उपयोजित इतिहास म्हणजे काय
तुमच्या गावातील जुन्या विहिरीला किंवा मंदिराला वाचवायचे असेल तर त्याचा इतिहास माहीत असावा लागतो. म्हणजे इतिहास फक्त पुस्तकात नाही, तो आजच्या कामातही उपयोगी पडतो.
समकालीन आणि भावी काळात लोकांच्या फायद्यासाठी इतिहासाचा उपयोग करण्याच्या अभ्यासक्षेत्राला उपयोजित इतिहास म्हणतात. त्याला ‘सार्वजनिक इतिहास’ (Public History) असेही म्हणतात.
मुख्य कल्पना 1 : गैरसमज दूर करणारा इतिहास — अनेकांना वाटते की इतिहास फक्त इतिहासकारांसाठी आहे आणि तो रोजच्या जीवनाशी किंवा अर्थकारणाशी संबंधित नाही. सार्वजनिक इतिहास हा गैरसमज दूर करून इतिहास रोजच्या जीवनाशी जोडतो.
मुख्य कल्पना 2 : समस्या सोडवण्यासाठी इतिहास — इतिहासाच्या ज्ञानामुळे समकालीन सामाजिक प्रश्नांवर उपाय शोधता येतात आणि ते सामाजिक नियोजनात मांडता येतात. उपयोजित इतिहासाचे प्रकल्प तज्ज्ञांबरोबर सामान्य लोकांनाही सहभागी करतात; संग्रहालये आणि प्राचीन स्थळांना भेट देणारे पर्यटक किंवा आपल्या गावातील संरक्षण प्रकल्पात स्वयंसेवक म्हणून लोक सहभागी होऊ शकतात.
मुख्य कल्पना 3 : शिक्षण आणि संस्था — परदेशात अनेक विद्यापीठांत सार्वजनिक इतिहासाचे अभ्यासक्रम चालतात. बंगळुरू (कर्नाटक) येथील सृष्टी इन्स्टिट्यूट ऑफ आर्ट, डिझाईन अँड टेक्नॉलॉजीमध्ये ‘सेंटर फॉर पब्लिक हिस्टरी’ हा स्वतंत्र विभाग असून तो विविध प्रकल्प आणि संशोधन करतो.
- सोपे : गावातील जुन्या मंदिराच्या जीर्णोद्धारासाठी इतिहास तपासणे? — उपयोजित इतिहास.
- मध्यम : सार्वजनिक इतिहासाचे दुसरे नाव? — उपयोजित इतिहास.
- परीक्षा-प्रकार : संग्रहालयात स्वयंसेवक म्हणून काम? — लोकसहभाग.
आकृतीत : इतिहासाचा लोकांसाठी उपयोग.
इतिहास + आज = उपयोग.
इतिहास फक्त इतिहासतज्ज्ञांसाठी नाही; सर्व नागरिकांसाठी तो उपयोगी आहे.
आठवणीची युक्ती : इतिहास → आज → उपाय → लोक. आठवणीची युक्ती: "भूतकाळ आजच्या कामाला".
फरक ओळखा
| मुद्दा | सामान्य समज | उपयोजित इतिहास |
|---|---|---|
| इतिहास कोणासाठी? | फक्त अभ्यासकांसाठी | सर्व नागरिकांसाठी |
| उपयोग | पुस्तकापुरता | समस्या आणि नियोजनात |
सरावासाठी प्रश्न
- 1उपयोजित इतिहास म्हणजे काय?
- 2सार्वजनिक इतिहास कोणता गैरसमज दूर करतो?
- 3सामान्य लोक उपयोजित इतिहासाच्या प्रकल्पांत कसे सहभागी होऊ शकतात?
- 4‘सेंटर फॉर पब्लिक हिस्टरी’ कुठे आहे?
- 5इतिहासाचे ज्ञान सामाजिक नियोजनात कसे उपयोगी ठरते?
