प्रसारमाध्यमे आणि सुरुवातीची वृत्तपत्रे
गावात बातमी देण्यासाठी पूर्वी दवंडी पिटणारा ढोल वाजवत फिरत असे. आज मोबाइलवर क्षणात बातमी मिळते. बातमी लोकांपर्यंत पोहोचवण्याचे साधन म्हणजे माध्यम.
‘मास’ म्हणजे लोकसमूह आणि ‘मीडिया’ म्हणजे संपर्काची विविध साधने; म्हणजे प्रसारमाध्यमे हे मोठ्या जनसमूहाशी संवाद साधण्याचे क्षेत्र आहे. भारतात छपाई तंत्र आणि वृत्तपत्रे ब्रिटिशांच्या आगमनानंतर आली; वृत्तपत्र हे ज्ञान आणि माहिती पसरवणारे पहिले प्रसारमाध्यम.
मुख्य कल्पना 1 : वृत्तपत्राचे पूर्वरूप — वृत्तपत्र म्हणजे नियमित वेळी छापून वितरित होणारे प्रकाशन; त्यात बातम्या, संपादकीय, लोकांची मते आणि मनोरंजन असते. वृत्तपत्रे चालू घटनांची नोंद करणारे ऐतिहासिक दस्तऐवज असतात. आधी इजिप्तमध्ये राजाज्ञा सार्वजनिक ठिकाणी लावत; सम्राट अशोकानेही शिलालेखांतून प्रजेपर्यंत संदेश पोहोचवला. रोममध्ये ज्युलियस सीझरच्या काळात ‘आक्टा दिउर्ना’ (रोजच्या घटना) सार्वजनिक ठिकाणी लावली जात. प्रवासी आणि राजदूतही बातम्या आणत.
मुख्य कल्पना 2 : भारतातील पहिली वृत्तपत्रे — इंग्रजीतील पहिले वृत्तपत्र ‘बेंगॉल गॅझेट’ (‘कलकत्ता जनरल अॅडव्हर्टायझर’) २९ जानेवारी १७८० रोजी आयरिश गृहस्थ जेम्स ऑगस्टस हिकी याने सुरू केले. मराठीतील पहिले वृत्तपत्र ‘दर्पण’ १८३२ मध्ये मुंबईत बाळशास्त्री जांभेकरांनी सुरू केले; ते ‘आद्य संपादक’ मानले जातात आणि त्यांचा जन्मदिवस ६ जानेवारी महाराष्ट्रात ‘पत्रकार दिन’ म्हणून पाळतात. जांभेकरांनी ‘दिग्दर्शन’ हे मराठीतील पहिले मासिक सुरू केले.
मुख्य कल्पना 3 : इतर महत्त्वाची वृत्तपत्रे — ‘दर्पण’मधील बातम्या तत्कालीन राजकीय, आर्थिक, सामाजिक घटना समजायला उपयोगी. ‘प्रभाकर’ (भाऊ महाजन) मध्ये फ्रेंच राज्यक्रांतीचा इतिहास आणि लोकहितवादी गोपाळ हरी देशमुखांची ‘शतपत्रे’ छापली गेली. ‘ज्ञानोदय’ने १८४२ मध्ये आशियाचा आणि १८५१ मध्ये युरोपचा नकाशा छापला; भारतीय वृत्तपत्रात चित्र छापण्याचा मान त्याला; रेल्वे सुरू झाल्याची बातमी ‘चाक्या म्हसोबा’ या शीर्षकाने दिली. ‘इंदुप्रकाश’ने विधवाविवाहाला पाठिंबा दिला; ‘दीनबंधू’ (कृष्णराव भालेकर, महात्मा फुले यांचे जवळचे सहकारी) बहुजन समाजाचे प्रश्न मांडत असे. ‘केसरी’ आणि ‘मराठा’ १८८१ मध्ये गोपाळ गणेश आगरकर आणि बाळ गंगाधर टिळक यांनी सुरू केली; ती स्वातंत्र्यपूर्व काळातील सामाजिक-राजकीय प्रश्न मांडत.
- सोपे : मराठीतील पहिले वृत्तपत्र? — दर्पण.
- मध्यम : चित्र छापणारे पहिले भारतीय वृत्तपत्र? — ज्ञानोदय.
- परीक्षा-प्रकार : पत्रकार दिन कधी? — ६ जानेवारी.
आकृतीत : वृत्तपत्रांचा काळक्रम.
