साहित्य, नाट्य, संगीत आणि नृत्य
आजी-आजोबांच्या गोष्टी ऐकून आपण शिकतो आणि नंतर त्याच गोष्टी पुस्तकात वाचतो. प्राचीन भारतातही ज्ञान आधी तोंडी चालले आणि मग लिहिले गेले.
पिढ्यानपिढ्या तोंडी चालत आलेल्या ज्ञानाला ‘वाङ्मय’ म्हणतात, तर लिखित स्वरूपात आलेल्या साहित्याला ‘साहित्य’ म्हणतात. नाट्य, संगीत आणि नृत्य ही प्राचीन भारताची इतर महत्त्वाची कला होती.
मुख्य कल्पना 1 : वाङ्मय आणि साहित्य — वाङ्मयात वेद, उपनिषदे आणि रामायण-महाभारत ही महाकाव्ये येतात. साहित्यात पुराणे, बौद्ध आणि जैन ग्रंथ, काव्य, नाटक, नीतिशास्त्र, तत्त्वज्ञान आणि इतर धार्मिक ग्रंथ येतात. पाणिनीने ‘अष्टाध्यायी’ लिहिली आणि पतंजलीने तिच्यावर ‘महाभाष्य’ हे भाष्य लिहिले. कल्हणाचे ‘राजतरंगिणी’ काश्मीरचा इतिहास सांगते आणि बाणभट्टाचे ‘हर्षचरित’ हे ऐतिहासिक साहित्य आहे.
मुख्य कल्पना 2 : पंचतंत्र आणि जातक कथा — ‘पंचतंत्र’ हा प्राचीन भारतातील प्रसिद्ध कथासंग्रह असून तो पंडित विष्णुशर्मा यांनी रचला असे मानले जाते. सिंह, वाघ, हंस, कासव आणि ससा अशी प्राण्यांची पात्रे आणि त्यांतून मैत्री, धैर्य, नीती आणि व्यवहारज्ञानाचा संदेश. ‘जातक कथा’ही साध्या भाषेत योग्य-अयोग्य शिकवतात. पंचतंत्राचे पन्नासपेक्षा जास्त भाषांत भाषांतर झाले आहे.
मुख्य कल्पना 3 : नाट्य, संगीत आणि नृत्य — नाट्य : भरतमुनींचा ‘नाट्यशास्त्र’ ग्रंथ नाट्यकलेच्या सर्व अंगांचे तपशीलवार वर्णन करतो. प्रसिद्ध नाटके : भासाचे ‘स्वप्नवासवदत्त’, कालिदासाचे ‘शाकुंतल’, शूद्रकाचे ‘मृच्छकटिक’, विशाखदत्ताचे ‘मुद्राराक्षस’, हर्षाचे ‘रत्नावली’ व ‘नागानंद’. संगीत : उगम सामवेदात; ‘गांधर्ववेद’ हा संगीताचा स्रोत; शार्ङ्गदेवाचा ‘संगीतरत्नाकर’ प्रसिद्ध ग्रंथ. नृत्य : सात शास्त्रीय प्रकार — कथक, कथकली, भरतनाट्यम, मणिपुरी, ओडिसी, कुचिपुडी आणि मोहिनीअट्टम; तसेच अनेक लोकनृत्ये.
- सोपे : ‘अष्टाध्यायी’ कोणी लिहिली? — पाणिनी.
- मध्यम : शास्त्रीय नृत्य प्रकार किती? — सात.
- परीक्षा-प्रकार : नाट्यशास्त्राचे लेखक कोण? — भरतमुनी.
आकृतीत : पंचतंत्राच्या भाषांतरांचा प्रवास : पहलवी (सुमारे ५५०), सिरियाक (५७०), अरबी (७५०), इंग्रजी (१५७०).
पंचतंत्र पर्शियापर्यंत पोहोचले. त्याच्या प्रस्तावनेनुसार पर्शियन राजाच्या आदेशाने वैद्य बुर्झोई भारतात आला आणि हा ग्रंथ मिळवून पहलवी भाषेत सुमारे इ.स. ५५० मध्ये त्याचे भाषांतर झाले; कथेच्या आवृत्त्यांत तपशील वेगळे आहेत. पुढे सिरियाक आणि सुमारे ७५० मध्ये अरबी भाषांतर झाले, जे ‘कलिला वा दिम्ना’ नावाने ओळखले जाते. तेथून ग्रंथ अनेक युरोपीय भाषांत गेला; पाठ्यपुस्तकातील तक्त्यानुसार इंग्रजीत तो १५७० मध्ये आला. म्हणजे भारतीय प्राण्यांच्या गोष्टी हजार वर्षांत जगभर पोहोचल्या.