- 6इतिहास अर्थकारणाशी संबंधित नाही हा गैरसमज का आहे?
- 7तुमच्या गावातील एका ऐतिहासिक वास्तूसाठी उपयोजित इतिहास कसा वापराल?
- 8सार्वजनिक आणि पारंपरिक इतिहास अभ्यास यांची तुलना करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1इतिहासाचा लोकांच्या फायद्यासाठी उपयोग करणारे क्षेत्र.
- 2इतिहास फक्त अभ्यासकांसाठी आणि अनुपयोगी आहे हा.
- 3पर्यटक म्हणून आणि संरक्षण प्रकल्पात स्वयंसेवक म्हणून.
- 4सृष्टी इन्स्टिट्यूट, बंगळुरू येथे.
- 5समकालीन प्रश्नांवर उपाय सुचवून.
- 6कारण उद्योग, व्यापार आणि संस्थांचाही इतिहास असतो.
- 7जतन, माहितीफलक आणि लोकसहभाग.
- 8पारंपरिक = अभ्यासकांसाठी; सार्वजनिक = सर्वांसाठी आणि उपयोगासाठी.
उपयोजित इतिहास आणि विविध क्षेत्रांतील संशोधन
मोबाइल फोन आज असा का आहे हे समजायचे असेल तर आधीचे दूरध्वनी, तार आणि टपाल कसे होते हे पाहावे लागते. प्रत्येक क्षेत्राचा स्वतःचा इतिहास असतो आणि तो समजला तर पुढची दिशा सापडते.
कोणत्याही क्षेत्राच्या पुढील विकासाची दिशा त्या क्षेत्रातील उपलब्ध ज्ञानावर अवलंबून असते; म्हणून इतिहासाची पद्धत विविध क्षेत्रांच्या संशोधनात उपयोगी ठरते.
मुख्य कल्पना 1 : तत्त्वज्ञान, विज्ञान, तंत्रज्ञान — तत्त्वज्ञानाचा इतिहास विचारसरणींचा उगम आणि विकास समजावतो; विचार मांडण्यासाठी भाषा लागते म्हणून भाषेचा इतिहासही उपयुक्त. विज्ञानाच्या इतिहासातून शोध, आविष्कार आणि सिद्धांतांचा क्रम आणि कार्यकारणभाव कळतो; "गरज ही शोधाची जननी आहे". तंत्रज्ञानाचा इतिहास शेती, वस्तुनिर्मिती, स्थापत्य आणि अभियांत्रिकीतील बदल आणि त्यांची कारणे समजावतो; विज्ञान आणि तंत्रज्ञान एकमेकांवर अवलंबून असतात.
मुख्य कल्पना 2 : उद्योग, व्यवस्थापन, कला — उद्योग-व्यापाराच्या वाढीबरोबर सामाजिक देवाणघेवाण वाढते; म्हणून संस्कृती, सामाजिक रचना आणि आर्थिक संस्थांचा इतिहास अभ्यासावा लागतो. व्यवस्थापनासाठी उत्पादन साखळी, मनुष्यबळ आणि बाजारपेठेच्या पूर्वीच्या प्रणाली समजणे आणि लोकांचा मानसिक स्वभाव समजणे उपयोगी असते. कलांचा विकास समजण्यासाठी अभिव्यक्तीची शैली, कलाकाराचा भावस्वभाव आणि कलाप्रकाराचा विकासक्रम सांस्कृतिक इतिहासातून कळतो.
मुख्य कल्पना 3 : मानव्यशास्त्रे — इतिहास, पुरातत्त्व, समाजशास्त्र, मानववंशशास्त्र, राज्यशास्त्र आणि अर्थशास्त्र ही मानव्यशास्त्रे. या विषयांचा उगम आणि विकास समजणे हा त्यांच्या अभ्यासाचा आवश्यक भाग आहे. सर्व शास्त्रांचा उगम तत्त्वज्ञानातून झाला असे मानले जाते; प्राचीन माणसांनी विश्व आणि मानवी अस्तित्वाचा संबंध समजण्यासाठी केलेल्या चिंतनातून पौराणिक कथा तयार झाल्या.
