जनपदे आणि महाजनपदे
आपले गाव, शेजारची गावे आणि त्यांचा तालुका मिळून एक मोठा भाग बनतो. लोकांची वस्ती जशी वाढते तशी तिला नाव, नियम आणि कारभारी लागतात. प्राचीन काळातही असेच घडले.
विशिष्ट प्रदेशात कायमची वस्ती करून राहणाऱ्या लोकसमूहाला ‘जनपद’ म्हणतात. काही जनपदे बलवान होऊन मोठी झाली, तेव्हा त्यांना ‘महाजनपद’ म्हटले गेले.
मुख्य कल्पना 1 : जनपद म्हणजे काय? — उत्तर वैदिक काळात (सुमारे इ.स.पू. १००० ते ६००) लोक कायमच्या वस्तीत राहू लागले. शेती, पशुपालन आणि व्यापार हे त्यांचे व्यवसाय होते. जनपदाला त्यातील जमातीचे नाव मिळे. प्रत्येक जनपदाला एक प्रमुख असे, पण बहुतेक निर्णय वडीलधाऱ्यांशी चर्चा करून होत. परस्पर सहकार्य हा जनपदातील जीवनाचा आधार होता.
मुख्य कल्पना 2 : जनपदातून महाजनपद — काही जनपदांकडे सैन्य, सुपीक जमीन, चांगला कारभार आणि वाढता व्यापार होता, म्हणून ती शेजारची जनपदे जिंकून मोठी झाली. इ.स.पू. सहाव्या शतकात अशी बलवान राज्ये ‘महाजनपदे’ ठरली. त्यांत अनेक गावे, शहरे आणि व्यापारी मार्ग होते आणि त्यांच्या प्रमुखपदी राजा किंवा सल्लागार मंडळ असे.
मुख्य कल्पना 3 : सोळा महाजनपदे — इ.स.पू. सहाव्या शतकापर्यंत सोळा महाजनपदे महत्त्वाची झाली; सर्वांच्या राजधान्या होत्या (खालील तक्ता पाहा). यांपैकी मगध, कोसल, वत्स आणि अवंती ही चार सर्वांत शक्तिशाली झाली. अश्मक महाजनपद दक्षिणेत गोदावरीच्या काठी होते — म्हणजे आजच्या महाराष्ट्र-तेलंगणा भागात.
- सोपे : चार शक्तिशाली महाजनपदे कोणती? — मगध, कोसल, वत्स आणि अवंती.
- मध्यम : काशी महाजनपदाची राजधानी कोणती? — वाराणसी.
- परीक्षा-प्रकार : सोळा महाजनपदांपैकी चार शक्तिशाली; उरलेली किती? — १६ − ४ = १२.
आकृतीत : गाव → जनपद → महाजनपद → साम्राज्य : राज्य हळूहळू मोठे होत गेले.
जनपद = जमातीचे नाव + कायमची वस्ती; महाजनपद = जनपद + सैन्य + राजधानी.
सर्व सोळा महाजनपदे सारखी बलवान नव्हती; फक्त चार सर्वांत शक्तिशाली झाली.
सोळा महाजनपदे; चार बलवान : मगध, कोसल, वत्स, अवंती. आठवणीची युक्ती : ‘म-को-व-अ’ — चार पहिली अक्षरे.
फरक ओळखा
| महाजनपद | राजधानी |
|---|---|
| काशी | वाराणसी |
| कोसल | श्रावस्ती |
| अंग | चंपा |
| मगध | गिरिव्रज / राजगृह |
| वृज्जी | वैशाली |
| मल्ल | कुशीनगर |
| चेदी | शुक्तिमती |
| वत्स | कौशांबी |
| कुरू | इंद्रप्रस्थ |
| पांचाळ | अहिच्छत्र (उत्तर), कांपिल्य (दक्षिण) |
| मत्स्य | विराटनगर |
| शूरसेन | मथुरा |
| अश्मक | पोतली / पोतन |
| अवंती | उज्जयिनी, माहिष्मती |
| गांधार | तक्षशिला |
| कंबोज | राजपूर |
सरावासाठी प्रश्न
- 1‘जनपद’ म्हणजे काय?
