वैदिक धर्म आणि हिंदू धर्म
आपल्या घरात सण, पूजा आणि प्रार्थना होतात आणि आजी-आजोबा त्यांमागचे कारण सांगतात. अशा परंपरा पिढ्यानपिढ्या पुढे जातात.
वैदिक धर्म हा भारतातील सर्वांत प्राचीन धर्म मानला जातो. त्याचा आधार वैदिक साहित्य आहे. हिंदू धर्म हे वैदिक धर्माचेच विस्तारलेले रूप आहे.
मुख्य कल्पना 1 : वैदिक धर्माचे स्वरूप — वैदिक लोक निसर्गाची पूजा करत आणि यज्ञात मंत्र म्हणत अग्नीत हवी अर्पण करत. जीवन साधे आणि नीतिमूल्यांवर आधारित होते — सत्य बोलणे, वडीलधाऱ्यांचा आदर, नातेसंबंध जपणे आणि इतरांना त्रास न देणे. काळाच्या ओघात यज्ञविधी गुंतागुंतीचे झाले.
मुख्य कल्पना 2 : उपनिषदांचा विचार — उपनिषदांत आत्मा, ब्रह्म, जीवनाचा हेतू आणि मोक्ष यांवर चर्चा आहे. मानवी जीवन, निसर्ग आणि संपूर्ण विश्व हे एकाच श्रेष्ठ तत्त्वाची रूपे आहेत, असे हे तत्त्वज्ञान सांगते. दोन प्रसिद्ध सूत्रे : ‘अहं ब्रह्मास्मि’ (मी ब्रह्म आहे) आणि ‘तत्त्वमसि’ (तू तेच आहेस).
मुख्य कल्पना 3 : हिंदू धर्म, गीता आणि शंकराचार्य — हिंदू धर्मात भक्ती, तत्त्वज्ञान आणि मोक्षाचा शोध यांना महत्त्व मिळाले; माणसाचे भविष्य त्याच्या कर्मावर ठरते असे मानले जाते. ‘भगवद्गीता’ फळाची चिंता न करता आपले कर्तव्य करायला सांगते. आद्य शंकराचार्य (इ.स. आठवे शतक) यांनी उपनिषदे, ब्रह्मसूत्रे आणि गीतेवर भाष्य लिहिले आणि बद्रीनाथ, द्वारका, जगन्नाथपुरी आणि शृंगेरी येथे चार मठ स्थापन केले.
- सोपे : ‘अहं ब्रह्मास्मि’ चा अर्थ काय? — मी ब्रह्म आहे.
- मध्यम : शंकराचार्यांनी चार मठ किती ठिकाणी स्थापले? — चार ठिकाणी.
- परीक्षा-प्रकार : सहा दर्शनांपैकी अणूंचा सिद्धांत कोणता? — वैशेषिक.
आकृतीत : हिंदू धर्माचे चार आधार : वेद, उपनिषदे, गीता आणि शंकराचार्यांचे कार्य.
परंपरेनुसार शंकराचार्य लहान असताना केरळमधील नदीत आईसोबत स्नान करत होते, तेव्हा मगरीने त्यांचा पाय पकडला. त्यांनी आई आर्यांबा हिला सांगितले की संन्यास घ्यायची परवानगी दिली तर मगर सोडेल. आईने परवानगी दिली आणि कथेनुसार मगरीने त्यांना सोडले; पुढे ते गुरूच्या शोधात निघाले. ही कथा पिढ्यानपिढ्या सांगितली जाते; तिचा चमत्कारिक भाग इतिहासकारांनी सिद्ध केलेला नाही.
वैदिक धर्म → हिंदू धर्म; ‘कर्म’ हा शब्द म्हणजे आपली कृती, तीच आपले भविष्य घडवते.
‘धर्म’ म्हणजे फक्त पूजा-विधी नाही; सत्य, कर्तव्य आणि समाजसेवा हेही धर्माचे भाग आहेत.
सहा दर्शने : सांख्य, योग, न्याय, वैशेषिक, पूर्वमीमांसा, वेदांत. आठवणीची युक्ती : ‘सां-यो-न्या-वै-पू-वे’ — सहा नावांची सहा आद्याक्षरे.
