कला, लोककला आणि अभिजात कला
आजी रांगोळी काढते, शेजारचे काका गाणे गातात आणि शाळेचे शिक्षक छान चित्र रेखाटतात. प्रत्येकजण आपल्या मनातले काहीतरी सुंदर रूपात मांडत असतो; तीच कला.
अनुभव, ज्ञान आणि भावना इतरांना सांगण्याची माणसाची नैसर्गिक ओढ जेव्हा सुंदर निर्मितीत उतरते, तेव्हा तिला कला म्हणतात. कलाकाराची कल्पनाशक्ती, संवेदनशीलता, भावनिक अवस्था आणि कौशल्य हे तिचे मूळ घटक आहेत.
मुख्य कल्पना 1 : दृककला आणि सादरीकरण कला — कलानिर्मितीचे दोन प्रकार आहेत. पहिला दृककला (Visual Arts), जसे चित्र आणि शिल्प; दुसरा ललित किंवा आंगिक कला (Performing Arts), जसे संगीत, नृत्य, नाट्य. जगात अनेक ठिकाणी आदिमानवाची गुहाचित्रे सापडली आहेत; यावरून दृककलेचा उगम अश्मयुगाइतका जुना आहे हे दिसते.
मुख्य कल्पना 2 : लोककला आणि अभिजात कला — लोककला प्रागैतिहासिक काळापासून चालत आलेली परंपरा आहे. ती लोकांच्या जगण्याचा नैसर्गिक भाग असल्याने उत्स्फूर्त असते आणि समाजातील सर्वांच्या सहभागातून घडते. अभिजात कला ठरलेल्या नियमांच्या चौकटीत सादर होते आणि तिच्यात प्रावीण्यासाठी दीर्घ प्रशिक्षण लागते.
मुख्य कल्पना 3 : कलाशैली — प्रत्येक कलाकाराची काम करण्याची स्वतःची पद्धत म्हणजे त्याची शैली. अनेक कलाकारांनी दीर्घकाळ एकच शैली वापरली तर ती परंपरा बनून ‘कलाशैली’ म्हणून रुजते. शैली विशिष्ट काळ आणि प्रदेशाची ओळख असते आणि कलेचा इतिहास अभ्यासायला उपयोगी पडते. उदा. मराठा चित्रशैली १७व्या शतकाच्या उत्तरार्धात विकसित होऊ लागली; ती वाई, मेणवली, सातारा येथील जुन्या वाड्यांतील भित्तिचित्रांत दिसते आणि तिच्यावर राजपूत व युरोपीय शैलींचा प्रभाव होता.
- सोपे : गुहेतील आदिमानवाचे चित्र — कोणता प्रकार? — दृककला.
- मध्यम : गावातील सर्वांनी मिळून केलेला सण-नृत्य? — लोककला.
- परीक्षा-प्रकार : वर्षानुवर्षे शिकून सादर होणारे शास्त्रीय गायन? — अभिजात कला.
आकृतीत : कला दोन प्रकारे आणि दोन परंपरांनी विभागली आहे.
लोककला = लोकांचा सहभाग; अभिजात = नियम आणि प्रशिक्षण.
लोककला म्हणजे कमी दर्जाची कला नव्हे; तिची परंपरा प्रागैतिहासिक काळापासूनची आहे.
आठवणीची युक्ती : दृक + सादरीकरण; लोक + अभिजात. आठवणीची युक्ती: "पाहा, सादर करा; लोक, नियम".
फरक ओळखा
| मुद्दा | लोककला | अभिजात कला |
|---|---|---|
| स्वरूप | उत्स्फूर्त | नियमबद्ध |
| निर्मिती | समाजाच्या सहभागातून | प्रशिक्षित कलाकारांकडून |
| शिक्षण | जगण्यातून | दीर्घ प्रशिक्षण |
सरावासाठी प्रश्न
- 1कला म्हणजे काय?
- 2दृककला आणि सादरीकरण कला यांचे दोन प्रकार सांगा.
- 3लोककला उत्स्फूर्त का असते?
- 4अभिजात कलेसाठी काय आवश्यक असते?
- 5कलाशैली म्हणजे काय?
- 6मराठा चित्रशैलीची वैशिष्ट्ये आणि ठिकाणे लिहा.