पंचतंत्राच्या प्रस्तावनेतील कथेनुसार अमरशक्ती नावाच्या राजाचे तीन मुलगे अभ्यासात रस घेत नव्हते. राजाने विद्वान विष्णुशर्मा यांना त्यांना व्यवहारज्ञान शिकवायला सांगितले. त्यांनी ग्रंथांऐवजी प्राण्यांच्या गोष्टींतून शिकवले आणि काही महिन्यांतच राजपुत्र शहाणे झाले. ही कथा पंचतंत्राच्या सुरुवातीची चौकटकथा आहे; ती प्रत्यक्ष घडली की नाही हे सिद्ध नाही.
वाङ्मय = तोंडी; साहित्य = लिखित; पंचतंत्र = विष्णुशर्मा; नाट्यशास्त्र = भरतमुनी; सात शास्त्रीय नृत्ये.
‘मुद्राराक्षस’ विशाखदत्ताचे आहे, कालिदासाचे नाही; कालिदासाची नाटके ‘शाकुंतल’, ‘मालविकाग्निमित्र’, ‘विक्रमोर्वशीय’.
तोंडी = वाङ्मय; लिखित = साहित्य; सात नृत्ये : क-क-भ-म-ओ-कु-मो. आठवणीची युक्ती : ‘वाचेने वाङ्मय, लेखणीने साहित्य’.
फरक ओळखा
| कला | ग्रंथ / उदाहरण |
|---|---|
| व्याकरण | पाणिनी — अष्टाध्यायी; पतंजली — महाभाष्य |
| इतिहास-साहित्य | कल्हण — राजतरंगिणी; बाणभट्ट — हर्षचरित |
| नाट्य | भरतमुनी — नाट्यशास्त्र; कालिदास — शाकुंतल |
| संगीत | सामवेद; शार्ङ्गदेव — संगीतरत्नाकर |
| नृत्य | कथक, भरतनाट्यम, ओडिसी इत्यादी सात प्रकार |
सरावासाठी प्रश्न
- 1‘वाङ्मय’ आणि ‘साहित्य’ यांतील फरक सांगा.
- 2पाणिनी आणि पतंजली यांचे ग्रंथ कोणते?
- 3‘राजतरंगिणी’ कशाबद्दल आहे?
- 4पंचतंत्रात कोणती पात्रे आणि कोणता संदेश असतो?
- 5नाट्यशास्त्र कोणी लिहिले आणि त्यात काय आहे?
- 6सात शास्त्रीय नृत्यप्रकारांची नावे लिहा.
- 7पंचतंत्र जगभर कसे पोहोचले ते लिहा.
- 8तुम्हाला माहीत असलेली पंचतंत्र किंवा जातकातील एक गोष्ट सांगा आणि तिचा संदेश लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1तोंडी चालत आलेले ज्ञान — वाङ्मय; लिखित स्वरूपातील — साहित्य.
- 2पाणिनी — अष्टाध्यायी; पतंजली — महाभाष्य.
- 3काश्मीरच्या इतिहासाबद्दल.
- 4सिंह, वाघ, हंस, कासव, ससा अशी प्राणी-पात्रे; मैत्री, धैर्य, नीती आणि व्यवहारज्ञान.
- 5भरतमुनी; नाट्यकलेच्या सर्व अंगांचे वर्णन.
- 6कथक, कथकली, भरतनाट्यम, मणिपुरी, ओडिसी, कुचिपुडी आणि मोहिनीअट्टम.
- 7पहलवी, सिरियाक, अरबी भाषांतरांमार्फत आणि मग अनेक युरोपीय भाषांत.
- 8उदा. चतुर कासव आणि हंस — संकटात मित्र मदत करतात; मैत्री जपावी.
कला आणि स्थापत्य
आपल्या जवळच्या मंदिर, लेणी किंवा किल्ल्यात जाऊन आपण शिल्पे आणि चित्रे पाहतो. प्राचीन भारतातील कारागीरांनी खडकांतच मंदिरे आणि चित्रे घडवली.