फरक ओळखा
| दर्शन | मुख्य विचार |
|---|---|
| सांख्य | विश्वाची निर्मिती समजावणे |
| योग | साधना आणि ध्यान |
| न्याय | तर्कशास्त्र आणि ज्ञानाचा सिद्धांत |
| वैशेषिक | विश्व अणूंचे बनलेले |
| पूर्वमीमांसा | वेदांतील विधींचे विश्लेषण |
| वेदांत | उपनिषदांचे तत्त्वज्ञान |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भारतातील सर्वांत प्राचीन धर्म कोणता मानला जातो?
- 2‘तत्त्वमसि’ म्हणजे काय?
- 3भगवद्गीतेची मुख्य शिकवण काय?
- 4आद्य शंकराचार्यांनी कोणत्या ठिकाणी मठ स्थापले?
- 5षड्दर्शने म्हणजे काय? कोणतीही दोन नावे सांगा.
- 6योग दर्शन कशाला महत्त्व देते?
- 7‘कर्म’ आणि ‘धर्म’ या शब्दांचे अर्थ तुमच्या शब्दांत सांगा.
- 8‘सर्वे भवन्तु सुखिनः’ या विचाराचा आजच्या काळात तुम्ही कसा वापर कराल? तीन ओळी लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वैदिक धर्म.
- 2तू तेच आहेस.
- 3फळाची चिंता न करता आपले कर्तव्य करावे.
- 4बद्रीनाथ, द्वारका, जगन्नाथपुरी आणि शृंगेरी.
- 5भारतीय तत्त्वज्ञानाच्या सहा विचारधारा; उदा. सांख्य आणि योग.
- 6साधना आणि ध्यान यांच्या सरावाने आत्मज्ञान मिळवणे.
- 7कर्म — आपली कृती; धर्म — सत्य, नीती, कर्तव्य आणि समाजसेवा यांचे पालन.
- 8उदा. सर्वांच्या आरोग्याची आणि आनंदाची काळजी घेणे, गरजूंना मदत करणे, कोणाला दुखवू नये.
जैन धर्म आणि वर्धमान महावीर
आपण वर्गात सर्वांचे ऐकून घ्यायला शिकतो; एका मित्राचे मत ऐकून लगेच निर्णय घेतला तर चूक होऊ शकते. जैन धर्माची एक शिकवण हेच सांगते.
जैन धर्म हा अहिंसेला सर्वाधिक महत्त्व देणारा प्राचीन धर्म आहे. धर्मज्ञान सांगणाऱ्या व्यक्तीला ‘तीर्थंकर’ म्हणतात; एकूण २४ तीर्थंकर झाले आणि वर्धमान महावीर हे चोविसावे.
मुख्य कल्पना 1 : महावीरांचे जीवन — वर्धमान महावीर (इ.स.पू. ५९९ ते ५२७) यांचा जन्म आजच्या बिहारमधील वृज्जी महाजनपदातील वैशाली जवळच्या कुंडग्रामात झाला. वडील सिद्धार्थ, आई त्रिशला. घर आणि सुखसोयी सोडून साडेबारा वर्षे कठोर तप केल्यावर त्यांना ‘केवल’ (शुद्ध) ज्ञान मिळाले, म्हणून ते ‘केवली’; सुख-दुःखांचा प्रभाव न पडल्याने ‘जिन’ (विजेते). ‘जैन’ शब्द ‘जिन’ वरून आला. सुमारे तीस वर्षे त्यांनी लोकभाषा अर्धमागधीत उपदेश केला.
मुख्य कल्पना 2 : पंच महाव्रते आणि त्रिरत्न — पाच महाव्रते : अहिंसा (कोणालाही दुखवू नये), सत्य, अस्तेय (चोरी न करणे), अपरिग्रह (लोभाने साठा न करणे), ब्रह्मचर्य (शारीरिक सुखांचा त्याग). त्रिरत्न : सम्यक दर्शन (योग्य श्रद्धा), सम्यक ज्ञान (योग्य ज्ञान) आणि सम्यक चारित्र्य (महाव्रतांचे पालन). ‘सम्यक’ म्हणजे संतुलित.
