प्राचीन आणि मध्ययुगीन भारतीय इतिहास लेखन
आजी-आजोबा जुन्या पूर्वजांच्या गोष्टी तोंडी सांगतात, तर काही कुटुंबे वहीत नोंदी ठेवतात. प्राचीन भारतातही आठवणी आधी तोंडी, मग शिलालेख आणि ग्रंथांतून जपल्या गेल्या.
भारतातील सर्वात जुने ज्ञात ऐतिहासिक लेखी पुरावे शिलालेखांच्या रूपात आहेत. मध्ययुगात बाणभट्ट, कल्हण आणि बरनी यांनी लेखनाला नवे आयाम दिले.
मुख्य कल्पना 1 : प्राचीन काळ — प्राचीन काळात पूर्वजांचे पराक्रम, पौराणिक कथा आणि सामाजिक बदलांच्या आठवणी तोंडी जपल्या. हडप्पा मुद्रांवरील लेखावरून तिसऱ्या सहस्रकातच भारतीयांना लेखनकला अवगत होती असे दिसते, पण हडप्पा लिपी अजून वाचता आलेली नाही. सम्राट अशोकाचे शिलालेख (इ.स.पू. तिसरे शतक) हे ऐतिहासिक स्वरूपाचे सर्वात जुने लिखित पुरावे आहेत.
मुख्य कल्पना 2 : इतर साधने — इ.स.च्या पहिल्या शतकापासून नाणी, धातूच्या मूर्ती, शिल्पे आणि ताम्रपटांवर लेख येऊ लागले. त्यांतून राजांचे काळ, वंशावळी, राज्यविस्तार, प्रशासन, दुष्काळ आणि हवामान कळते. रामायण-महाभारत, पुराणे, जैन-बौद्ध ग्रंथ आणि परदेशी प्रवाशांचे वृत्तांतही महत्त्वाचे आहेत. सातव्या शतकात बाणभट्टाने लिहिलेले ‘हर्षचरित’ हे राजाचे चरित्र आहे.
मुख्य कल्पना 3 : मध्ययुगीन काळ — बाराव्या शतकातील कल्हणाची ‘राजतरंगिणी’ आधुनिक इतिहास लेखनाच्या जवळची आहे; शिलालेख, नाणी, जुन्या वास्तू आणि स्थानिक परंपरा तपासून लिहिल्याचे तो स्वतः सांगतो. झियाउद्दीन बरनी याने ‘तारीख-ए-फिरोजशाही’ मध्ये इतिहासकाराने राजाच्या चुकाही लिहाव्यात असे म्हटले. बाबरचे ‘तुझुक-ए-बाबरी’ आत्मचरित्र आणि अबुल फजलचे ‘अकबरनामा’ यांतून पुरावे गोळा करण्याची चिकित्सक पद्धत दिसते.
- सोपे : सर्वात जुने ज्ञात लिखित ऐतिहासिक पुरावे? — अशोकाचे शिलालेख.
- मध्यम : हर्षाचे चरित्र कोणी लिहिले? — बाणभट्ट.
- परीक्षा-प्रकार : काश्मीरचा इतिहास कोणी लिहिला? — कल्हण (राजतरंगिणी).
आकृतीत : प्राचीन-मध्ययुगीन लेखकांची कालरेषा.
सोहगौरा ताम्रपट (गोरखपूर जिल्हा, उत्तर प्रदेश) मौर्य काळातील मानला जातो; त्यावर ब्राह्मी लेख आहे आणि दुष्काळातील धान्यवाटपाचा राजाज्ञा त्यात नोंदवली आहे असे मानले जाते. (पाठ्यपुस्तकानुसार; पुस्तकाशी तपासा)
अशोक → बाण → कल्हण → बरनी.
कल्हणाला आधुनिक इतिहासकार म्हणता येत नाही; त्याची पद्धत आधुनिक लेखनाच्या ‘जवळ’ होती इतकेच.
आठवणीची युक्ती : शिलालेख → चरित → राजतरंगिणी → तारीख. आठवणीची युक्ती: "शिलालेख, चरित, तरंग, तारीख".
फरक ओळखा
| लेखक | ग्रंथ | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| बाणभट्ट | हर्षचरित | राजाचे चरित्र |
| कल्हण | राजतरंगिणी | स्रोतांची चिकित्सा |
| बरनी | तारीख-ए-फिरोजशाही | राजाच्या चुकाही लिहाव्यात |
सरावासाठी प्रश्न
- 1प्राचीन भारतात इतिहासाच्या आठवणी कशा जपल्या जात?