- 7कलेचा इतिहास अभ्यासताना शैली का उपयोगी?
- 8तुमच्या भागातील एक लोककला आणि एक अभिजात कला उदाहरणासह तुलना करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सुंदर निर्मितीतून अनुभव, ज्ञान, भावना सांगण्याची कृती.
- 2दृक: चित्र, शिल्प; सादरीकरण: संगीत, नृत्य.
- 3ती लोकांच्या जगण्याचा नैसर्गिक भाग असते.
- 4ठरलेल्या नियमांची चौकट आणि दीर्घ प्रशिक्षण.
- 5अनेक कलाकारांनी दीर्घकाळ वापरलेली स्थापित पद्धत.
- 6रंगीत भित्तिचित्रे; वाई, मेणवली, सातारा; राजपूत-युरोपीय प्रभाव.
- 7कारण शैली काळ आणि प्रदेशाची ओळख आणि जीवनपद्धती दाखवते.
- 8विद्यार्थ्याने स्थानिक उदाहरणे घ्यावीत.
दृककला: चित्रकला
घराच्या भिंतीवर काढलेली वारली चित्रे किंवा ऐतिहासिक वाड्याच्या भिंतीवरील जुनी चित्रे पाहिली की त्या काळचे लोक कसे राहत, काय घालत हे समजते.
चित्रे द्विमितीय असतात: खडक, भिंती, कागद, कॅनव्हास किंवा मातीची भांडी अशा पृष्ठभागांवर काढलेली रेखाटने आणि रंगचित्रे. अजिंठा लेण्यांतील बोधिसत्त्व पद्मपाणीचे भित्तिचित्र चित्रकलेच्या सर्वोत्तम उदाहरणांपैकी मानले जाते.
मुख्य कल्पना 1 : लोकचित्रशैली — अश्मयुगातील खडकचित्रे अनेक देशांत सापडली आहेत. भारतात मध्य प्रदेश, उत्तर प्रदेश, बिहार, उत्तराखंड, कर्नाटक, आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणा येथे खडकचित्र स्थळे आहेत; भीमबेटकाची चित्रे प्रसिद्ध आणि ते जागतिक वारसा स्थळ आहे. त्यात काळा, लाल, पांढरा हे नैसर्गिक पदार्थांपासून केलेले रंग वापरले आणि मानव, प्राणी, भौमितिक आकृत्या दिसतात. घराच्या भिंती-अंगणात रांगोळी काढणे आणि चित्रफलकांतून कथा सांगणे यातून प्रादेशिक लोकचित्रशैली विकसित झाल्या; महाराष्ट्रातील वारली आणि पिंगुळी/चित्रकथी या उत्तम उदाहरणे आहेत.
मुख्य कल्पना 2 : अभिजात शैली आणि लघुचित्रे — प्राचीन ग्रंथांत ६४ कला सांगितल्या असून चित्रकलेला ‘आलेख्यम्’ म्हटले आहे. तिचे सहा अंग (षडंग): रूपभेद, प्रमाण, भाव, लावण्ययोजना, सादृश्यता, वर्णिकाभंग. हस्तलिखितांतील लघुचित्रांवर सुरुवातीला इराणी शैलीचा प्रभाव होता; दख्खनच्या सुलतानांच्या आश्रयाने दख्खनी लघुचित्रशैली, तर अकबराच्या काळात भारतीय-इराणी संगमातून मुघल लघुचित्रशैली विकसित झाली.
मुख्य कल्पना 3 : पाश्चात्त्य शैली आणि कला शिक्षण — ब्रिटिश काळात भारतीय कलाकार युरोपीय शैलीच्या प्रभावाखाली आले; वस्तूचे हुबेहूब चित्रण हे या शैलीचे वैशिष्ट्य. स्कॉटिश कलाकार जेम्स वेल्स यांनी सवाई माधवराव पेशव्यांच्या काळात पुण्यातील शनिवारवाड्यात कलाशाळा चालवली; गंगाराम तांबट हे मराठी कलाकार त्यांच्याबरोबर काम करत होते. १८५७ मध्ये स्थापन झालेल्या जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट अँड इंडस्ट्रीमध्ये युरोपीय शैलीचे शिक्षण मिळे; पेस्तनजी बोमनजी यांनी अजिंठा चित्रांच्या प्रतिकृती बनवल्या.