मुख्य कल्पना 3 : अनेकांतवाद आणि समता — सत्य शोधताना फक्त एकाच बाजूने विचार केला तर पूर्ण सत्य कळत नाही; सर्व बाजूंकडे पाहावे — हा ‘अनेकांतवाद’. यामुळे इतरांच्या मतांबद्दल सहनशीलता वाढते. महावीरांनी सांगितले की माणसाचे मोठेपण वर्णावर नव्हे तर उत्तम आचरणावर अवलंबून आहे. त्यांनी स्त्रियांनाही संन्यासाचा अधिकार दिला. ‘समवसरण’ या उपदेशसभेत सर्व वर्णांच्या लोकांना प्रवेश होता.
- सोपे : महावीर कितवे तीर्थंकर? — चोविसावे.
- मध्यम : जैन धर्मात किती महाव्रते? — पाच.
- परीक्षा-प्रकार : महावीरांचे आयुष्य किती वर्षे? — ५९९ − ५२७ = ७२ वर्षे.
आकृतीत : महावीरांच्या शिकवणीचे तीन भाग : पंच महाव्रते, त्रिरत्न आणि अनेकांतवाद.
जैन परंपरेतील कथेनुसार वाटेत चंडकौशिक नावाचा विषारी साप राहत होता, म्हणून लोकांनी महावीरांना त्या रस्त्याने जाऊ नका असे सांगितले. तरीही महावीर शांतपणे त्याच वाटेने गेले आणि साप जवळ आल्यावर ध्यानात उभे राहिले. रागावलेल्या सापाने चावा घेतला, पण महावीर रागावले नाहीत. त्यांच्या शांततेचा परिणाम होऊन साप शांत झाला. या कथेचा संदेश : अहिंसा आणि क्षमा रागावर विजय मिळवते.
महावीरांनी गृहत्याग करण्याआधी काय घडले? जैन परंपरेनुसार वर्धमान हे वैशालीजवळील कुंडग्रामचे राजपुत्र होते. आईवडिलांच्या निधनापर्यंत ते घरीच राहिले आणि वयाच्या सुमारे तिसाव्या वर्षी त्यांनी सर्व काही सोडले.
महावीरांनी गृहत्याग करण्यानंतर काय घडले? परंपरेनुसार सुमारे बारा वर्षांच्या कठोर तपश्चर्येनंतर त्यांना केवलज्ञान (पूर्ण ज्ञान) प्राप्त झाले आणि पुढे जवळजवळ तीस वर्षे त्यांनी सामान्य लोकांच्या अर्धमागधी भाषेत उपदेश केला.
महाव्रते पाच : अहिंसा, सत्य, अस्तेय, अपरिग्रह, ब्रह्मचर्य. त्रिरत्न तीन : दर्शन, ज्ञान, चारित्र्य.
महावीर जैन धर्माचे पहिले तीर्थंकर नव्हेत; ते चोविसावे आणि शेवटचे तीर्थंकर मानले जातात.
अ-स-अ-अ-ब्र : अहिंसा, सत्य, अस्तेय, अपरिग्रह, ब्रह्मचर्य. आठवणीची युक्ती : ‘५ व्रते = ५ बोटे’ — हाताच्या पाच बोटांवर मोजा.
फरक ओळखा
| महाव्रत | अर्थ |
|---|---|
| अहिंसा | कोणालाही इजा न करणे |
| सत्य | बोलणे आणि कृती खरी |
| अस्तेय | परवानगीशिवाय वस्तू न घेणे |
| अपरिग्रह | लोभाने साठा न करणे |
| ब्रह्मचर्य | शारीरिक सुखांचा त्याग |
सरावासाठी प्रश्न
- 1तीर्थंकर कोणाला म्हणतात?
- 2वर्धमान महावीर यांचे आई-वडील आणि जन्मस्थान सांगा.
- 3महावीरांना ‘जिन’ आणि ‘केवली’ का म्हणतात?
- 4पंच महाव्रतांची नावे सांगा.
- 5त्रिरत्न कोणती?
- 6महावीरांनी अर्धमागधी भाषा का वापरली?
- 7‘अनेकांतवाद’ तुमच्या शब्दांत समजावून सांगा आणि एक उदाहरण द्या.