- सोपे : शोधाच्या कारणांचा क्रम शिकणे? — विज्ञानाचा इतिहास.
- मध्यम : शेती यंत्रांतील बदल अभ्यासणे? — तंत्रज्ञानाचा इतिहास.
- परीक्षा-प्रकार : कलाप्रकाराचा विकासक्रम समजणे? — सांस्कृतिक इतिहास.
आकृतीत : विविध क्षेत्रांत इतिहासाचा उपयोग.
त-वि-तं-उ-व्य-क-मा: सात क्षेत्रे.
"गरज ही शोधाची जननी" याचा अर्थ फक्त गरजेतून शोध लागतो असा नाही; उत्सुकता आणि आधीचे ज्ञानही महत्त्वाचे.
आठवणीची युक्ती : सात क्षेत्रे: तत्त्वज्ञान, विज्ञान, तंत्र, उद्योग, व्यवस्थापन, कला, मानव्य. आठवणीची युक्ती: "तवितंउव्यकमा".
फरक ओळखा
| क्षेत्र | इतिहासाचा उपयोग | उदाहरण |
|---|---|---|
| विज्ञान | शोधांचा क्रम आणि कारणे | आविष्कारांचा कालक्रम |
| तंत्रज्ञान | बदल आणि त्यांची कारणे | शेती, स्थापत्य |
| कला | शैली आणि विकासक्रम | नृत्य, चित्रकला |
सरावासाठी प्रश्न
- 1विज्ञानाच्या इतिहासाचे महत्त्व सांगा.
- 2तंत्रज्ञानाचा इतिहास अभ्यासणे आवश्यक का आहे?
- 3तत्त्वज्ञान संशोधनात इतिहास कसा उपयोगी?
- 4व्यवस्थापन अभ्यासात इतिहास कसा मदत करतो?
- 5कलांच्या अभ्यासात इतिहासाची भूमिका स्पष्ट करा.
- 6मानव्यशास्त्रांत कोणते विषय येतात?
- 7"गरज ही शोधाची जननी आहे" हे उदाहरणासह स्पष्ट करा.
- 8तुमच्या आवडत्या क्षेत्राचा (उदा. क्रिकेट, संगीत) इतिहास कसा उपयोगी ठरेल ते लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शोध आणि सिद्धांतांचा क्रम आणि कार्यकारणभाव कळतो.
- 2यांत्रिकीकरण आणि विज्ञान-तंत्रज्ञान संबंध समजण्यासाठी.
- 3विचारसरणींचा उगम आणि विकास समजतो.
- 4पूर्वीच्या उत्पादन-बाजार प्रणाली आणि लोकांचा स्वभाव समजतो.
- 5शैली, कलाकाराचा भावस्वभाव आणि विकासक्रम सांस्कृतिक इतिहासातून कळतो.
- 6इतिहास, पुरातत्त्व, समाजशास्त्र, मानववंशशास्त्र, राज्यशास्त्र, अर्थशास्त्र.
- 7उदा. वीजेच्या गरजेतून बल्बचा शोध; आधीच्या ज्ञानावर आधारित.
- 8विद्यार्थ्याने नियम, साधने आणि बदल यांचा कालक्रम लिहावा.
सांस्कृतिक आणि नैसर्गिक वारसा
आजीकडून मिळालेली जुनी पैठणी जशी आपण जपतो, तशीच आपले किल्ले, लेण्या, सण आणि जंगले हीदेखील आपला वारसा आहे जो पुढच्या पिढीसाठी जपायचा असतो.
मानवनिर्मित वारसा म्हणजे सांस्कृतिक वारसा; तो मूर्त आणि अमूर्त असतो. जैवविविधता आणि निसर्गनिर्मित रचनांचा वारसा म्हणजे नैसर्गिक वारसा.