- 2हडप्पा लिपीबद्दल काय माहिती आहे?
- 3अशोकाचे शिलालेख महत्त्वाचे का आहेत?
- 4शिलालेखांतून कोणती माहिती मिळते?
- 5कल्हणाची ‘राजतरंगिणी’ आधुनिक इतिहास लेखनाच्या जवळ कशी?
- 6बरनी यांनी इतिहासकाराचे कर्तव्य कोणते सांगितले?
- 7बाबरचे ‘तुझुक-ए-बाबरी’ कशासाठी उपयुक्त आहे?
- 8‘अकबरनामा’ चिकित्सक इतिहास लेखनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1तोंडी कथा, नंतर शिलालेख आणि ग्रंथ.
- 2ती अजून यशस्वीपणे वाचली गेलेली नाही.
- 3हे सर्वात जुने ज्ञात ऐतिहासिक लेखी पुरावे आहेत.
- 4राजांचे काळ, वंशावळी, राज्यविस्तार, दुष्काळ, हवामान.
- 5त्याने शिलालेख, नाणी, वास्तू आणि परंपरा तपासल्या.
- 6राजाच्या चुकाही नोंदवणे.
- 7लढाया, प्रदेश, अर्थकारण, चालीरीती आणि वनस्पतींच्या निरीक्षणासाठी.
- 8कारण अस्सल कागदपत्रे गोळा करून तपासली गेली.
बखरी आणि आधुनिक काळातील लेखन
आपल्या गावाच्या यात्रेचे वर्णन कोणी गौरवाने लिहिले, तर कोणी तटस्थपणे. त्याचप्रमाणे बखरींनी वीरांचे गौरव केले आणि ब्रिटिश लेखकांनी आपल्या धोरणांच्या चष्म्यातून भारताचा इतिहास लिहिला.
बखर हा मध्ययुगीन मराठी ऐतिहासिक साहित्याचा प्रकार आहे, ज्यात वीरांचा गौरव, घटना, लढाया आणि थोर पुरुषांचे चरित्र असते. आधुनिक काळात ब्रिटिश अमदानीत पुरातत्त्वीय संशोधन सुरू झाले.
मुख्य कल्पना 1 : मराठी बखरी — कृष्णाजी अनंत सभासदाने छत्रपती राजाराम महाराजांच्या काळात ‘सभासद बखर’ लिहिली; शिवाजी महाराजांच्या राज्याच्या माहितीसाठी ती महत्त्वाची आहे. ‘भाऊसाहेबांची बखर’ आणि ‘पानिपतची बखर’ पानिपतच्या लढाईविषयी आहेत, तर ‘होळकरांची कैफियत’ होळकरांच्या कार्याबद्दल माहिती देते. बखरींचे राजांची चरित्रे, घराण्याचा इतिहास, घटनावर्णन, पंथाचा इतिहास, आत्मचरित्र अशा प्रकारांत वर्गीकरण होते.
मुख्य कल्पना 2 : पुरातत्त्वीय संशोधन — ब्रिटिश काळात भारतात पुरातत्त्वीय उत्खनन आणि संशोधन सुरू झाले. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाचे पहिले महासंचालक सर अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांनी प्रामुख्याने बौद्ध ग्रंथांतील स्थळे निवडली. सर जॉन मार्शल यांच्या काळात हडप्पा संस्कृतीचा शोध लागल्याने भारतीय इतिहास इ.स.पू. तिसऱ्या सहस्रकापर्यंत किंवा त्याहून मागे गेला.
मुख्य कल्पना 3 : ब्रिटिश लेखक — जेम्स मिलचा ‘हिस्टरी ऑफ ब्रिटिश इंडिया’ (१८१७, तीन खंड) हे ब्रिटिश इतिहासकाराने लिहिलेले भारतावरील पहिले पुस्तक; त्यात भारतीय संस्कृतीबद्दल पूर्वग्रह दिसतो. माउंटस्टुअर्ट एल्फिन्स्टनचा ‘हिस्टरी ऑफ इंडिया’ १८४१ मध्ये प्रसिद्ध झाला. ग्रँट डफ यांच्या ‘हिस्टरी ऑफ द मराठाज’ आणि कर्नल टॉड यांच्या राजस्थानविषयक लेखनातही भारतीय संस्कृतीला कमी लेखण्याचा कल दिसतो. विल्यम विल्सन हंटर यांचे लेखन तुलनेने निष्पक्ष होते. ग्रँट डफच्या मर्यादा नील कंठ जनार्दन कीर्तने आणि वि.का. राजवाडे यांनी उघड केल्या.