- 8‘अहिंसा’ आजच्या काळात नागरिक म्हणून आपण कशी पाळू शकतो? चार मुद्दे लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1धार्मिक ज्ञान सांगणाऱ्या व्यक्तीला.
- 2वडील सिद्धार्थ, आई त्रिशला; जन्म वैशालीजवळ कुंडग्राम.
- 3सुख-दुःखांचा प्रभाव न पडल्याने ‘जिन’; शुद्ध (केवल) ज्ञान मिळाल्याने ‘केवली’.
- 4अहिंसा, सत्य, अस्तेय, अपरिग्रह आणि ब्रह्मचर्य.
- 5सम्यक दर्शन, सम्यक ज्ञान आणि सम्यक चारित्र्य.
- 6कारण ती लोकांची भाषा होती, त्यामुळे सर्वांना उपदेश समजे.
- 7सर्व बाजूंनी विचार करणे; उदा. वादात दोन्ही मित्रांचे ऐकून मग निर्णय घेणे.
- 8उदा. कोणालाही मारहाण किंवा चिडवणे टाळणे, प्राण्यांशी दयेने वागणे, शांतपणे वाद सोडवणे, कायदा पाळणे.
बौद्ध धर्म आणि गौतम बुद्ध
आपल्याला एखादा प्रश्न पडला की त्याचे उत्तर शोधायला आपण पुस्तके वाचतो आणि मोठ्यांना विचारतो. बुद्धांनी जीवनात दुःख का आहे या प्रश्नाचे उत्तर शोधायला घर सोडले.
गौतम बुद्ध बौद्ध धर्माचे संस्थापक. त्यांनी सांगितलेल्या मार्गाला ‘धम्म’ म्हणतात, आणि तो भारतात तसेच भारताबाहेरच्या अनेक देशांत पसरला.
मुख्य कल्पना 1 : बुद्धांचे जीवन — गौतम बुद्ध (इ.स.पू. ५६३ ते ४८३) यांचा जन्म नेपाळमधील लुंबिनी येथे झाला. वडील शुद्धोदन, आई मायादेवी; जन्मनाव सिद्धार्थ. दुःखाचे कारण शोधायला त्यांनी घर सोडले. वैशाख पौर्णिमेला गयेजवळ उरुवेला येथे पिंपळाच्या झाडाखाली ध्यान करताना त्यांना ‘बोधि’ (ज्ञान) मिळाले; ते झाड ‘बोधिवृक्ष’ आणि ते ठिकाण ‘बोधगया’. पहिले प्रवचन वाराणसीजवळ सारनाथ येथे झाले, यालाच पाली भाषेत ‘धम्मचक्क पवत्तन’ म्हणतात. पुढे सुमारे पंचेचाळीस वर्षे पायी फिरून (चारिका) लोकभाषा पालीत त्यांनी उपदेश केला.
मुख्य कल्पना 2 : आर्यसत्ये, पंचशील आणि अष्टांगिक मार्ग — चार आर्यसत्ये : (१) जीवनात दुःख आहे, (२) दुःखाला कारण आहे, (३) दुःख थांबवणे शक्य आहे, (४) त्यासाठी प्रतिपद म्हणजे ‘मार्ग’ — सदाचाराचा अष्टांगिक मार्ग. पंचशील : प्राणिहिंसा, चोरी, अनैतिक वर्तन, खोटे बोलणे आणि नशा यांपासून दूर राहणे. अष्टांगिक मार्गात सम्यक दृष्टी, संकल्प, वाचा, कर्मान्त, आजीव, व्यायाम, स्मृती आणि समाधी हे आठ भाग आहेत.
मुख्य कल्पना 3 : संघ, समता आणि मुक्त विचार — बुद्धांनी धम्मप्रसारासाठी भिक्खूंचा संघ निर्माण केला; स्त्रियांचा वेगळा संघ होता — त्या भिक्खुनी. सर्व वर्ण आणि जातींचे लोक बौद्ध धर्म स्वीकारू शकत. बुद्धांनी जन्मावरून भेद नाकारले; मोठेपण आचरणावर ठरते. त्यांनी यज्ञविधींना विरोध केला. बुद्ध, धम्म आणि संघ यांचे शरण जाणे म्हणजे ‘त्रिशरण’. त्या काळातील लोकायत किंवा चार्वाक हा विचारप्रवाह स्वतंत्र विचारांना महत्त्व देई आणि वेदांचा अधिकार नाकारी.