हिकीचे ‘बेंगॉल गॅझेट’ हे आशियातील पहिले छापील वृत्तपत्र मानले जाते; त्याचा पहिला अंक २९ जानेवारी १७८० रोजी कलकत्त्यात निघाला आणि १७८२ मध्ये ते बंद पडले. (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा)
८०-३२-४२-८१.
‘दर्पण’ भारतातील पहिले वृत्तपत्र नाही; ते मराठीतील पहिले आहे. भारतातील पहिले इंग्रजी वृत्तपत्र बेंगॉल गॅझेट.
आठवणीची युक्ती : भारत: १७८०; मराठी: १८३२. आठवणीची युक्ती: "सतराशे ऐंशी, अठराशे बत्तीस".
फरक ओळखा
| वृत्तपत्र | संस्थापक | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| दर्पण | बाळशास्त्री जांभेकर | पहिले मराठी, १८३२ |
| दीनबंधू | कृष्णराव भालेकर | बहुजनांचे प्रश्न |
| केसरी, मराठा | आगरकर, टिळक | १८८१, स्वातंत्र्यपूर्व प्रश्न |
सरावासाठी प्रश्न
- 1‘मास मीडिया’ म्हणजे काय?
- 2वृत्तपत्र म्हणजे काय?
- 3वृत्तपत्रांचे पूर्वरूप कोणते होते?
- 4बेंगॉल गॅझेट कोणी आणि कधी सुरू केले?
- 5बाळशास्त्री जांभेकरांचे योगदान सांगा.
- 6‘ज्ञानोदय’चे वैशिष्ट्य काय?
- 7स्वातंत्र्यलढ्यात वृत्तपत्रांची भूमिका लिहा.
- 8जुनी बातमी कोणत्या ऐतिहासिक घटनेचा पुरावा ठरते, एक उदाहरण द्या.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जनसमूहाशी संवाद साधणारे संपर्क क्षेत्र.
- 2नियमित वेळी छापून वितरित होणारे प्रकाशन.
- 3शिलालेख, राजाज्ञा, आक्टा दिउर्ना, हस्तपत्रके.
- 4जेम्स ऑगस्टस हिकी; २९ जानेवारी १७८०.
- 5दर्पण, दिग्दर्शन; आद्य संपादक.
- 6पहिल्यांदा चित्र (नकाशा) छापले.
- 7सामाजिक जागृती आणि राजकीय प्रश्न मांडले (केसरी, मराठा).
- 8उदा. चाक्या म्हसोबाने रेल्वे सुरू झाल्याची नोंद दिली.
नियतकालिके, रेडिओ आणि दूरचित्रवाणी
घरातल्या रेडिओवर सकाळी भक्तिगीते, दुपारी बातम्या; आणि संध्याकाळी टीव्हीवर मालिका. प्रत्येक माध्यमाची आपली पद्धत असते.
नियतकालिके, रेडिओ आणि दूरचित्रवाणी ही प्रसारमाध्यमांची पुढची रूपे. नियतकालिके साप्ताहिक, मासिक, त्रैमासिक अशा ठरावीक कालावधीने निघतात.
मुख्य कल्पना 1 : नियतकालिके आणि डिजिटल पत्रकारिता — नियतकालिके साप्ताहिक, पाक्षिक, मासिक, द्वैमासिक, त्रैमासिक, सहामाही, वार्षिक असतात. ‘प्रगती’ (१९२९, त्र्यंबक शंकर शेजवलकर) हे इतिहासलेखन करणारे नियतकालिक होते. आज ‘भारतीय इतिहास आणि संस्कृती’, ‘मराठवाडा इतिहास परिषद पत्रिका’ अशी इतिहासाला वाहिलेली नियतकालिके आहेत. इलेक्ट्रॉनिक किंवा डिजिटल पत्रकारितेत वेब पोर्टल, समाजमाध्यमे, वेब चॅनेल, ‘यूट्यूब’ यांतून ऐतिहासिक मजकूर लोकांपर्यंत पोहोचतो. अनेक वृत्तपत्रांनी ई-वृत्तपत्रे सुरू केली आहेत.