- सोपे : भीमबेटकाची चित्रे — कोणत्या प्रकारची? — लोक/खडकचित्रे.
- मध्यम : अजिंठा येथील पद्मपाणी — काय? — अभिजात भित्तिचित्र.
- परीक्षा-प्रकार : हुबेहूब चित्रण — कोणत्या शैलीचे वैशिष्ट्य? — युरोपीय.
आकृतीत : चित्रशैलींचा काळक्रम.
वारली चित्रशैली लोकप्रिय करण्यात ठाणे जिल्ह्यातील कलाकार जिव्या सोमा म्हशे यांचा मोठा वाटा; त्यांना २०११ मध्ये पद्मश्री मिळाली. चित्रकथी परंपरेचा उल्लेख बाराव्या शतकातील चालुक्य राजा सोमेश्वर याच्या ‘मानसोल्लास’ ग्रंथात आहे; गंगाराम तांबट यांची वेरूळ-कार्ले लेण्यांची रेखाटने अमेरिकेतील येल विद्यापीठाच्या संग्रहात आहेत. (पाठ्यपुस्तकानुसार; पुस्तकाशी तपासा)
खडक → भिंत → लघुचित्र → युरोपीय.
लघुचित्रे म्हणजे फक्त लहान चित्रे नव्हेत; ती हस्तलिखितांत वापरलेली विशिष्ट शैलीची चित्रे आहेत.
आठवणीची युक्ती : चित्र = द्विमितीय. आठवणीची युक्ती: "खडक, भिंत, पान, कॅनव्हास".
फरक ओळखा
| शैली | कुठे / केव्हा | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| वारली | महाराष्ट्र (ठाणे जिल्हा) | लोकशैली, भित्तिचित्र |
| मुघल लघुचित्र | अकबराचा काळ | भारतीय-इराणी संगम |
| युरोपीय | ब्रिटिश काळ | हुबेहूब चित्रण |
सरावासाठी प्रश्न
- 1चित्रकला म्हणजे काय?
- 2खडकचित्रांत कोणते रंग आणि आकृत्या असत?
- 3वारली चित्रशैलीबद्दल थोडक्यात लिहा.
- 4चित्रकथी परंपरा काय आहे आणि ती का जपली पाहिजे?
- 5चित्रकलेचे षडंग कोणते?
- 6दख्खनी आणि मुघल लघुचित्रशैली कशा विकसित झाल्या?
- 7जेम्स वेल्स आणि गंगाराम तांबट यांचा संबंध स्पष्ट करा.
- 8जे. जे. स्कूलचे महत्त्व तुमच्या शब्दांत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1द्विमितीय रेखाटने आणि रंगचित्रे.
- 2काळा, लाल, पांढरा; मानव, प्राणी, भौमितिक आकृत्या.
- 3महाराष्ट्रातील लोकशैली; जिव्या सोमा म्हशे यांनी लोकप्रिय केली.
- 4रामायण-महाभारताच्या कथा चित्रांतून सांगणे; लुप्त होत असल्याने.
- 5रूपभेद, प्रमाण, भाव, लावण्ययोजना, सादृश्यता, वर्णिकाभंग.
- 6सुलतानांच्या आश्रयाने; अकबराच्या काळात भारतीय-इराणी संगमातून.
- 7वेल्स पुण्यात कलाशाळा चालवत; तांबट त्यांच्याबरोबर काम करत.
- 8युरोपीय शैलीचे शिक्षण आणि अजिंठा प्रतिकृतींचे कार्य.
शिल्पकला आणि स्थापत्य
गणपतीची मातीची मूर्ती आपण हाताने घडवतो आणि जुने मंदिर किंवा किल्ला दगडाचा असतो. मूर्ती आणि इमारत दोन्ही त्रिमितीय; म्हणून त्यांचा इतिहास एकत्र पाहता येतो.
शिल्पे त्रिमितीय असतात: मूर्ती, पुतळे, भांडी आणि कलात्मक सजावट असलेल्या वस्तू. ती दगडात कोरून, धातूत साच्यात ओतून किंवा मातीत हाताने/साच्याने घडवतात.