- सोपे : बुद्धांनी पहिले प्रवचन कुठे दिले? — सारनाथ येथे.
- मध्यम : आर्यसत्ये किती? — चार.
- परीक्षा-प्रकार : बुद्ध किती वर्षे जगले? — ५६३ − ४८३ = ८० वर्षे.
आकृतीत : बुद्धांच्या जीवनातील चार टप्पे : जन्म, बोधि, पहिले प्रवचन आणि संघाची स्थापना.
पहिल्या प्रवचनाआधी काय घडले? बुद्धांना बोधगया येथे बोधि मिळाल्यानंतर ते आपल्या पूर्वीच्या पाच साथीदारांना शोधायला सारनाथला निघाले. हे साथीदार त्यांच्यासोबत कठोर तपश्चर्या करत होते, पण बुद्धांनी अतिरेकी तपश्चर्या सोडल्यावर ते त्यांना सोडून गेले होते. परंपरेनुसार बुद्धांना परत आलेले पाहून ते सुरुवातीला साशंक होते; त्यांना वाटले की बुद्धांनी सत्याचा शोध सोडून दिला आहे. बुद्धांनी त्यांना समजावले.
पहिल्या प्रवचनानंतर काय घडले? परंपरेनुसार पहिल्या प्रवचनानंतर पाचांतील वडीलधारे कोंडण्ण यांना शिकवण समजली आणि ते बुद्धांचे पहिले शिष्य झाले. यातून भिक्खूंच्या संघाची सुरुवात झाली. म्हणून या प्रवचनाला ‘धम्मचक्र प्रवर्तन’ — धम्माचे चाक फिरवणे — म्हणतात.
सम्राट अशोकाने आपल्या राज्याभिषेकाच्या विसाव्या वर्षी लुंबिनीला भेट दिली आणि तिथे दगडी स्तंभ उभारला. त्यावरील ब्राह्मी लेखात लिहिले आहे की ‘इथे बुद्ध शाक्यमुनी जन्मले’; त्या गावाला करातून सवलत मिळाली आणि फक्त एक अष्टमांश वाटा द्यावा लागे. हा स्तंभ डिसेंबर १८९६ मध्ये पुन्हा सापडला; लेख जमिनीखाली सुमारे एक मीटर गाडलेला होता. १९९७ मध्ये युनेस्कोने लुंबिनीला जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा दिला.
जन्म — लुंबिनी; बोधि — बोधगया; पहिले प्रवचन — सारनाथ.
बुद्ध बौद्ध धर्माचे संस्थापक होते, पण त्यांनी स्वतःला देव म्हटले नाही; त्यांनी सदाचाराचा मार्ग सांगितला.
लु-बो-सा : लुंबिनी → बोधगया → सारनाथ. आठवणीची युक्ती : ‘४ सत्ये, ५ शील, ८ अंगे’ — ४, ५, ८ हे तीन आकडे लक्षात ठेवा.
फरक ओळखा
| मुद्दा | महावीर | बुद्ध |
|---|---|---|
| काळ (इ.स.पू.) | ५९९–५२७ | ५६३–४८३ |
| ज्ञानप्राप्ती नंतरची उपाधी | केवली, जिन | बुद्ध |
| भाषा | अर्धमागधी | पाली |
| नियम | पंच महाव्रते | पंचशील |
सरावासाठी प्रश्न
- 1गौतम बुद्धांचे जन्मस्थान आणि जन्मनाव सांगा.
- 2‘बोधिवृक्ष’ म्हणजे काय?
- 3बुद्धांचे पहिले प्रवचन कुठे झाले आणि त्याला काय म्हणतात?
- 4चार आर्यसत्ये कोणती?
- 5पंचशील म्हणजे काय?
- 6भिक्खू आणि भिक्खुनी यांच्यात काय फरक?
- 7पहिल्या प्रवचनाआधी आणि नंतर काय घडले, ते तुमच्या शब्दांत सांगा.
- 8महावीर आणि बुद्ध यांच्या शिकवणीतील दोन समान गोष्टी लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1लुंबिनी (नेपाळ); जन्मनाव सिद्धार्थ.