मुख्य कल्पना 2 : रेडिओ — ‘इंडियन ब्रॉडकास्टिंग कंपनी’ (IBC) या खासगी कंपनीने रोजचे कार्यक्रम प्रसारित केले; ती सरकारने ताब्यात घेऊन ‘इंडियन स्टेट ब्रॉडकास्टिंग सर्व्हिस’ (ISBS) झाली आणि ८ जून १९३६ रोजी तिचे नाव ‘ऑल इंडिया रेडिओ’ (AIR) झाले. IBC च्या मुंबई केंद्रावरून २३ जुलै १९२७ रोजी भारतातील पहिले इंग्रजी बातमीपत्र प्रसारित झाले. स्वातंत्र्यानंतर AIR माहिती व प्रसारण मंत्रालयाचा भाग झाला. पाठ्यपुस्तकानुसार ‘आकाशवाणी’ हे नाव कवी पं. नरेंद्र शर्मा यांच्या सूचनेवरून पडले. आकाशवाणी मनोरंजन, जागृती आणि साहित्य कार्यक्रम तसेच शेतकरी, कामगार, युवक, महिलांसाठी खास कार्यक्रम देते; ‘विविध भारती’ २४ प्रादेशिक भाषा आणि १४६ बोलींमध्ये प्रसारित होते; ‘रेडिओ मिर्ची’ सारखी नवी वाहिन्याही आहेत.
मुख्य कल्पना 3 : दूरचित्रवाणी — दिल्ली दूरदर्शन केंद्राचे उद्घाटन देशाचे पहिले राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी १५ सप्टेंबर १९५९ रोजी केले. मुंबई केंद्राचे प्रक्षेपण १ मे १९७२ ला सुरू झाले. रंगीत दूरचित्रवाणी १५ ऑगस्ट १९८२ ला आली. १९९१ मध्ये सरकारने खासगी राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय वाहिन्यांना परवानगी दिली; त्यामुळे भारतीयांना आंतरराष्ट्रीय घटना दूरचित्रवाणीवर पाहता येऊ लागल्या. दूरचित्रवाणी हे दृक्-श्राव्य माध्यम असल्याने वृत्तपत्र आणि रेडिओच्या मर्यादा ओलांडून घटनेची प्रत्यक्ष दृश्ये दाखवते.
- सोपे : २३ जुलै १९२७ — काय? — पहिले इंग्रजी बातमीपत्र (IBC, मुंबई).
- मध्यम : १५ सप्टेंबर १९५९ — काय? — दिल्ली दूरदर्शन उद्घाटन.
- परीक्षा-प्रकार : १५ ऑगस्ट १९८२ — काय? — रंगीत टीव्ही.
आकृतीत : रेडिओ आणि टीव्हीचा काळक्रम.
८ जून १९३६ रोजी इंडियन स्टेट ब्रॉडकास्टिंग सर्व्हिसचे नाव ‘ऑल इंडिया रेडिओ’ झाले (अनेक स्रोतांनुसार); ‘आकाशवाणी’ हे नाव १९५६ मध्ये अधिकृतपणे स्वीकारले गेले. ते नाव कोणी सुचवले याबद्दल स्रोतांत वेगवेगळे उल्लेख आहेत (काही ठिकाणी रवींद्रनाथ टागोरांच्या कवितेचा उल्लेख), म्हणून पुस्तकाशी तपासा.
२७-३६-५९-९१.
आकाशवाणी आणि दूरदर्शन एकच नाहीत; आकाशवाणी रेडिओ आहे, दूरदर्शन दूरचित्रवाणी.
आठवणीची युक्ती : रेडिओ = ऐकणे; टीव्ही = ऐकणे + पाहणे. आठवणीची युक्ती: "कान, डोळे".
फरक ओळखा
| माध्यम | स्वरूप | एक मुख्य तारीख |
|---|---|---|
| वृत्तपत्र | छापील | २९ जानेवारी १७८० |
| रेडिओ | श्राव्य | ८ जून १९३६ |
| दूरचित्रवाणी | दृक्-श्राव्य | १५ सप्टेंबर १९५९ |
सरावासाठी प्रश्न
- 1नियतकालिके म्हणजे काय?
- 2डिजिटल पत्रकारितेची साधने कोणती?
- 3IBC पासून AIR पर्यंतचा प्रवास सांगा.
- 4‘विविध भारती’चे वैशिष्ट्य सांगा.
- 5दिल्ली दूरदर्शन केंद्राचे उद्घाटन कधी आणि कोणी केले?
- 6१९९१ मधील निर्णयाचा परिणाम काय झाला?
- 7दूरचित्रवाणी हे दृक्-श्राव्य माध्यम कसे?
- 8वृत्तपत्र, रेडिओ आणि टीव्ही यांची तुलना करणारा तक्ता तयार करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ठरावीक कालावधीने निघणारी प्रकाशने.
- 2वेब पोर्टल, समाजमाध्यमे, वेब चॅनेल, यूट्यूब.