मुख्य कल्पना 1 : शिल्पकला: लोक आणि अभिजात — मातीच्या मूर्ती घडवण्याची प्रथा हडप्पा काळापासून आजपर्यंत चालू आहे; गणेशमूर्ती, गौरीचे मुखवटे, बैलपोळ्याचे बैल, वीरगळ ही लोकशिल्पांची उदाहरणे. हडप्पाचे शिक्के, दगड-कांस्याचे पुतळे ५००० वर्षांपेक्षा जुनी परंपरा दाखवतात. मौर्य काळात अशोकस्तंभांपासून मोठ्या शिल्पांची परंपरा सुरू झाली; सारनाथच्या अशोकस्तंभावरील सिंहशीर्ष हे भारताचे राजचिन्ह आहे. गांधार शैली (इ.स.पू. दुसरे शतक; ग्रीक-इराणी प्रभाव) आणि कुषाण काळातील मथुरा शैली; मथुरेने भारतीय मूर्तिशास्त्राचा पाया घातला; गुप्त काळात मूर्तिशास्त्राचे नियम ठरले; चोल राजांच्या आश्रयाने (९ ते १३वे शतक) नटराज, शिव-पार्वतीच्या कांस्यमूर्ती घडल्या.
मुख्य कल्पना 2 : लेणी आणि मंदिर स्थापत्य — खडकात कोरलेल्या लेण्यांची परंपरा इ.स.पू. तिसऱ्या शतकात भारतात सुरू झाली; लेणे म्हणजे स्थापत्य आणि शिल्पाचा संगम. वेरूळचे कैलास मंदिर एकाच खडकातून कोरलेले अद्वितीय एकाश्म शिल्प आहे. सांची आणि भारहूतचे स्तूप, इंडोनेशियातील बोरोबुदुर स्तूप (८–९वे शतक) बौद्ध परंपरा दाखवतात. मंदिर स्थापत्य चौथ्या शतकात गुप्त काळात सुरू झाले, आठव्या शतकापर्यंत शिखरावर पोहोचले. शिखरावरून शैली ओळखतात: उत्तरेची नागर, दक्षिणेची द्रविड, दोहोंचा संगम वेसर; मध्य प्रदेश-महाराष्ट्रातील भूमिज शैली नागराशी साम्य दाखवते.
मुख्य कल्पना 3 : हेमाडपंती, इस्लामी आणि इंडो-गॉथिक — महाराष्ट्रात १२–१३व्या शतकातील मंदिरे हेमाडपंती म्हणतात; बाह्य भिंती तारकाकृती, दगड चुना न वापरता खाचांनी (tenon-mortise) जोडलेले. उदा. अंबरनाथचे अंबरेश्वर, सिन्नरचे गोंदेश्वर, हिंगोलीतील औंढा नागनाथ. मध्ययुगात पर्शियन, मध्य आशियाई, अरबी आणि भारतीय शैली मिसळून भारतीय-इस्लामी स्थापत्य घडले: दिल्लीजवळील कुतुबमिनार, आग्र्याचा ताजमहाल, कर्नाटकातील विजापूरचा गोल घुमट. ब्रिटिश काळात इंडो-गॉथिक शैली आली: चर्च, कार्यालये, रेल्वे स्थानके; मुंबईचे छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस हे त्याचे सर्वोत्तम उदाहरण.
- सोपे : एकाच खडकातून कोरलेले मंदिर? — कैलास, वेरूळ.
- मध्यम : शिखर कसे ओळखतात? — नागर, द्रविड, वेसर.
- परीक्षा-प्रकार : तारकाकृती भिंती, चुना नाही? — हेमाडपंती.
आकृतीत : मंदिर शैलींचे प्रकार.
अजिंठा आणि वेरूळ लेणी १९८३ मध्ये जागतिक वारसा झाली; बोरोबुदुर स्तूप १९९१ मध्ये; कुतुबमिनार ७३ मीटर उंच आहे आणि त्याचे बांधकाम कुतुबुद्दीन ऐबकाच्या काळात सुरू होऊन फिरोजशाह तुघलकाच्या काळात पूर्ण झाले. (पाठ्यपुस्तकानुसार; पुस्तकाशी तपासा)
नागर उत्तरेचे, द्रविड दक्षिणेचे, वेसर दोन्हींचे.
सांची स्तूप अशोकाच्या काळातील, पण त्याची सुंदर शिल्पे नंतर जोडली गेली असे मानतात.