प्राचीन भारतातील स्तूप, चैत्यगृहे, विहार आणि लेणी हे स्थापत्याचे आणि भित्तिचित्रांचे उत्तम नमुने आहेत. अजिंठा, वेरूळ, कार्ले, भाजे आणि सांची ही महत्त्वाची स्थळे आहेत.
मुख्य कल्पना 1 : अजिंठा आणि वेरूळ — अजिंठा लेण्यांतील भित्तिचित्रे जगप्रसिद्ध आहेत. त्यांचे रंग वनस्पती, माती आणि खनिजांपासून बनवले होते. दागिने, पोशाख आणि केशरचना बारकाव्यांसह दाखवल्या आहेत आणि नृत्य, वाद्ये, निसर्ग यांचेही चित्रण आहे. वेरूळ येथे बौद्ध, जैन आणि हिंदू परंपरांची लेणी आहेत. कैलास मंदिर एकाच प्रचंड खडकातून, वरून खाली कोरत कोरत बनवले; ‘आधी कळस मग पाया’ ही म्हण कदाचित येथूनच आली असावी.
मुख्य कल्पना 2 : स्तूप, चैत्यगृह आणि विहार — बौद्ध लेण्यांचे तीन मुख्य भाग : स्तूप, चैत्यगृह (प्रार्थनागृह) आणि विहार (भिक्खूंचे निवास). कार्ले येथील चैत्यगृह शिल्पकलेचा उत्तम नमुना आहे आणि महाराष्ट्रातील भाजे येथील विहार या प्रकारातील सर्वांत प्राचीन; नाशिक, बेडसे आणि अजिंठा येथील विहारही प्रसिद्ध आहेत. ओडिशातील खंडगिरी-उदयगिरी येथे जैन लेणी आहेत. सांची स्तूप अशोकाच्या काळात बांधला; नंतर त्याभोवती चार भव्य तोरणे उभारली, ज्यांवर सिंह, हत्ती आणि बुद्धाच्या जीवनातील प्रसंग कोरलेले आहेत.
मुख्य कल्पना 3 : मेहरौलीचा लोहस्तंभ — दिल्लीजवळील मेहरौली येथील लोहस्तंभ प्राचीन भारतातील प्रगत धातुशास्त्राचा अनोखा पुरावा आहे. तो गुप्त सम्राट दुसरा चंद्रगुप्त (विक्रमादित्य) याच्या काळात उभारला गेला, असे पाठ्यपुस्तक सांगते. सुमारे १६०० वर्षे उलटूनही तो गंजलेला नाही. शास्त्रज्ञांच्या मते लोखंडातील फॉस्फरसमुळे पृष्ठभागावर ‘मिसावाइट’ नावाचा अत्यंत पातळ संरक्षक थर तयार झाला आहे.
- सोपे : कैलास मंदिर कोठे आहे? — वेरूळ.
- मध्यम : भाजे येथे काय आहे? — सर्वांत प्राचीन विहार.
- परीक्षा-प्रकार : लोहस्तंभ सुमारे १६०० वर्षांचा; सध्या इ.स. २०२६ तर तो कोणत्या सुमारास उभारला? — २०२६ − १६०० = सुमारे इ.स. ४२६ (चौथ्या-पाचव्या शतकात).
आकृतीत : चार महत्त्वाची स्थळे : अजिंठा (चित्रे), वेरूळ (कैलास), सांची (स्तूप), कार्ले-भाजे (चैत्य, विहार).
२८ एप्रिल १८१९ रोजी ब्रिटिश अधिकारी कॅप्टन जॉन स्मिथ वाघाच्या शिकारीसाठी वाघोरा नदीच्या खोऱ्यात गेला होता. स्थानिक मुलाने त्याला उंच कडेकडे बोट दाखवले; झाडोऱ्यातून वाट काढत तो एका गुहेत पोहोचला. तो अजिंठ्याच्या १० व्या क्रमांकाच्या लेण्यात होता. त्याने आत भिंतीवर आपले नाव आणि तारीख कोरली, जी आजही दिसते. ही लेणी स्थानिकांना माहीत होती, पण जगाला त्यानंतर कळली.
अजिंठा = चित्रे; वेरूळ = कैलास; सांची = स्तूप-तोरणे; कार्ले = चैत्यगृह; भाजे = प्राचीन विहार.
कैलास मंदिर वरून खाली कोरले आहे, पायापासून वर बांधलेले नाही; ते बांधलेले नसून खडकातून कोरलेले आहे.