- सोपे : शिवाजी महाराजांच्या राज्यासाठी महत्त्वाची बखर? — सभासद बखर.
- मध्यम : हडप्पा संस्कृतीचा शोध कोणाच्या काळात? — सर जॉन मार्शल.
- परीक्षा-प्रकार : ब्रिटिश इतिहासकाराचे भारतावरील पहिले पुस्तक? — जेम्स मिल, १८१७.
आकृतीत : प्रमुख बखरी आणि त्यांचे विषय.
ग्रँट डफच्या ‘मराठ्यांचा इतिहास’ ग्रंथाआधी काय घडले? जेम्स ग्रँट डफ १८१८ ते १८२२ पर्यंत साताऱ्याचा ब्रिटिश रेसिडेंट होता. तिथे असताना त्याला मराठ्यांची कागदपत्रे आणि बखरी गोळा करण्याची संधी मिळाली.
ग्रँट डफच्या ‘मराठ्यांचा इतिहास’ ग्रंथानंतर काय घडले? त्याने १८२६ मध्ये ‘ए हिस्ट्री ऑफ द महाराट्टाज’ प्रसिद्ध केला; मराठ्यांचा हा पहिला सर्वसमावेशक इतिहास होता. पुढे पुण्यातील भारत इतिहास संशोधक मंडळ (१९१०) सारख्या संस्थांतील भारतीय अभ्यासकांनी मूळ कागदपत्रे शोधून त्यात दुरुस्ती व भर घातली.
सभासद = शिवाजी; पानिपत = भाऊसाहेब; होळकर = कैफियत.
बखर म्हणजे फक्त गौरवगाथा नाही; तिचे अनेक प्रकार आहेत, पण वापरताना पुराव्यांशी पडताळणी करावी लागते.
आठवणीची युक्ती : सभासद-पानिपत-होळकर. आठवणीची युक्ती: "सभासद शिवाजी, पानिपत भाऊ, होळकर कैफियत".
फरक ओळखा
| लेखक | ग्रंथ | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| जेम्स मिल | हिस्टरी ऑफ ब्रिटिश इंडिया (१८१७) | पूर्वग्रह |
| एल्फिन्स्टन | हिस्टरी ऑफ इंडिया (१८४१) | मुंबईचा गव्हर्नर |
| ग्रँट डफ | हिस्टरी ऑफ द मराठाज | मराठ्यांचा इतिहास |
सरावासाठी प्रश्न
- 1बखर म्हणजे काय?
- 2सभासद बखर कोणी, कधी आणि कशासाठी लिहिली?
- 3बखरींचे प्रकार सांगा.
- 4कनिंगहॅम यांचे भारतीय पुरातत्त्व संशोधनातील योगदान सांगा.
- 5हडप्पा संस्कृतीच्या शोधाचे महत्त्व सांगा.
- 6जेम्स मिलच्या लेखनाची वैशिष्ट्ये काय?
- 7ग्रँट डफच्या मर्यादा कोणी उघड केल्या?
- 8तुमच्या भागातील एका बखरीची किंवा जुन्या नोंदीची माहिती शोधा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मध्ययुगीन मराठी ऐतिहासिक साहित्याचा प्रकार.
- 2सभासदाने, राजाराम महाराजांच्या काळात, शिवाजी महाराजांच्या राज्याच्या माहितीसाठी.
- 3राजांची चरित्रे, घराणे, घटना, पंथ, आत्मचरित्र.
- 4पहिले महासंचालक; बौद्ध स्थळांचे उत्खनन.
- 5भारतीय इतिहास इ.स.पू. तिसऱ्या सहस्रकापर्यंत मागे गेला.
- 6पूर्वग्रह आणि वस्तुनिष्ठतेचा अभाव.
- 7कीर्तने आणि राजवाडे.
- 8विद्यार्थ्याने स्थानिक नोंद, लेखक आणि विषय लिहावा.
वसाहतवादी, प्राच्यविद्यावादी आणि राष्ट्रवादी इतिहास लेखन
एकाच सामन्याचे वर्णन दोन वेगळ्या संघांचे चाहते वेगळे करतात. इतिहास लिहिणाऱ्याच्या दृष्टिकोनानुसार वेगवेगळे प्रवाह तयार होतात.