- 2जनपदाला नाव कसे मिळे?
- 3जनपदातील जीवन कशावर आधारित होते?
- 4जनपदांचे महाजनपदांत रूपांतर कसे झाले?
- 5चार सर्वांत शक्तिशाली महाजनपदांची नावे सांगा.
- 6अवंती आणि गांधार महाजनपदांच्या राजधान्या सांगा.
- 7जनपद आणि महाजनपद यांतील तीन फरक लिहा.
- 8तुमच्या जिल्ह्याचा कारभार कोण पाहतो? जनपदातील कारभाराशी त्याची तुलना करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1विशिष्ट प्रदेशात कायमची वस्ती करून राहणारा लोकसमूह.
- 2त्यातील जमातीच्या नावावरून.
- 3परस्पर सहकार्यावर.
- 4सैन्य, सुपीक जमीन, चांगला कारभार आणि व्यापार असलेली जनपदे शेजारची जनपदे जिंकून मोठी झाली.
- 5मगध, कोसल, वत्स आणि अवंती.
- 6अवंती — उज्जयिनी आणि माहिष्मती; गांधार — तक्षशिला.
- 7जनपद लहान, महाजनपद मोठे; जनपदात प्रमुख आणि वडीलधारे, महाजनपदात राजा किंवा सल्लागार मंडळ; महाजनपदाकडे सैन्य आणि व्यापारी मार्ग.
- 8उदा. जिल्हाधिकारी जिल्ह्याचा कारभार पाहतात; जनपदात प्रमुख वडीलधाऱ्यांशी चर्चा करून निर्णय घेई.
गणराज्ये आणि मतदान पद्धत
वर्गात प्रतिनिधी निवडताना आपण हात उंचावतो किंवा चिठ्ठ्या टाकतो; जास्त मते मिळवणारा निवडला जातो. असाच विचार प्राचीन भारतातही होता.
ज्या महाजनपदांत राजा सर्वोच्च नव्हता आणि कारभारात लोकांचा सहभाग असे, त्यांना ‘गणराज्य’ म्हणतात. गणराज्याची सभा ‘गणपरिषद’ म्हणून ओळखली जाई.
मुख्य कल्पना 1 : गणराज्य आणि गणपरिषद — गणराज्यात राजा सर्वाधिकारी नसे; सल्लागार परिषद त्याला मदत करी. परिषदेत वडीलधारे, योद्धे किंवा लोकांचे निवडलेले प्रतिनिधी असत. गणपरिषदेचे सदस्य राज्याच्या कारभाराचे निर्णय एकत्र घेत. ज्या सभागृहात चर्चा होई त्याला ‘संथागार’ म्हणत. वृज्जी आणि मल्ल ही गणराज्यांची उदाहरणे आहेत.
मुख्य कल्पना 2 : मतदानाची पद्धत — गणपरिषदेत निर्णय बहुमताने होत. बहुमत ठरवायला उघड मत, तोंडी मत किंवा गुप्त मत अशा पद्धती वापरल्या जात. सदस्याच्या मताला ‘छंद’ म्हणत. रंगीत काड्या — ‘शलाका’ — मतपत्रिकेसारख्या वापरल्या जात. मतदानाची जबाबदारी ज्याच्यावर असे त्याला ‘शलाका-ग्राहक’ म्हणत.
मुख्य कल्पना 3 : गैरहजर सदस्य आणि राजेशाही — गैरहजर सदस्याला दुसऱ्याकरवी (प्रतिनिधीमार्फत) मत देण्याची परवानगी असे, पण बहुतेक निर्णय हजर सदस्यांच्या मतांवरच होत. त्या काळात राजेशाही आणि गणराज्य दोन्ही एकाच वेळी होती; म्हणून गणराज्ये ही प्राचीन भारतातील लोकशाही परंपरेची सुरुवात मानली जाते.