आठवणीची युक्ती : त्रिमितीय = शिल्प. आठवणीची युक्ती: "खडक कोरा, धातू ओता, माती घडवा".
फरक ओळखा
| शैली | वैशिष्ट्य | उदाहरण |
|---|---|---|
| नागर | उत्तर भारतीय शिखर | भूमिज शैली साम्य |
| द्रविड | दक्षिणेतील गोपुर | दक्षिण भारत |
| हेमाडपंती | तारकाकृती, चुनाविना | गोंदेश्वर, सिन्नर |
सरावासाठी प्रश्न
- 1शिल्पकला म्हणजे काय?
- 2लोकशिल्प परंपरेची उदाहरणे द्या.
- 3मथुरा शैलीचे महत्त्व सांगा.
- 4लेणी म्हणजे स्थापत्य आणि शिल्पाचा संगम कसा?
- 5नागर, द्रविड आणि वेसर शैलींतील फरक सांगा.
- 6हेमाडपंती मंदिराची वैशिष्ट्ये लिहा.
- 7भारतीय-इस्लामी स्थापत्याची वैशिष्ट्ये उदाहरणांसह लिहा.
- 8इंडो-गॉथिक शैलीची उदाहरणे आणि ती का उभारली गेली ते लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1त्रिमितीय मूर्ती, पुतळे, भांडी वगैरे.
- 2गणेशमूर्ती, गौरी मुखवटे, बैलपोळ्याचे बैल, वीरगळ.
- 3मथुरेने भारतीय मूर्तिशास्त्राचा पाया घातला.
- 4प्रवेशद्वार, खांब, मूर्ती यांत शिल्प आणि रचनेत स्थापत्य.
- 5नागर उत्तरेकडील, द्रविड गोपुरवाली दक्षिणेतील, वेसर दोहोंचा संगम.
- 6तारकाकृती भिंती, चुनाविना दगडांची जुळणी, प्रकाश-सावलीचा परिणाम.
- 7विविध शैलींचा संगम; कुतुबमिनार, ताजमहाल, गोल घुमट.
- 8सीएसएमटी, चर्च; ब्रिटिश वास्तूंची गरज.
सादरीकरण कला, उपयोजित कला आणि करिअर
लग्नात लावणी, कीर्तन किंवा जागरण-गोंधळ पाहतो; आणि लग्नपत्रिका, मंडप-सजावट कोणीतरी डिझाइन करतो. म्हणजे कला सादरही होते आणि कामातही येते.
गाणे, वाद्य, नृत्य आणि नाट्य ही सादरीकरण कला. उपयुक्ततेच्या हेतूने केलेली कलानिर्मिती म्हणजे उपयोजित कला.
मुख्य कल्पना 1 : लोक आणि अभिजात सादरीकरण — लोकगीत, लोकवाद्य, लोकनृत्य आणि लोकनाट्य प्रत्येक प्रदेशाची ओळख असते; महाराष्ट्रात कोळीनृत्य, तारपा नृत्य, कोकणातील दशावतार, पोवाडा, कीर्तन, जागर-गोंधळ ही उदाहरणे, जी सण आणि सामाजिक जीवनाचा भाग म्हणून विकसित झाली. अभिजात कलेत भरतमुनींचे नाट्यशास्त्र हा संगीत आणि नाट्यावरील सर्वांत जुना ग्रंथ मानतात. नऊ रस: शृंगार, हास्य, बीभत्स, रौद्र, करुण, वीर, भयानक, अद्भुत, शांत. भारतीय अभिजात संगीताच्या दोन शाखा: हिंदुस्तानी आणि कर्नाटक; नृत्यांत कथक, लावणी, ओडिसी, भरतनाट्यम, कुचिपुडी, कथकली, मोहिनीअट्टम.
मुख्य कल्पना 2 : उत्सव आणि प्रयोग — स्वातंत्र्यानंतर संगीत-नृत्याचे उत्सव सामान्य लोकांपर्यंत कला पोहोचवण्यासाठी भरवले जातात; पुण्याचा सवाई गंधर्व महोत्सव प्रसिद्ध. अलीकडे पारंपरिक शैलीच्या मर्यादा ओलांडून फ्यूजनचे प्रयोग होतात; पं. उदय शंकर यांनी भारतीय शास्त्रीय नृत्य आणि युरोपीय ऑपेरा यांचा संगम करून आणि लोकनृत्ये घेऊन नवी शैली घडवली. त्यामुळे सादरीकरण कलेची व्याप्ती वाढत आहे.