इतिहासकाराच्या वैचारिक चौकटीनुसार इतिहास लेखनाचे प्रवाह बनतात: वसाहतवादी, प्राच्यविद्यावादी आणि राष्ट्रवादी.
मुख्य कल्पना 1 : वसाहतवादी आणि प्राच्यविद्यावादी — सुरुवातीला भारताचा इतिहास मुख्यतः ब्रिटिश अधिकारी आणि मिशनरींनी लिहिला; त्यातील पूर्वग्रह, भारतीय संस्कृतीची थट्टा आणि ब्रिटिश सत्तेचे समर्थन दिसते. ‘केंब्रिज हिस्टरी ऑफ इंडिया’ (पाच खंड, १९२२–१९३७) हे वसाहतवादी लेखनाचे उदाहरण. पूर्वेकडील संस्कृतींबद्दल कुतूहल आणि आदर बाळगणाऱ्या युरोपीय विद्वानांना प्राच्यविद्यावादी म्हटले; त्यांनी संस्कृत आणि युरोपीय भाषांतील साम्य अभ्यासले आणि इंडो-युरोपीय भाषांची मूळ भाषा ही कल्पना मांडली. नंतर एडवर्ड सैद यांनी या विद्वानांच्या साम्राज्यवादी हितसंबंधांवर प्रकाश टाकला.
मुख्य कल्पना 2 : प्राच्यविद्येचे योगदान — सर विल्यम जोन्स यांनी १७८४ मध्ये कोलकात्यात एशियाटिक सोसायटीची स्थापना केली; त्यामुळे प्राचीन भारतीय साहित्य आणि इतिहासाच्या संशोधनाचे दार उघडले. फ्रेडरिक मॅक्स म्युलर यांनी ‘हितोपदेश’ जर्मन भाषेत अनुवादित केला, ‘सेक्रेड बुक्स ऑफ द ईस्ट’ या ५० खंडांचे संपादन केले आणि ऋग्वेद सहा खंडांत प्रकाशित करून जर्मनमध्ये अनुवादित केला.
मुख्य कल्पना 3 : राष्ट्रवादी इतिहास लेखन — ब्रिटिश शिक्षणात शिकलेल्या भारतीयांनी प्राचीन भारताच्या वैभवाबद्दल अभिमान आणि वाचकांचा आत्मसन्मान जागवण्यासाठी लिहिले; त्याला राष्ट्रवादी इतिहास लेखन म्हणतात. महाराष्ट्रात विष्णुशास्त्री चिपळूणकरांनी प्रेरणा दिली. महादेव गोविंद रानडे, रा.गो. भांडारकर, वि.दा. सावरकर, रमेशचंद्र मजुमदार, का.प्र. जयस्वाल, वा.वि. मिराशी, अ.स. आळतेकर हे प्रसिद्ध राष्ट्रवादी इतिहासकार. काही वेळा त्यांच्यावर चिकित्सक विश्लेषणाकडे दुर्लक्ष केल्याचा आरोप होतो.
- सोपे : सर विल्यम जोन्स यांनी काय स्थापन केले? — एशियाटिक सोसायटी, १७८४.
- मध्यम : ‘केंब्रिज हिस्टरी ऑफ इंडिया’ कोणत्या प्रवाहाचे उदाहरण? — वसाहतवादी.
- परीक्षा-प्रकार : प्राचीन वैभवाचा अभिमान जागवणारे लेखन? — राष्ट्रवादी.
आकृतीत : वसाहतवादी, प्राच्यविद्यावादी आणि राष्ट्रवादी प्रवाह.
वि.का. राजवाडे यांनी ७ जुलै १९१० रोजी पुण्यात भारत इतिहास संशोधक मंडळाची स्थापना केली (सरदार मेहेंदळे यांच्या साथीने). त्यांनी ‘मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने’ चे २२ खंड संपादित केले. (पुस्तकाशी तपासा)
व-प्रा-रा: सत्ता, संस्कृत, अभिमान.
सर्व प्राच्यविद्यावादी भारतविरोधी नव्हते; अनेकांनी आदराने संस्कृतचा अभ्यास केला, तरी त्यामागील साम्राज्यवादी हितसंबंधांवर टीका झाली.
आठवणीची युक्ती : सत्ता, संस्कृत, अभिमान. आठवणीची युक्ती: "वसाहत = सत्ता; प्राच्य = संस्कृत; राष्ट्र = अभिमान".