- सोपे : मताला प्राचीन भारतात काय म्हणत? — छंद.
- मध्यम : मतपत्रिकेसारखे काय वापरत? — रंगीत काड्या (शलाका).
- परीक्षा-प्रकार : सभा १० सदस्यांची; ६ जणांनी ‘होय’ म्हटले — बहुमत आहे का? — होय, कारण ६ > ५.
आकृतीत : गणपरिषदेतील मतदानाचे चार शब्द : संथागार, छंद, शलाका आणि शलाका-ग्राहक.
अजातशत्रूच्या वज्जी गणराज्यावरील आक्रमणाआधी काय घडले? बौद्ध ग्रंथांनुसार अजातशत्रूचा मंत्री वस्सकार याने बुद्धांना वज्जींबद्दल विचारले, तेव्हा बुद्ध म्हणाले की जोवर ते वारंवार एकत्र जमून सभेत एकमताने निर्णय घेतात तोवर त्यांचा पराभव होणार नाही.
अजातशत्रूच्या वज्जी गणराज्यावरील आक्रमणानंतर काय घडले? ग्रंथ सांगतात की वस्सकाराने नंतर वज्जी प्रमुखांत गुप्तपणे भांडणे लावली. ते एकत्र येईनासे झाल्यावर अजातशत्रूने हे गणराज्य जिंकून मगधात सामील केले.
संथागार = सभागृह; छंद = मत; शलाका = मतपत्र; शलाका-ग्राहक = मतदान अधिकारी.
प्राचीन गणराज्यातील मतदान आजच्यासारखे सर्व नागरिकांचे नव्हते; सदस्य मर्यादित होते.
गणराज्य = गण (समूह) + राज्य; निर्णय बहुमताने. आठवणीची युक्ती : ‘शलाका = शाळेतल्या चिठ्ठीसारखी’ — काडी टाकून मत.
फरक ओळखा
| मुद्दा | प्राचीन गणराज्य | आजची निवडणूक |
|---|---|---|
| मत | ‘छंद’ | मत |
| मतपत्र | रंगीत काड्या (शलाका) | कागदी मतपत्रिका / मतदान यंत्र |
| मतदान अधिकारी | शलाका-ग्राहक | निवडणूक अधिकारी |
| निर्णय | बहुमताने | बहुमताने |
सरावासाठी प्रश्न
- 1‘गणराज्य’ म्हणजे काय?
- 2गणपरिषदेत कोणकोण असत?
- 3‘संथागार’ म्हणजे काय?
- 4गणपरिषदेत बहुमत कसे ठरवत?
- 5‘छंद’, ‘शलाका’ आणि ‘शलाका-ग्राहक’ यांचे अर्थ सांगा.
- 6गैरहजर सदस्य मत कसे देई?
- 7गणराज्याची आणि राजेशाहीची तुलना तीन मुद्द्यांत करा.
- 8प्राचीन गणपरिषदेतील आणि आजच्या मतदानातील दोन साम्ये व दोन फरक लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ज्या महाजनपदात राजा सर्वोच्च नव्हता आणि कारभारात लोकांचा सहभाग असे ते राज्य.
- 2वडीलधारे, योद्धे किंवा लोकांचे निवडलेले प्रतिनिधी.
- 3गणपरिषदेची चर्चा ज्या सभागृहात होई ते.
- 4उघड मत, तोंडी मत किंवा गुप्त मत अशा पद्धतींनी.
- 5छंद — सदस्याचे मत; शलाका — मतपत्रिकेसारखी रंगीत काडी; शलाका-ग्राहक — मतदान पाहणारा अधिकारी.
- 6दुसऱ्या सदस्याकरवी — प्रतिनिधीमार्फत.
