्याचे पाणी दिले; देखभालीसाठी कर्मचारी होते; नंतरच्या राजांनी तो दुरुस्त केला.
- 8उदा. जिल्हाधिकारी — प्रांतातील कुमार/महामात्य; सरपंच/ग्रामसेवक — ग्रामणी.
कला, स्थापत्य आणि समाजजीवन
आपल्या नाण्यांवर आणि नोटांवर सिंहाचे चित्र असते आणि राष्ट्रध्वजावर चक्र असते. त्यांची मुळे मौर्य काळात आहेत.
मौर्य काळात शिल्पकला, स्तंभ, स्तूप आणि लेणी यांची मोठी परंपरा सुरू झाली. अशोकाच्या स्तंभांवरील सिंहमुद्रा आणि चक्र यांचा आपल्या राष्ट्रीय प्रतीकांत वापर केला आहे.
मुख्य कल्पना 1 : शिल्प, स्तंभ आणि स्तूप — अशोकाने उभारलेले स्तंभ आणि स्तूप हे भारतातील शिल्पकलेच्या परंपरेची उत्तम उदाहरणे आहेत. मौर्य शिल्पांत सिंह, हत्ती आणि बैल यांसारखे प्राणी आहेत आणि शैली वास्तववादी आहे. खडकाचा पृष्ठभाग आरशासारखा चकचकीत करण्यात येई. सांची आणि सारनाथचे स्तूप या काळातील स्थापत्याची उत्तम उदाहरणे आहेत.
मुख्य कल्पना 2 : बराबर लेणी आणि राजमहाल — बिहारमधील बराबर लेणी ही भारतातील सर्वांत प्राचीन खडकात कोरलेली लेणी आहेत. परदेशी प्रवाशांच्या वर्णनांत पाटलिपुत्रातील सुंदर राजमहालाचा उल्लेख आहे. अशोकाचे सिंहशीर्ष आणि चक्र आपल्या राष्ट्रीय चिन्हात आणि तिरंग्यात घेतले आहे; ‘सत्यमेव जयते’ हे राष्ट्रीय चिन्हाखालील घोषवाक्य आहे.
मुख्य कल्पना 3 : समाजजीवन आणि साम्राज्याचा ऱ्हास — जीवन समृद्ध आणि सुखाचे होते. शेती महत्त्वाची होती; आहारात दूध, दही, तूप, फळे, तांदूळ आणि जव असत. रथांच्या आणि घोड्यांच्या शर्यती, कुस्ती, नाच-गाण्याच्या स्पर्धा आणि बुद्धिबळासारखे बैठे खेळ लोकप्रिय होते. अशोकानंतर साम्राज्याची शक्ती कमी झाली; स्थानिक राजांनी स्वातंत्र्य जाहीर केले. शेवटचा मौर्य राजा बृहद्रथ याला पुष्यमित्र शुंगाने हरवून शुंग घराणे स्थापले.
- सोपे : सर्वांत प्राचीन खडकात कोरलेली लेणी कोणती? — बराबर लेणी (बिहार).
- मध्यम : शेवटचा मौर्य राजा कोण? — बृहद्रथ.
- परीक्षा-प्रकार : मौर्य शिल्पांतील प्राणी कोणते? — सिंह, हत्ती, बैल.
आकृतीत : मौर्य कलेचे चार प्रकार : स्तंभ, स्तूप, लेणी आणि शिल्पे.
ग्रीक राजदूत मेगॅस्थेनिसने मौर्य काळातील लोकांबद्दल लिहिले आहे की ते कष्टाळू आणि काटकसरी होते, शेतकरी वर्षातून दोन पिके घेत आणि युद्ध चालू असतानाही शेतकऱ्यांना त्रास दिला जात नसे. त्याच्या नोंदी ‘इंडिका’ या ग्रंथात होत्या; तो ग्रंथ आज उरलेला नाही आणि त्यातील भाग नंतरच्या लेखकांच्या उताऱ्यांतून आपल्याला माहीत आहेत.
सिंह-चक्र = राष्ट्रीय चिन्ह; बराबर = सर्वांत प्राचीन खडकातील लेणी; सांची-सारनाथ = स्तूप.
सांची आणि सारनाथ ही लेणी नाहीत, ती स्तूप आहेत; लेणी म्हणजे बराबर.
लेणी — बराबर; स्तूप — सांची, सारनाथ; स्तंभ — अशोक. आठवणीची युक्ती : ‘ले-ब, स्तू-सा, स्तं-अ’ — तीन जोड्या.
फरक ओळखा
| कला | उदाहरण |
|---|---|
| लेणी | बराबर लेणी (बिहार) |
| स्तूप | सांची, सारनाथ |
| स्तंभ | अशोकस्तंभ (चकचकीत पृष्ठभाग) |
| शिल्प | सिंह, हत्ती, बैल (वास्तववादी) |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मौर्य शिल्पांची वैशिष्ट्ये सांगा.
- 2अशोकाच्या स्तंभांचे पृष्ठभाग कसे असत?
- 3बराबर लेणी कोठे आहेत आणि ती का महत्त्वाची आहेत?
- 4सांची आणि सारनाथ येथे काय आहे?
- 5मौर्य काळात कोणते खेळ लोकप्रिय होते?
- 6मौर्य साम्राज्याचा ऱ्हास कसा झाला?
- 7मेगॅस्थेनिसच्या नोंदींवरून मौर्य काळातील समाजजीवनाबद्दल काय कळते?
- 8राष्ट्रीय चिन्ह आणि तिरंगा यांतील मौर्य काळातील घटक कोणते? तीन-चार ओळी लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वास्तववादी शैली; सिंह, हत्ती आणि बैल अशा प्राण्यांची शिल्पे.
- 2आरशासारखे चकचकीत.
- 3बिहारमध्ये; ती भारतातील सर्वांत प्राचीन खडकात कोरलेली लेणी आहेत.
- 4सांची आणि सारनाथ येथे स्तूप आहेत.
- 5रथ-घोड्यांच्या शर्यती, कुस्ती, नाच-गाण्याच्या स्पर्धा आणि बुद्धिबळासारखे बैठे खेळ.
- 6अशोकानंतर साम्राज्याची शक्ती कमी झाली, स्थानिक राजे स्वतंत्र झाले आणि पुष्यमित्र शुंगाने बृहद्रथाला हरवले.
- 7लोक कष्टाळू आणि काटकसरी होते, शेतकरी वर्षातून दोन पिके घेत आणि युद्धातही शेतकऱ्यांना त्रास दिला जात नसे.
- 8सिंहशीर्ष राष्ट्रीय चिन्हात आणि चक्र तिरंग्यात घेतले आहे; ‘सत्यमेव जयते’ घोषवाक्य चिन्हाखाली आहे; ही प्रतीके अशोकाच्या स्तंभांवरून घेतली आहेत.