चैत्यगृह = प्रार्थना; विहार = निवास; स्तूप = स्मारक. आठवणीची युक्ती : ‘चै-प्र, वि-नि, स्तू-स्म’ — तीन जोड्या.
फरक ओळखा
| स्थळ | वैशिष्ट्य |
|---|---|
| अजिंठा | जगप्रसिद्ध भित्तिचित्रे |
| वेरूळ | बौद्ध-जैन-हिंदू लेणी; कैलास मंदिर |
| सांची | अशोकाचा स्तूप, चार तोरणे |
| कार्ले | प्रसिद्ध चैत्यगृह |
| भाजे | सर्वांत प्राचीन विहार |
| मेहरौली | गंज न लागणारा लोहस्तंभ |
सरावासाठी प्रश्न
- 1अजिंठ्याच्या भित्तिचित्रांचे रंग कशापासून बनवले होते?
- 2कैलास मंदिर कसे बनवले?
- 3स्तूप, चैत्यगृह आणि विहार म्हणजे काय?
- 4सांची स्तूपाच्या तोरणांवर काय कोरले आहे?
- 5महाराष्ट्रातील दोन प्रसिद्ध बौद्ध लेणी कोणती?
- 6मेहरौलीचा लोहस्तंभ का प्रसिद्ध आहे?
- 7अजिंठा लेण्यांबद्दल १८१९ मध्ये काय घडले?
- 8तुमच्या जवळच्या एखाद्या प्राचीन वास्तूबद्दल पाच ओळी लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वनस्पती, माती आणि खनिजांपासून.
- 2एकाच मोठ्या खडकातून वरून खाली कोरत.
- 3स्तूप — स्मारक; चैत्यगृह — प्रार्थनागृह; विहार — भिक्खूंचे निवास.
- 4सिंह, हत्ती आणि बुद्धाच्या जीवनातील प्रसंग.
- 5कार्ले आणि भाजे (किंवा अजिंठा, कान्हेरी).
- 6सुमारे १६०० वर्षे गंज न लागता उभा आहे; प्रगत धातुशास्त्राचा पुरावा.
- 7जॉन स्मिथ वाघाची शिकार करताना त्यांना पोहोचला आणि बाहेरच्या जगाला ती माहीत झाली.
- 8उदा. वास्तूचे नाव, कोणी बांधली, कधी, कशासाठी आणि तिचे वैशिष्ट्य.
व्यापार, व्यवसाय, अर्थव्यवस्था आणि वैद्यकशास्त्र
बाजारात आपण भाजी, कपडे आणि धान्य घेतो; प्रत्येक वस्तू कोणीतरी बनवलेली असते. प्राचीन भारतातही शेती, कारागिरी आणि व्यापारावर लोकांचे जीवन चाले.
प्राचीन भारतात शेती हा प्रमुख व्यवसाय होता; कापड आणि धातूचे उद्योग, व्यापार आणि बंदरे अर्थव्यवस्थेला आधार देत. जीवक, सुश्रुत आणि चरक यांनी वैद्यकशास्त्राचा पाया घातला.
मुख्य कल्पना 1 : शेती, व्यवसाय आणि व्यापार — गंगा, यमुना, गोदावरी आणि कृष्णा खोऱ्यांची सुपीक जमीन शेतीला अनुकूल होती. जुन्नर आणि नाशिकच्या लेखांत कुलारिक (कुंभार), तिलपिशक (तेली) आणि कोलिक (विणकर) अशा व्यावसायिकांचा उल्लेख आहे. जल आणि स्थल मार्गांनी देशांतर्गत आणि दूरचा व्यापार चाले; धान्यासोबत कापड, मसाले, धातू, दागिने, हस्तिदंत आणि मौल्यवान रत्ने यांचाही व्यापार मोठ्या प्रमाणात होई. नाणी, न्याय्य करव्यवस्था आणि बाजारपेठा यांमुळे राज्याची अर्थव्यवस्था स्थिर राहिली.
मुख्य कल्पना 2 : सातवाहन काळातील शहरे आणि बंदरे — सातवाहन काळात दक्षिणेत व्यापार आणि उद्योग वाढून प्रतिष्ठान (पैठण), तगर (तेर), नाशिक आणि कऱ्हाड अशी शहरे उदयास आली. ती तटबंदी असलेली होती. या ठिकाणच्या उत्खननात रोमन नाणी सापडली आहेत; यावरून तेव्हाच्या प्रगत व्यापाराची कल्पना येते. सोपारा, कल्याण आणि भडोच ही त्या काळची प्रमुख बंदरे होती आणि रोम साम्राज्याशी मसाले, कापड आणि मणी यांचा व्यापार चाले.
