धडा १०: भारत आणि जग

अशोकाच्या १३ व्या शिलालेखात पाच ग्रीक राजांची नावे आहेत : अँटिओकस (सिरिया), टॉलेमी (इजिप्त), अँटिगोनस (मॅसेडोनिया), मॅगस (सायरीन) आणि अलेक्झांडर (एपिरस). अशोकाने लिहिले की त्याचा धम्माचा विजय सहाशे योजने (हजारो किलोमीटर) दूर, जेथे अँटिओकस राज्य करतो तेथवर पोहोचला आहे. म्हणजे दगडावर कोरलेल्या त्याच्याच शब्दांत तेव्हाच्या भारताचा दूरच्या ग्रीक राजांशी संपर्क दिसतो. कंदाहार येथे ग्रीक भाषेतील अशोकाचा लेखही सापडला आहे.

इ.स.च्या पहिल्या शतकाच्या मध्याला रोमन इजिप्तमधील एका ग्रीक भाषिक व्यापाऱ्याने (त्याचे नाव माहीत नाही) ‘पेरिप्लस ऑफ द एरिथ्रियन सी’ हे समुद्रप्रवासाचे मार्गदर्शक पुस्तक लिहिले. त्यात त्याने भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावरील बंदरे नोंदवली : वायव्येस बारिगाझा (आजचे भडोच) आणि दक्षिणेस मुझिरिस. कोणत्या बंदरात काय विकावे आणि काय घ्यावे, हेही त्याने सांगितले; मुझिरिसहून मिरी मोठ्या प्रमाणात जाते आणि तेथे भरपूर नाणी येतात. म्हणजे आपल्या बंदरांची नावे परदेशी व्यापाऱ्यांच्या हातातल्या पुस्तकात होती.

इ.स. ६७१ मध्ये चीनचा भिक्खू यी जिंग भारताला निघाला. तो चीनहून परतणाऱ्या एका पर्शियन व्यापारी जहाजात बसला आणि श्रीविजय राज्यात सहा महिने थांबून संस्कृत शिकला. मग समुद्रमार्गे भारतात पोहोचला. त्याने चिनी भिक्खूंना सांगितले की भारतात जाण्यापूर्वी श्रीविजयमध्ये एक-दोन वर्षे राहून संस्कृत शिका; त्याच्या मते तेथील विहारांत सुमारे एक हजार भिक्खू राहत. म्हणजे इंडोनेशियाच्या बेटांवर भारतीय भाषेची शाळा चालत होती.

इ.स.च्या सातव्या शतकात चीनचा विद्वान भिक्खू युआन च्वांग (सुवान झांग) बौद्ध अभ्यासासाठी भारतात आला. त्याने नालंदा विद्यापीठात अनेक वर्षे अभ्यास केला. परत जाताना त्याच्याकडे ६०० हून अधिक हस्तलिखिते होती. मध्य आशियातील वाळवंटी मार्गाने तो चीनला गेला, आणि तेथे सम्राटाने भाषांतरासाठी विशेष केंद्र उभारले. पाठ्यपुस्तकानुसार त्याने स्वतः ७५ हून अधिक बौद्ध ग्रंथ चिनी भाषेत भाषांतरित केले. त्याने लिहिलेले प्रवासवर्णन आजही भारताच्या इतिहासाचा महत्त्वाचा स्रोत आहे.

चिनी परंपरेनुसार कंबोडियाच्या फुनान राज्याचा संस्थापक कौंडिण्य नावाचा भारतीय होता. स्थानिक आख्यायिकेत त्याने सोमा नावाच्या नागराजकन्येशी विवाह करून राज्य स्थापले असे सांगितले जाते. ही आख्यायिका आहे; यातील विवाहकथा सिद्ध इतिहास नाही, पण तेथे संस्कृत भाषा आणि संस्कृत शिलालेख सापडतात हे सिद्ध तथ्य आहे.