मुख्य कल्पना 1 : मूर्त आणि अमूर्त सांस्कृतिक वारसा — मूर्त वारसा: प्राचीन स्थळे, इमारती, कलावस्तू, हस्तलिखिते, शिल्पे, चित्रे. अमूर्त वारसा: मौखिक परंपरा आणि भाषा, पारंपरिक ज्ञान, सण आणि चालीरीती, कला-सादरीकरणाच्या शैली, काही पारंपरिक कौशल्ये आणि ती जपणारे समूह.
मुख्य कल्पना 2 : नैसर्गिक वारसा — नैसर्गिक वारसा जैवविविधतेला महत्त्व देतो. प्राणी, वनस्पती आणि विशिष्ट प्रदेशातील प्राणी-वनस्पतींना टिकवणारी परिसंस्था आणि भूरूपे त्यात येतात. भावी पिढ्यांसाठी तो जतन करणे आवश्यक आहे.
मुख्य कल्पना 3 : युनेस्को आणि जागतिक वारसा — युनेस्कोने सांस्कृतिक आणि नैसर्गिक वारसा जपण्यासाठी मार्गदर्शक सूचना दिल्या असून त्यांच्या आधारे स्थळे आणि परंपरा ‘जागतिक वारसा’ म्हणून घोषित होतात. पाठ्यपुस्तकानुसार भारतातील उदाहरणे: अजिंठा, वेरूळ, ताजमहाल, आग्रा किल्ला (१९८३), एलिफंटा (१९८७), छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस, मुंबई (२००४), पश्चिम घाट (२०१२, यात सातारा जिल्ह्यातील कास पठार). यादी वाढत असल्याने ताजी यादी तपासावी.
- सोपे : किल्ला कोणत्या प्रकारचा वारसा? — मूर्त सांस्कृतिक.
- मध्यम : रामलीला कोणत्या प्रकारचा? — अमूर्त सांस्कृतिक.
- परीक्षा-प्रकार : काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यान? — नैसर्गिक वारसा.
आकृतीत : वारशाचे तीन प्रकार.
मराठा किल्ल्यांना युनेस्कोचा दर्जा मिळण्याआधी काय घडले? भारताने २०२४–२५ च्या चक्रासाठी मराठा काळातील बारा किल्ल्यांना नामांकन दिले: साल्हेर, शिवनेरी, लोहगड, खांदेरी, रायगड, राजगड, प्रतापगड, सुवर्णदुर्ग, पन्हाळा, विजयदुर्ग, सिंधुदुर्ग आणि जिंजी.
मराठा किल्ल्यांना युनेस्कोचा दर्जा मिळण्यानंतर काय घडले? ११ जुलै २०२५ रोजी पॅरिसमधील युनेस्कोच्या जागतिक वारसा समितीने ‘मराठा मिलिटरी लँडस्केप्स ऑफ इंडिया’ म्हणून त्यांचा समावेश केला; भारताचे हे ४४ वे जागतिक वारसा स्थळ. अकरा किल्ले महाराष्ट्रात आणि एक (जिंजी) तमिळनाडूत आहे.
मूर्त = हाताने धरता येते; अमूर्त = अनुभवता येते.
अमूर्त वारसा म्हणजे अस्तित्वात नसलेला वारसा नव्हे; तो परंपरा, कला आणि कौशल्यांच्या रूपात जिवंत असतो.
आठवणीची युक्ती : मूर्त, अमूर्त, नैसर्गिक. आठवणीची युक्ती: "मूर्त पाहा, अमूर्त अनुभवा, निसर्ग जपा".
फरक ओळखा
| प्रकार | उदाहरण | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| मूर्त सांस्कृतिक | किल्ला, लेणी, हस्तलिखिते | स्पर्श करता येते |
| अमूर्त सांस्कृतिक | रामलीला, योग, वैदिक पठण | परंपरेतून जिवंत |
| नैसर्गिक | पश्चिम घाट, काझीरंगा | जैवविविधता |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सांस्कृतिक वारशाचे प्रकार सांगा.