मुख्य कल्पना 3 : प्राचीन वैद्यकशास्त्र — भारतीय वैद्यकशास्त्राचा उगम अथर्ववेदात आहे. जीवक, सुश्रुत आणि चरक यांनी शरीररचना, शस्त्रक्रिया, औषधशास्त्र, रोगनिवारण आणि आहारनियम यांवर लिहिले. जीवक तक्षशिलेत शिकला; बौद्ध ग्रंथांनुसार तो बुद्धाचा वैयक्तिक वैद्य होता. ‘सुश्रुतसंहिता’मध्ये उदरशस्त्रक्रिया, नाक पुनर्रचना (राइनोप्लास्टी) आणि त्वचारोपणाचे वर्णन आहे आणि १,१२० आजारांची यादी आहे; सुश्रुतांना ‘शस्त्रक्रियेचे जनक’ म्हणतात. ‘चरकसंहिता’त रोगप्रतिकारशक्ती, औषधे, आहार, दिनचर्या आणि जीवनशैलीची तत्त्वे आहेत; ती अरबस्तान, तिबेट आणि चीनमध्येही वापरली गेली.
- सोपे : कुलारिक कोणाला म्हणत? — कुंभार.
- मध्यम : सातवाहन काळातील दोन बंदरे सांगा. — सोपारा आणि कल्याण.
- परीक्षा-प्रकार : सुश्रुतांनी किती आजारांची यादी दिली? — १,१२०.
आकृतीत : अर्थव्यवस्थेची साखळी : शेती → कारागीर → शहरे → बंदरे.
तेर (धाराशिव जिल्हा) येथील उत्खननात रोमन नाणी, मद्य-तेलाची मडकी, काचेचे मणी आणि हस्तिदंती कोरीव वस्तू सापडल्या. त्यांतील १२ सेंटिमीटरची एक हस्तिदंती बाहुली पाठ्यपुस्तकात विशेष सांगितली आहे. तशीच बाहुली इटलीतील पाँपेई शहरात सापडली; इ.स. ७९ मध्ये ज्वालामुखीच्या उद्रेकाने हे शहर गाडले गेले होते. म्हणजे पहिल्या शतकापर्यंत भारतीय कारागिरांच्या वस्तू समुद्रापलीकडे रोमच्या बाजारांत पोहोचत होत्या.
इ.स. १७९३ मध्ये पुण्यात कावसजी नावाच्या बैलगाडी चालकावर एक शस्त्रक्रिया झाली. युद्धात पकडल्यामुळे शिक्षा म्हणून त्याचे नाक कापले गेले होते. स्थानिक वैद्याने त्याच्या कपाळाच्या त्वचेपासून नवे नाक बनवले, आणि दोन ब्रिटिश डॉक्टरांनी ते पाहून १७९४ मध्ये लंडनच्या ‘जेंटलमन्स मॅगझिन’मध्ये लिहिले. ते वाचून लंडनचे शल्यचिकित्सक जोसेफ कार्प्यू यांनी १८१४ मध्ये अशीच शस्त्रक्रिया केली आणि तिला ‘इंडियन मेथड’ असे नाव दिले. पाठ्यपुस्तकात हीच ‘इंडियन फ्लॅप’ म्हणून ओळखली जाणारी पद्धत आहे.
शेती — नद्यांची खोरी; व्यवसाय — कुलारिक, तिलपिशक, कोलिक; बंदरे — सोपारा, कल्याण, भडोच; वैद्य — जीवक, सुश्रुत, चरक.
सुश्रुत ‘शस्त्रक्रियेचे जनक’ आणि चरक औषधे व आहाराचे विवेचन करणारे; दोघांचे ग्रंथ वेगळे.
सुश्रुत = शस्त्रक्रिया; चरक = औषध, आहार; जीवक = बुद्धांचे वैद्य. आठवणीची युक्ती : ‘सु-श, च-औ, जी-बु’ — तीन जोड्या.