मुख्य कल्पना 3 : उपयोजित कला आणि संधी — उपयोजित कला: जाहिरात, आतील सजावट, रंगमंच-सजावट, चित्रपट-दूरदर्शन कला दिग्दर्शन, पुस्तक मांडणी, सुलेखन, शुभेच्छा-निमंत्रण पत्रिका, स्थापत्य, छायाचित्रण, कॉम्प्युटरवरील ग्राफिक्स, धातू-माती-बांबू-काच-कापडाच्या कलात्मक वस्तू. यासाठी प्रशिक्षित लोक आणि नियोजन लागते; नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ डिझाईन, अहमदाबाद ही जगप्रसिद्ध संस्था आहे (२०१५ पासून ऑनलाइन अभ्यासक्रम). कला इतिहासकार पत्रकारितेत काम करू शकतात; कला बाजारात वस्तूची किंमत आणि अस्सलपणा ठरवण्यासाठी जाणकार लागतात; वारसा व्यवस्थापन, सांस्कृतिक पर्यटन, संग्रहालय-अभिलेखागार, ग्रंथालय, पुरातत्त्व संशोधन, भारतविद्या ही क्षेत्रे आहेत.
- सोपे : लग्नपत्रिकेची रचना — काय? — उपयोजित कला.
- मध्यम : पोवाडा — कोणता प्रकार? — लोककला (सादरीकरण).
- परीक्षा-प्रकार : कलावस्तूची खरेपणा तपासणे — कोणाचे काम? — कला इतिहासाचा जाणकार.
आकृतीत : कलेशी संबंधित संधी.
सादर + उपयोग = करिअर.
कलेचे शिक्षण म्हणजे फक्त कलाकार होणे नव्हे; डिझाइन, पत्रकारिता, संग्रहालय अशा अनेक संधी आहेत.
आठवणीची युक्ती : नऊ रस. आठवणीची युक्ती: "शृंगार हास्य बीभत्स रौद्र, करुण वीर भयानक अद्भुत शांत" असे म्हणत पाठ करा.
फरक ओळखा
| प्रकार | उदाहरणे | उद्देश |
|---|---|---|
| लोक सादरीकरण | पोवाडा, कीर्तन, दशावतार | सण आणि सामाजिक जीवन |
| अभिजात सादरीकरण | कथक, भरतनाट्यम | शास्त्रशुद्ध सादरीकरण |
| उपयोजित कला | जाहिरात, ग्राफिक्स | उपयुक्तता आणि उत्पन्न |
सरावासाठी प्रश्न
- 1लोकसादरीकरण कलांची महाराष्ट्रातील उदाहरणे द्या.
- 2नाट्यशास्त्र कोणी लिहिले?
- 3नऊ रसांची नावे लिहा.
- 4भारतीय अभिजात संगीताच्या दोन शाखा कोणत्या?
- 5उदय शंकर यांनी कोणता नवा प्रयोग केला?
- 6उपयोजित कला म्हणजे काय? दोन उदाहरणे द्या.
- 7कला क्षेत्रात कोणत्या व्यावसायिक संधी आहेत?
- 8कला बाजारात जाणकाराची गरज का असते ते स्पष्ट करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कोळीनृत्य, तारपा नृत्य, पोवाडा, कीर्तन, दशावतार.
- 2भरतमुनी.
- 3शृंगार, हास्य, बीभत्स, रौद्र, करुण, वीर, भयानक, अद्भुत, शांत.
- 4हिंदुस्तानी आणि कर्नाटक.
- 5भारतीय शास्त्रीय नृत्य आणि युरोपीय ऑपेराचा संगम.
- 6उपयुक्ततेच्या हेतूची कला; जाहिरात, ग्राफिक्स.
- 7पत्रकारिता, कला बाजार, वारसा व्यवस्थापन, संग्रहालय, डिझाईन.
- 8कारण मूल्य आणि अस्सलपणा ठरवायला कला इतिहासाचे खोल ज्ञान लागते.