- 2मूर्त वारसा म्हणजे काय? दोन उदाहरणे द्या.
- 3अमूर्त वारसा म्हणजे काय? दोन उदाहरणे द्या.
- 4नैसर्गिक वारसा म्हणजे काय?
- 5जागतिक वारसा यादी कोण जाहीर करते?
- 6पश्चिम घाटाचा जागतिक वारसा यादीत समावेश कधी झाला?
- 7वारसा जतन करणे का आवश्यक आहे?
- 8तुमच्या जिल्ह्यातील एक मूर्त, एक अमूर्त आणि एक नैसर्गिक वारसा लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मूर्त आणि अमूर्त.
- 2प्राचीन स्थळे, इमारती, शिल्पे वगैरे.
- 3सण, कला-सादरीकरण, पारंपरिक ज्ञान वगैरे.
- 4प्राणी, वनस्पती, परिसंस्था आणि भूरूपांचा वारसा.
- 5युनेस्को (UNESCO).
- 6२०१२ मध्ये (पाठ्यपुस्तकानुसार).
- 7कारण तो आपली ओळख घडवतो आणि भावी पिढ्यांसाठी हवा.
- 8विद्यार्थ्याने स्थानिक उदाहरणे लिहावीत.
वारसा व्यवस्थापन, संग्रहालये आणि अभिलेखागारे
सहलीत किल्ल्यावर भिंतीवर नाव कोरले जाते, कचरा टाकला जातो. तो वारसा सांभाळण्याचे काम तज्ज्ञांचे आणि आपले दोघांचेही आहे.
सांस्कृतिक आणि नैसर्गिक वारशाचे जतन आणि संवर्धन करणे हे उपयोजित इतिहासाचे मुख्य काम आहे. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण, राज्य पुरातत्त्व विभाग आणि INTACH हे यात कार्यरत आहेत.
मुख्य कल्पना 1 : वारसा व्यवस्थापनाची तत्त्वे — (१) जतन आणि विकासाची कामे स्थळाच्या मूळ स्वरूपात बदल न करता व्हावीत. (२) स्थानिक सामाजिक रचना, लोकांची मानसिकता, त्यांच्या अडचणी आणि अपेक्षा यांचे सखोल सर्वेक्षण करावे. (३) स्थानिक लोकांच्या भावना दुखावणार नाहीत याची काळजी घ्यावी. (४) प्रकल्पात स्थानिकांचा सहभाग घ्यावा. (५) स्थानिक कौशल्यांना सर्जनशीलतेने वापरून उपजीविकेच्या चांगल्या संधी निर्माण कराव्यात.
मुख्य कल्पना 2 : संग्रहालये आणि अभिलेखागारे — संग्रहालयांत कलावस्तू आणि पुरावे जपले जातात, तर अभिलेखागारांत जुने दस्तऐवज, सरकारी नोंदी आणि जुने चित्रपट साठवले जातात. नवी दिल्लीत राष्ट्रीय अभिलेखागार आहे आणि प्रत्येक राज्याचे स्वतंत्र अभिलेखागार असते. पुण्यात राष्ट्रीय चित्रपट संग्रहालय (National Film Archive of India) आहे; दुर्मिळ चित्रपट मिळवणे आणि जपणे, त्यांचे दस्तऐवजीकरण करणे आणि ‘चित्रपट संस्कृती’ पसरवणे ही त्याची उद्दिष्टे.
मुख्य कल्पना 3 : संबंधित व्यावसायिक क्षेत्रे — संग्रहालये आणि अभिलेखागारे, ऐतिहासिक स्थळांचे जतन, पर्यटन आणि आतिथ्य, मनोरंजन आणि प्रसारमाध्यमे या क्षेत्रांत इतिहासाचे ज्ञान निर्णयांना मदत करते. स्थापत्यकार, अभियंते, इतिहासकार, पुरातत्त्वज्ञ, संग्रहालय अभिरक्षक, समाजशास्त्रज्ञ, अभिलेखागार व्यवस्थापक, कायदेतज्ज्ञ आणि छायाचित्रकार अशा तज्ज्ञांची गरज असते. ऐतिहासिक स्थळांची नासधूस टाळणे आवश्यक आहे.