फरक ओळखा
| वैद्य | कार्य |
|---|---|
| जीवक | तक्षशिलेत शिक्षण; बुद्धांचे वैयक्तिक वैद्य |
| सुश्रुत | सुश्रुतसंहिता; शस्त्रक्रिया, राइनोप्लास्टी |
| चरक | चरकसंहिता; रोगप्रतिकारशक्ती, औषधे, आहार |
सरावासाठी प्रश्न
- 1प्राचीन भारतातील प्रमुख व्यवसाय कोणता होता?
- 2कुलारिक, तिलपिशक आणि कोलिक कोण होते?
- 3सातवाहन काळात कोणती शहरे उदयास आली?
- 4सोपारा, कल्याण आणि भडोच यांचे महत्त्व काय?
- 5सुश्रुतसंहितेत कोणत्या शस्त्रक्रियांचे वर्णन आहे?
- 6चरकसंहिता कशासाठी प्रसिद्ध आहे?
- 7तेर आणि पाँपेईतील हस्तिदंती बाहुल्यांवरून व्यापाराबद्दल काय कळते?
- 8त्या काळी तुम्ही व्यापारी असता तर कोणता व्यवसाय निवडला असता आणि का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शेती.
- 2कुंभार, तेली आणि विणकर.
- 3पैठण, तेर, नाशिक आणि कऱ्हाड.
- 4ती प्रमुख बंदरे होती; रोमशी व्यापार तेथून होई.
- 5उदरशस्त्रक्रिया, नाक पुनर्रचना आणि त्वचारोपण.
- 6रोगप्रतिकारशक्ती, औषधे, आहार आणि दिनचर्येच्या तत्त्वांसाठी.
- 7तेर हे इंडो-रोमन व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र होते; भारतीय वस्तू रोमपर्यंत पोहोचत होत्या.
- 8उदा. वस्त्र व्यापार — कारण कापडाला देश-विदेशात मागणी होती.
महाराष्ट्रातील सांस्कृतिक एकात्मता आणि शिक्षण
आपल्या शाळेत वेगवेगळ्या भाषा बोलणारी आणि वेगवेगळ्या सण साजरे करणारी मुले एकत्र शिकतात. महाराष्ट्राच्या इतिहासातही अनेक संस्कृती एकत्र आल्या.
सातवाहन आणि वाकाटक यांसारख्या घराण्यांनी राज्य केलेल्या महाराष्ट्रात धर्म, कला, भाषा, शिक्षण आणि परंपरांचा अनोखा संगम झाला; म्हणून त्याला प्राचीन भारताचा ‘मेल्टिंग पॉट’ म्हणतात.
मुख्य कल्पना 1 : महाराष्ट्राचा सांस्कृतिक संगम — अरबी समुद्राच्या मोठ्या किनाऱ्यामुळे व्यापार आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाण सोपी झाली. सातवाहन काळात रोमशी व्यापार भरभराटीला आला. अजिंठा, वेरूळ आणि कान्हेरी लेणी बौद्ध, जैन आणि हिंदू परंपरांची साक्ष देतात आणि त्यांचे स्थापत्य, शिल्पे व शिलालेख तेव्हाच्या इतिहासाची माहिती देतात. महाराष्ट्राची संस्कृती भाषा आणि साहित्याच्या विविधतेचेही दर्शन घडवते. कोकणात रत्नागिरी आणि राजापूर येथे खडकावर कोरलेली ‘कातळशिल्पे’ आहेत — सूर्य, प्राणी, नाचणारे आकार, शिकारीचे दृश्य; हा महाराष्ट्राचा महत्त्वाचा वारसा आहे.
मुख्य कल्पना 2 : शिक्षण आणि गुरुकुल — प्राथमिक शिक्षण घरी सुरू होई आणि मग मूल गुरुकुलात जाई. उच्च शिक्षण नालंदा, तक्षशिला आणि विक्रमशिलासारख्या विद्यापीठांत मिळे. विज्ञान, गणित, खगोलशास्त्र, तत्त्वज्ञान, भाषा, संगीत, शिल्प, युद्धकला, आयुर्वेद आणि स्थापत्य शिकवले जाई. गुरुकुलात विद्यार्थ्यांना सदाचार, सांस्कृतिक मूल्ये, नीतितत्त्वे आणि शिस्त शिकवली जाई. स्त्रियांनाही शिक्षण मिळे; लोपामुद्रा, गार्गी आणि मैत्रेयी यांची नावे प्राचीन साहित्यात आहेत. महाराष्ट्रात पैठण, अजिंठा, वेरूळ आणि कान्हेरी ही शिक्षणाची केंद्रे होती.