- 7गणराज्यात राजा सर्वाधिकारी नसे आणि परिषद निर्णय घेई; राजेशाहीत राजाचा शब्द अंतिम; गणराज्यात बहुमताचे महत्त्व.
- 8साम्य : बहुमताने निर्णय, गुप्त मत. फरक : आज सर्व प्रौढ नागरिक मत देतात, तेव्हा मर्यादित सदस्य; आज मतदान यंत्र/कागदी मतपत्रिका, तेव्हा रंगीत काड्या.
मगध राज्याचा उदय
आपल्या शाळेची क्रिकेट टीम जिंकते तेव्हा तिच्याकडे चांगले मैदान, चांगले साहित्य, चांगला कर्णधार आणि मेहनत असते. मगध महाजनपद जिंकत गेले, त्यामागेही अशी कारणे होती.
इ.स.पू. सहाव्या शतकात मगध हे सर्वांत शक्तिशाली महाजनपद ठरले. त्याने इतर महाजनपदे आपल्यात सामील करून भारतातील पहिले साम्राज्य उभे केले, असे पाठ्यपुस्तक सांगते.
मुख्य कल्पना 1 : मगधाच्या उदयाची कारणे — गंगा नदीच्या काठची सुपीक जमीन आणि जलमार्गाने व्यापार हे मगधाचे भौगोलिक फायदे होते. तेथे लोखंडाचे मोठे साठे असल्याने शेतीची आणि शस्त्रांची प्रगत साधने बनवता आली. बिंबिसार आणि अजातशत्रूसारख्या राजांनी राज्य वाढवले, प्रशासकीय सुधारणांमुळे कारभार संघटित झाला, आणि कापड, मसाले, धातू अशा वस्तूंची निर्यात करणारा व्यापार वाढला.
मुख्य कल्पना 2 : बिंबिसार आणि अजातशत्रू — बिंबिसाराने मगध साम्राज्याचा पाया घातला; त्याच्या काळात व्यापार आणि शेती सुधारली. त्याची राजधानी राजगृह होती. मुलगा अजातशत्रू याने वृज्जी आणि कोसल महाजनपदे जिंकली. त्याने ‘महाशिलाकंटक’ (दगड फेकणारे मोठे यंत्र) आणि ‘रथमुसल’ (लोखंडी टोकदार दांडे असलेला रथ) अशी नवी शस्त्रे बनवली. त्याने नवी राजधानी पाटलिपुत्र (आजचे पाटणा) वसवली.
मुख्य कल्पना 3 : नंद घराणे आणि मौर्य राज्याचा पाया — नंदांच्या काळात मगध सर्वांत शक्तिशाली राज्य बनले. नंदांचा शेवटचा राजा धनानंद गर्विष्ठ होता; त्याने लावलेल्या करांमुळे प्रजा नाराज झाली आणि प्रशासन भ्रष्ट झाले. त्यामुळे साम्राज्य कमजोर झाले. शेवटी आचार्य चाणक्य आणि चंद्रगुप्त मौर्य यांनी नंद सत्ता संपवून मौर्य साम्राज्याचा पाया घातला.
- सोपे : अजातशत्रूने नवी राजधानी कुठे वसवली? — पाटलिपुत्र.
- मध्यम : महाशिलाकंटक कशासाठी वापरत? — शत्रूच्या किल्ल्याच्या भिंती पाडायला.
- परीक्षा-प्रकार : मगधाचा लोखंडाचा साठा कशासाठी उपयोगी? — शेतीची आणि शस्त्रांची साधने बनवायला.
आकृतीत : मगधच्या उदयाची चार कारणे : सुपीक जमीन, लोखंड, बलवान राजे आणि पाटलिपुत्र राजधानी.