- सोपे : जुन्या सरकारी नोंदींचे जतन कोठे? — अभिलेखागारात.
- मध्यम : राष्ट्रीय चित्रपट संग्रहालय कोठे? — पुणे.
- परीक्षा-प्रकार : किल्ल्यावर कोरलेली नावे — काय? — नासधूस (vandalism).
आकृतीत : वारसा व्यवस्थापनाचे टप्पे.
कोलकात्यातील ‘इंडियन म्युझियम’ १८१४ मध्ये एशियाटिक सोसायटीने स्थापन केले; डॅनिश वनस्पतिशास्त्रज्ञ नॅथॅनिएल वॅलिच हे संस्थापक आणि पहिले अभिरक्षक. जगातील सर्वात जुने संग्रहालय (इ.स.पू. सहावे शतक) मेसोपोटेमियातील ‘उर’ येथे सर लिओनार्ड वुली यांच्या उत्खननात (१९२२–१९३४) सापडले; राजकन्या एन्निगाल्दी हिने ते उभारले. (पाठ्यपुस्तकानुसार; पुस्तकाशी तपासा)
सर्वेक्षण-जतन-सहभाग-उपजीविका.
संग्रहालय आणि अभिलेखागार एकच नाहीत; संग्रहालयात वस्तू तर अभिलेखागारात दस्तऐवज जपले जातात.
आठवणीची युक्ती : पाच तत्त्वे. आठवणीची युक्ती: "मूळ स्वरूप, स्थानिक, भावना, सहभाग, कौशल्य".
फरक ओळखा
| संस्था | काय जपते | उदाहरण |
|---|---|---|
| संग्रहालय | कलावस्तू, पुरावे | इंडियन म्युझियम, कोलकाता |
| अभिलेखागार | दस्तऐवज, सरकारी नोंदी | राष्ट्रीय अभिलेखागार, नवी दिल्ली |
| चित्रपट संग्रहालय | दुर्मिळ चित्रपट | NFAI, पुणे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1वारसा जतनाचे काम कोणत्या संस्था करतात?
- 2वारसा व्यवस्थापनाची तत्त्वे सांगा.
- 3स्थानिकांचा सहभाग का महत्त्वाचा?
- 4अभिलेखागार म्हणजे काय?
- 5राष्ट्रीय चित्रपट संग्रहालयाची उद्दिष्टे सांगा.
- 6संग्रहालयाच्या कामात कोणते तज्ज्ञ लागतात?
- 7इतिहास संसाधनांच्या जतनासाठी १० उपाय सुचवा.
- 8वारसा प्रकल्पाद्वारे कोणती उद्दिष्टे साध्य करता येतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण, राज्य पुरातत्त्व विभाग, INTACH.
- 2मूळ स्वरूप जपणे, सर्वेक्षण, भावना जपणे, सहभाग, कौशल्यांचा वापर.
- 3जतन यशस्वी होते आणि उपजीविकेच्या संधी मिळतात.
- 4जुने दस्तऐवज, सरकारी नोंदी आणि चित्रपट जपणारी संस्था.
- 5दुर्मिळ चित्रपट जपणे, दस्तऐवजीकरण, चित्रपट संस्कृती पसरवणे.
- 6इतिहासकार, पुरातत्त्वज्ञ, अभिरक्षक, स्थापत्यकार इत्यादी.
- 7माहितीफलक, स्वच्छता, नासधूस रोखणे, प्रशिक्षण, निधी, मार्गदर्शक, कायदा, सहभाग, डिजिटल नोंदी, जनजागृती.
- 8जतन, जागृती, रोजगार, पर्यटन आणि शिक्षण.