फरक ओळखा
| प्रवाह | लेखक | प्रवृत्ती |
|---|---|---|
| वसाहतवादी | ब्रिटिश अधिकारी, मिशनरी | ब्रिटिश सत्तेचे समर्थन |
| प्राच्यविद्यावादी | जोन्स, मॅक्स म्युलर | संस्कृत आणि भाषा-अभ्यास |
| राष्ट्रवादी | रानडे, भांडारकर, राजवाडे | प्राचीन वैभवाचा अभिमान |
सरावासाठी प्रश्न
- 1वसाहतवादी इतिहास लेखन म्हणजे काय?
- 2प्राच्यविद्यावादी विद्वान कोणाला म्हणतात?
- 3एशियाटिक सोसायटीचे महत्त्व सांगा.
- 4मॅक्स म्युलर यांचे योगदान सांगा.
- 5राष्ट्रवादी इतिहास लेखन म्हणजे काय? त्याच्या मर्यादा कोणत्या?
- 6वि.का. राजवाडे यांचे इतिहास लेखनातील कार्य सांगा.
- 7राजवाडे यांच्या मते इतिहास म्हणजे काय?
- 8महादेव गोविंद रानडे यांनी मराठ्यांच्या उदयाबद्दल काय मांडले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ब्रिटिश सत्तेचे समर्थन करणारे, पूर्वग्रहयुक्त लेखन.
- 2पूर्वेकडील संस्कृतींबद्दल कुतूहल आणि आदर बाळगणारे युरोपीय विद्वान.
- 3प्राचीन भारतीय साहित्य आणि इतिहासाच्या संशोधनाला चालना.
- 4हितोपदेश भाषांतर, सेक्रेड बुक्स ऑफ द ईस्ट, ऋग्वेद प्रकाशन.
- 5प्राचीन वैभवाचा अभिमान जागवणे; चिकित्सेकडे दुर्लक्ष होण्याचा आरोप.
- 6भारत इतिहास संशोधक मंडळ स्थापन केले; २२ खंडांचे संपादन.
- 7भूतकाळातील समाजाचे सर्वसमावेशक चित्र, केवळ राजकारण आणि लढाया नव्हे.
- 8मराठा सत्तेची पार्श्वभूमी अचानक नाही तर दीर्घकाळ तयार होत होती.
स्वातंत्र्योत्तर इतिहास लेखन
गावाचा इतिहास लिहिताना फक्त पाटलाची गोष्ट पुरेशी नाही; शेतमजूर, कारागीर आणि महिला यांचीही गोष्ट हवी. स्वातंत्र्यानंतर इतिहास लेखनात असेच नवे आवाज आले.
स्वातंत्र्यानंतर राजघराण्यांच्या इतिहासाबरोबर सांस्कृतिक, सामाजिक आणि आर्थिक इतिहासही लिहिला गेला. तीन विचारप्रवाह प्रमुख: मार्क्सवादी, निम्नस्तरीय (सबॉल्टर्न) आणि स्त्रीवादी.
मुख्य कल्पना 1 : मार्क्सवादी आणि निम्नस्तरीय — मार्क्सवादी इतिहासकारांनी उत्पादन साधने, उत्पादन पद्धती आणि औद्योगिक संबंध केंद्रस्थानी ठेवले; डॉ. दामोदर कोसंबी, कॉ. श्रीपाद अमृत डांगे, रामशरण शर्मा, कॉ. शरद पाटील यांचे योगदान आहे. निम्नस्तरीय इतिहास म्हणजे समाजातील सर्वात खालच्या स्तरातून इतिहास लिहिणे; इटालियन इतिहासकार अँटोनिओ ग्राम्शी यांची यात महत्त्वाची भूमिका आणि रणजित गुहा यांनी हा प्रवाह प्रस्थापित केला. लोकसाहित्य हे यासाठी महत्त्वाचे साधन.
मुख्य कल्पना 2 : फुले आणि आंबेडकर — निम्नस्तरीय विचारांपूर्वीच महात्मा फुले आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी तसे विचार मांडले. फुल्यांनी ‘गुलामगिरी’ मध्ये शूद्रातिशूद्रांचा इतिहास मांडला आणि धर्माच्या नावाखाली स्त्रिया, शूद्र आणि अतिशूद्रांचे शोषण दाखवले. आंबेडकरांनी ‘हू वेअर द शूद्राज’ आणि ‘द अनटचेबल्स’ मधून दलितांच्या भूमिकेकडे लक्ष वेधले.