पाटलिपुत्र राजधानी होण्याआधी काय घडले? पाली ग्रंथांनुसार बुद्ध आपल्या शेवटच्या प्रवासात पाटलिग्राम या गावी आले, तेव्हा अजातशत्रूचे मंत्री सुनीध आणि वस्सकार तेथे वृज्जींपासून संरक्षणासाठी किल्ला बांधत होते. बुद्धांनी हे पाहून सांगितले की हे गाव एक दिवस मोठे शहर बनेल; पण त्याला आग, पूर आणि आपापसातील फूट यांचा धोका राहील.
पाटलिपुत्र राजधानी झाल्यानंतर काय घडले? बुद्धांच्या मृत्यूनंतर पाटलिग्रामचे पाटलिपुत्र झाले आणि मगधाची राजधानी बनले. सुमारे इ.स.पू. ३०० मध्ये चंद्रगुप्त मौर्याच्या दरबारात राहिलेल्या ग्रीक राजदूत मेगॅस्थेनिसने आपल्या ‘इंडिका’ ग्रंथात या शहराचे वर्णन केले; हा ग्रंथ आज फक्त नंतरच्या लेखकांनी दिलेल्या उताऱ्यांतून माहीत आहे.
बिंबिसार → राजगृह; अजातशत्रू → पाटलिपुत्र; शेवटी नंद → चाणक्य-चंद्रगुप्त.
बिंबिसार आणि अजातशत्रू या दोघांनीही राज्य वाढवले, पण पाटलिपुत्र राजधानी अजातशत्रूने वसवली, बिंबिसाराने नव्हे.
बिंबिसार (पाया) → अजातशत्रू (विस्तार) → नंद → मौर्य. आठवणीची युक्ती : ‘बि-अ-नं-मौ’ — चार पहिली अक्षरे.
फरक ओळखा
| राजा / घराणे | कार्य |
|---|---|
| बिंबिसार | पाया घातला, व्यापार वाढवला, राजधानी राजगृह |
| अजातशत्रू | वृज्जी आणि कोसल जिंकले, नवी शस्त्रे, पाटलिपुत्र |
| नंद (धनानंद) | सर्वांत शक्तिशाली; जास्त कर, भ्रष्ट कारभार |
| चाणक्य आणि चंद्रगुप्त | नंदांना हटवून मौर्य साम्राज्य |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मगधच्या उदयाची दोन भौगोलिक कारणे सांगा.
- 2लोखंडाच्या साठ्यांचा मगधला काय फायदा झाला?
- 3बिंबिसाराचे कार्य सांगा.
- 4अजातशत्रूने कोणती दोन नवी शस्त्रे बनवली?
- 5पाटलिपुत्र ही राजधानी कोणी वसवली आणि आज ते कोणते शहर?
- 6नंद साम्राज्य कमजोर का झाले?
- 7मगध सर्वांत शक्तिशाली कसे झाले ते चार मुद्द्यांत लिहा.
- 8बुद्धांनी पाटलिग्रामबद्दल काय सांगितले आणि पुढे काय घडले? तीन-चार ओळी लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1गंगेकाठची सुपीक जमीन आणि जलमार्गाने व्यापार.
- 2शेतीची आणि शस्त्रांची प्रगत साधने बनवता आली.
- 3मगध साम्राज्याचा पाया घातला; व्यापार आणि शेती सुधारली; राजधानी राजगृह.
- 4महाशिलाकंटक आणि रथमुसल.
- 5अजातशत्रू; आजचे पाटणा (बिहार).
- 6धनानंदाच्या जास्त करांमुळे प्रजा नाराज झाली आणि प्रशासन भ्रष्ट झाले.
- 7सुपीक जमीन आणि जलमार्ग; लोखंडाचे साठे; बिंबिसार-अजातशत्रूसारखे राजे; पाटलिपुत्र राजधानी आणि व्यापार.
- 8पाली ग्रंथांनुसार हे गाव मोठे शहर होईल पण आग, पूर आणि फुटीचा धोका राहील असे बुद्ध म्हणाले; पुढे ते पाटलिपुत्र नावाने मगधाची राजधानी झाले.