- 2बुद्धांना ज्या पिंपळाच्या झाडाखाली बोधि मिळाला ते झाड.
- 3सारनाथ येथे; ‘धम्मचक्क पवत्तन’.
- 4दुःख आहे, दुःखाचे कारण आहे, दुःख थांबवता येते आणि त्याचा मार्ग (अष्टांगिक मार्ग) आहे.
- 5बुद्धांनी सांगितलेले पाच नियम — हिंसा, चोरी, अनैतिक वर्तन, खोटे बोलणे आणि नशा यांपासून दूर राहणे.
- 6भिक्खू पुरुष संन्यासी; भिक्खुनी स्त्री संन्यासिनी, त्यांचा संघ वेगळा.
- 7आधी पाच साथीदार साशंक होते; नंतर कोंडण्ण पहिले शिष्य झाले आणि संघ सुरू झाला.
- 8दोघांनीही अहिंसा आणि सत्य शिकवले; जन्मावरून भेद नाकारला; लोकभाषेत उपदेश केला; स्त्रियांना स्थान दिले.
इतर धर्म आणि धार्मिक सलोखा
आपल्या शाळेत वेगवेगळ्या घरांतून मुले येतात आणि प्रत्येकाचे सण वेगळे असतात; तरी आपण एकमेकांच्या आनंदात सहभागी होतो. भारताचा इतिहासही असाच आहे.
ज्यू, ख्रिस्ती, इस्लाम आणि पारशी हे धर्म प्राचीन काळात भारतात आले आणि इथल्या समाजात रुजले. ‘एकं सत् विप्रा बहुधा वदन्ति’ — सत्य एकच, ज्ञानी त्याला अनेक नावांनी हाक मारतात — हा भारतीय संस्कृतीतील सहिष्णुतेचा विचार आहे.
मुख्य कल्पना 1 : ज्यू आणि ख्रिस्ती धर्म — ज्यू धर्माचे लोक इसवी सनाच्या पहिल्या ते तिसऱ्या शतकात केरळमधील कोची येथे आले असावेत. ते एकाच देवावर विश्वास ठेवतात; ‘तोरा’ हा त्यांचा मुख्य धर्मग्रंथ आणि प्रार्थनास्थळ ‘सिनेगॉग’. ख्रिस्ती धर्माचे संस्थापक येशू ख्रिस्त; त्यांच्या बारा शिष्यांपैकी सेंट थॉमस इसवी सनाच्या पहिल्या शतकात केरळात आले आणि इ.स. ५२ मध्ये त्रिचूर जिल्ह्यात पल्लयूर येथे चर्च स्थापले. ‘बायबल’ हा पवित्र ग्रंथ, प्रार्थनास्थळ ‘चर्च’. शिकवण : सर्व बंधू-भगिनी, शत्रूवरही प्रेम आणि चुकणाऱ्यांना क्षमा.
मुख्य कल्पना 2 : इस्लाम आणि पारशी धर्म — इस्लाम एकेश्वरवादी धर्म; ‘कुराण शरीफ’ हा पवित्र ग्रंथ आणि प्रार्थनास्थळ ‘मशीद’. इस्लाम शब्दाचा अर्थ शांती आणि अल्लाहला शरण जाणे. भारत आणि अरबस्तान यांच्यात प्राचीन काळापासून व्यापार होता; सातव्या शतकात अरब व्यापाऱ्यांमार्फत इस्लाम भारतात आला. पारशी लोक इराणच्या पार्स (फार्स) प्रांतातून आले, म्हणून ‘पारशी’; ते आठव्या शतकात प्रथम गुजरातेत आले असे मानले जाते. संस्थापक झरथुश्त्र; देव ‘अहुर मज्दा’; ग्रंथ ‘अवेस्ता’; अग्नी आणि पाणी पवित्र; मंदिर ‘अग्यारी’; शिकवण — चांगले विचार, चांगले शब्द, चांगली कृती.