मुख्य कल्पना 3 : स्त्रीवादी आणि इतर प्रवाह — स्त्रियांचे योगदान दुर्लक्षित राहिल्याने ते अधोरेखित करणे हे स्त्रीवादी इतिहासकारांचे काम ठरले. ताराबाई शिंदे यांचे ‘स्त्रीपुरुष तुलना’ (१८८२) हे भारतातील पहिले स्त्रीवादी पुस्तक मानले जाते. पंडिता रमाबाई यांचे ‘द हाय कास्ट हिंदू वूमन’ १८८८ मध्ये प्रसिद्ध झाले. मीरा कोसंबी आणि शर्मिला रेगे यांचे लेखन महत्त्वाचे. काही भारतीय इतिहासकारांनी कोणत्याही विचारसरणीशिवाय लिहिले: सर जदुनाथ सरकार, सुरेंद्रनाथ सेन, रियासतकार गो.स. सरदेसाई आणि त्र्यं.शं. शेजवलकर.
- सोपे : उत्पादन साधनांवर भर देणारा प्रवाह? — मार्क्सवादी.
- मध्यम : सर्वात खालच्या स्तरातून लिहिलेला इतिहास? — निम्नस्तरीय.
- परीक्षा-प्रकार : भारतातील पहिले स्त्रीवादी पुस्तक? — ‘स्त्रीपुरुष तुलना’.
आकृतीत : स्वातंत्र्योत्तर तीन प्रवाह.
ताराबाई शिंदे यांचे ‘स्त्रीपुरुष तुलना’ १८८२ मध्ये प्रसिद्ध झाले. (पाठ्यपुस्तकानुसार; पुस्तकाशी तपासा)
मा-नि-स्त्री: साधन, खालून, स्त्री.
निम्नस्तरीय इतिहास म्हणजे कमी दर्जाचा इतिहास नव्हे; ‘सबॉल्टर्न’ म्हणजे समाजातील सर्वात खालचे स्तर.
आठवणीची युक्ती : मार्क्सवादी, निम्नस्तर, स्त्रीवादी. आठवणीची युक्ती: "साधन-खालून-स्त्री".
फरक ओळखा
| प्रवाह | विद्वान | ग्रंथ |
|---|---|---|
| मार्क्सवादी | कोसंबी, डांगे | Primitive Communism to Slavery |
| निम्नस्तरीय | ग्राम्शी, रणजित गुहा | फुले : गुलामगिरी |
| स्त्रीवादी | ताराबाई शिंदे, मीरा कोसंबी | स्त्रीपुरुष तुलना |
सरावासाठी प्रश्न
- 1स्वातंत्र्योत्तर इतिहास लेखनातील तीन प्रवाह सांगा.
- 2मार्क्सवादी इतिहास लेखनाचे वैशिष्ट्य सांगा.
- 3निम्नस्तरीय इतिहास म्हणजे काय?
- 4महात्मा फुले यांच्या ‘गुलामगिरी’ चे महत्त्व सांगा.
- 5आंबेडकरांनी दलितांच्या भूमिकेबद्दल कोणती पुस्तके लिहिली?
- 6स्त्रीवादी इतिहास लेखनाची गरज का भासली?
- 7ताराबाई शिंदे आणि पंडिता रमाबाई यांची पुस्तके कोणती?
- 8कोणत्याही विचारसरणीशिवाय लिहिणारे चार भारतीय इतिहासकार सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मार्क्सवादी, निम्नस्तरीय, स्त्रीवादी.
- 2उत्पादन साधने, पद्धती आणि औद्योगिक संबंधांना केंद्रस्थानी ठेवले.
- 3समाजाच्या सर्वात खालच्या स्तरातून इतिहास लिहिणे.
- 4त्यात शूद्रातिशूद्रांचा इतिहास आणि शोषण मांडले.
- 5‘हू वेअर द शूद्राज’ आणि ‘द अनटचेबल्स’.
- 6कारण स्त्रियांचे योगदान दुर्लक्षित राहिले होते.
- 7‘स्त्रीपुरुष तुलना’ आणि ‘द हाय कास्ट हिंदू वूमन’.
- 8जदुनाथ सरकार, सुरेंद्रनाथ सेन, गो.स. सरदेसाई, त्र्यं.शं. शेजवलकर.