मुख्य कल्पना 3 : नालंदा आणि विक्रमशिला — नालंदा विद्यापीठाची स्थापना गुप्त काळात इ.स.च्या पाचव्या शतकात झाली; युनेस्कोने त्याच्या पुरातत्त्वीय स्थळाला जागतिक वारसा स्थळ घोषित केले आहे. येथे बौद्ध तत्त्वज्ञान, वेद, गणित, खगोलशास्त्र, साहित्य, संगीत आणि कला शिकवल्या जात. १०,००० हून अधिक विद्यार्थ्यांची निवासाची सोय होती आणि उत्तम ग्रंथालय होते; प्रवेश परीक्षा अतिशय कठीण होती. पाणिनी, चरक आणि जीवक हे तक्षशिलेचे विद्यार्थी होते. विक्रमशिला विद्यापीठाची स्थापना इ.स.च्या आठव्या शतकात आजच्या बिहारमधील भागलपूरजवळ झाली; येथेही प्रवेश परीक्षा आवश्यक होती.
- सोपे : कातळशिल्पे महाराष्ट्रात कोठे आहेत? — कोकणात रत्नागिरी आणि राजापूर येथे.
- मध्यम : नालंदाची स्थापना कोणत्या शतकात? — इ.स.चे पाचवे.
- परीक्षा-प्रकार : नालंदात किती विद्यार्थ्यांची निवासाची सोय? — १०,००० हून अधिक.
आकृतीत : शिक्षणाचा प्रवास : घर → गुरुकुल → नालंदा, तक्षशिला, विक्रमशिला.
महाराष्ट्र = मेल्टिंग पॉट; कातळशिल्पे = रत्नागिरी, राजापूर; नालंदा = ५ वे शतक; विक्रमशिला = ८ वे शतक.
नालंदा आणि विक्रमशिला दोन्ही बिहारमध्ये आहेत, पण त्यांच्या स्थापनेची शतके वेगळी — ५ वे आणि ८ वे.
घर → गुरुकुल → विद्यापीठ; नालंदा ५, विक्रमशिला ८. आठवणीची युक्ती : ‘ना-५, वि-८’ — दोन विद्यापीठे, दोन शतके.
फरक ओळखा
| विद्यापीठ | माहिती |
|---|---|
| नालंदा | ५ वे शतक, गुप्त काळ; १०,००० विद्यार्थी; जागतिक वारसा स्थळ |
| तक्षशिला | पाणिनी, चरक, जीवक येथे शिकले |
| विक्रमशिला | ८ वे शतक; भागलपूरजवळ; प्रवेश परीक्षा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1महाराष्ट्राला ‘मेल्टिंग पॉट’ का म्हणतात?
- 2कातळशिल्पे म्हणजे काय आणि ती कोठे आहेत?
- 3प्राचीन भारतात शिक्षणाची सुरुवात कोठे होई?
- 4गुरुकुलात कोणते गुण शिकवले जात?
- 5प्राचीन भारतातील तीन विद्यापीठांची नावे सांगा.
- 6नालंदा विद्यापीठाची वैशिष्ट्ये सांगा.
- 7प्राचीन भारतातील स्त्री-शिक्षणाबद्दल तुम्हाला काय कळते?
- 8प्राचीन गुरुकुल शिक्षण आणि आजची शाळा यांची तुलना तीन मुद्द्यांत करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कारण येथे धर्म, कला, भाषा, शिक्षण आणि परंपरांचा संगम झाला.
- 2खडकावर कोरलेली चित्रे; कोकणात रत्नागिरी आणि राजापूर येथे.
- 3घरी.
- 4सदाचार, सांस्कृतिक मूल्ये, नीतितत्त्वे आणि शिस्त.
- 5नालंदा, तक्षशिला आणि विक्रमशिला.
- 6५ व्या शतकात स्थापन; १०,००० विद्यार्थ्यांची निवास सोय; उत्तम ग्रंथालय; कठीण प्रवेश परीक्षा; जागतिक वारसा स्थळ.
- 7स्त्रियांनाही शिक्षण मिळे; लोपामुद्रा, गार्गी आणि मैत्रेयी यांची नावे साहित्यात आहेत.
- 8उदा. गुरुकुल — गुरूजवळ निवास, आचरणावर भर; आजची शाळा — घरून येणे, विषय आणि परीक्षा; दोन्हीत शिस्त आणि मूल्ये महत्त्वाची.