मुख्य कल्पना 3 : धार्मिक सलोखा — प्रत्येक धर्माच्या तत्त्वज्ञानाचा पाया नैतिकता, शांती आणि सामाजिक न्याय आहे. भारतात प्राचीन काळापासून धार्मिक सहिष्णुता आहे आणि सर्व धर्मांनी देशाच्या संस्कृतीवर प्रभाव टाकला. सर्व धर्मांशी सलोख्याने राहणे हे भारताचे वैशिष्ट्य आहे; हीच ‘सर्वधर्मसमभाव’ ही कल्पना. यामुळे आपल्या देशात विविधतेतही एकता टिकून आहे.
- सोपे : ज्यू धर्माचा ग्रंथ कोणता? — तोरा.
- मध्यम : पारशी लोकांचे मंदिर काय म्हणतात? — अग्यारी.
- परीक्षा-प्रकार : पल्लयूरचे चर्च कोणत्या शतकातले? — इ.स. ५२ म्हणजे पहिले शतक.
आकृतीत : ज्यू, ख्रिस्ती, इस्लाम आणि पारशी धर्म भारतात कुठे आणि केव्हा आले.
पारशी परंपरेतील ‘संजाणची कथा’ अशी सांगतात : पारशी लोक गुजरातच्या संजाण येथे पोहोचले तेव्हा तेथील राजा जदी राणा याने त्यांना काठोकाठ भरलेला दुधाचा पेला पाठवला, म्हणजे ‘आमचे राज्य भरले आहे’. पारशी पुरोहिताने त्यात साखर मिसळली; दूध सांडले नाही आणि ते अधिक गोड झाले. म्हणजे ‘आम्ही तुमच्यात मिसळून तुमचे जीवन गोड करू’. राजाने त्यांना आश्रय दिला. हा प्रसंग पारशी समाजात खूप प्रसिद्ध आहे, पण तो इतिहासकारांनी सिद्ध केलेला नाही.
ज्यू — कोची; ख्रिस्ती — केरळ; इस्लाम — अरब व्यापारी; पारशी — गुजरात.
हे सर्व धर्म भारतात जन्माला आले नाहीत; ते बाहेरून आले आणि इथे रुजले. भारतात जन्मलेले धर्म वैदिक, जैन आणि बौद्ध.
कोची-केरळ-अरब-गुजरात : ज्यू, ख्रिस्ती, इस्लाम, पारशी. आठवणीची युक्ती : ‘चांगले विचार, शब्द, कृती’ — पारशी तीन तत्त्वे.
फरक ओळखा
| धर्म | ग्रंथ | प्रार्थनास्थळ |
|---|---|---|
| ज्यू | तोरा | सिनेगॉग |
| ख्रिस्ती | बायबल | चर्च |
| इस्लाम | कुराण शरीफ | मशीद |
| पारशी | अवेस्ता | अग्यारी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1ज्यू लोक भारतात कुठे आले असावेत?
- 2सेंट थॉमस यांनी कोणते चर्च स्थापले?
- 3इस्लाम भारतात कसा आला?
- 4पारशी लोक ‘पारशी’ का म्हणवले जातात?
- 5चार धर्मांचे ग्रंथ आणि प्रार्थनास्थळे सांगा.
- 6‘एकं सत् विप्रा बहुधा वदन्ति’ याचा अर्थ सांगा.
- 7सर्व धर्मांच्या शिकवणीतील समान तत्त्वे कोणती?
- 8‘धार्मिक सलोखा’ या विषयावर पाच ओळींचा संदेश लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1केरळमधील कोची येथे.
- 2इ.स. ५२ मध्ये त्रिचूर जिल्ह्यातील पल्लयूर येथील चर्च.
- 3सातव्या शतकात अरब व्यापाऱ्यांमार्फत.
- 4ते इराणच्या पार्स (फार्स) प्रांतातून आले म्हणून.
- 5ज्यू — तोरा, सिनेगॉग; ख्रिस्ती — बायबल, चर्च; इस्लाम — कुराण, मशीद; पारशी — अवेस्ता, अग्यारी.
- 6सत्य एकच आहे, ज्ञानी त्याला अनेक नावांनी हाक मारतात.
- 7नैतिकता, शांती, सहिष्णुता, सामाजिक न्याय आणि दया.
- 8आपले संदेश लिहावे; उदा. सर्व धर्मांचा आदर, एकमेकांच्या सणांत सहभाग, कुणाला कमी न लेखणे.