- 3IBC → सरकारने ताब्यात → ISBS → ८ जून १९३६ AIR.
- 4२४ प्रादेशिक भाषा आणि १४६ बोलींत प्रसारण.
- 5१५ सप्टेंबर १९५९; डॉ. राजेंद्र प्रसाद.
- 6आंतरराष्ट्रीय घटना टीव्हीवर पाहता येऊ लागल्या.
- 7कारण त्यात आवाज आणि दृश्य दोन्ही असतात.
- 8विद्यार्थ्याने सुरुवात, स्वरूप आणि कार्य अशा रकान्यांत लिहावे.
प्रसारमाध्यमे का आणि चिकित्सक समज
व्हॉट्सअॅपवर आलेली एखादी बातमी पुढे पाठवण्याआधी ती खरी आहे का हे तपासणे शहाणपणाचे असते. माध्यमांतून आलेली माहिती नेहमी तपासून घ्यायची असते.
माध्यमातून मिळालेली माहिती तपासून, पडताळून आणि प्रश्न विचारून स्वीकारणे म्हणजे चिकित्सक समज. माध्यमांतील बातमी किंवा माहिती नेहमी अचूक सत्य असेलच असे नाही.
मुख्य कल्पना 1 : प्रसारमाध्यमे का हवीत — समाजातील सर्व स्तरांपर्यंत माहितीचा मुक्त प्रवाह पोहोचावा म्हणून प्रसारमाध्यमे हवीत. वृत्तपत्रातील संपादकीय, स्तंभ आणि पुरवण्या महत्त्वाचे भाग; वाचकांना स्वतःचे मत मांडायला व्यासपीठ मिळते. वृत्तपत्रे लोकशाही मजबूत करायला मदत करतात आणि त्यांना लोकशाहीचा चौथा स्तंभ म्हटले गेले आहे. दूरचित्रवाणी घटना प्रत्यक्ष जशी घडते तशी दाखवते; त्यासाठी अजूनपर्यंत दुसरा पर्याय नाही.
मुख्य कल्पना 2 : चिकित्सक समज — माध्यमांतील बातमी स्वीकारण्याआधी ती काळजीपूर्वक तपासली पाहिजे. स्रोत कोणता, इतर स्रोतांत तीच माहिती आहे का, पुरावा काय, हे प्रश्न विचारावेत. एखादी बातमी खोटी असू शकते, अर्धसत्य असू शकते किंवा जाणूनबुजून बदललेली असू शकते. म्हणून ऐतिहासिक माहिती वाचतानाही स्रोताची खात्री करावी.
मुख्य कल्पना 3 : इतिहास आणि बातमीची पडताळणी — इतिहासाची पद्धत म्हणजे स्रोत तपासणे, त्यांची विश्वासार्हता ठरवणे, इतर स्रोतांशी तुलना करणे आणि मगच निष्कर्ष काढणे. हीच पद्धत आजच्या माध्यमांतील माहितीला लागू करता येते. म्हणून इतिहासाचा अभ्यास चिकित्सक नागरिक घडवतो.
- सोपे : फॉरवर्ड आलेली बातमी तपासणे? — चिकित्सक समज.
- मध्यम : संपादकीय आणि वाचकांचे पत्र — काय देतात? — मत मांडण्याचे व्यासपीठ.
- परीक्षा-प्रकार : स्टर्न रोजनिशी — काय शिकवते? — बातमी तपासावी.
आकृतीत : बातमी तपासण्याचे चार टप्पे.
१९८३ मध्ये जर्मन साप्ताहिक ‘स्टर्न’ने हिटलरची तथाकथित हस्तलिखित रोजनिशी (६० च्या आसपास वह्या) मोठ्या किमतीला विकत घेऊन प्रसिद्ध केली; काही दिवसांतच ती कोनराड कुजाऊ या बनावट करणाऱ्याने तयार केलेली बनावट असल्याचे सिद्ध झाले. स्टर्नने सुमारे ९.३ दशलक्ष मार्क दिले होते आणि कुजाऊ व पत्रकार हाइडेमान यांना शिक्षा झाली. (पुस्तकाशी तपासा)
बातमी-स्रोत-तुलना-स्वीकार.
छापलेली किंवा टीव्हीवर दिसलेली प्रत्येक बातमी खरीच असते असे नाही.
आठवणीची युक्ती : प्रश्न विचारा. आठवणीची युक्ती: "कोण, कुठे, पुरावा काय?".
फरक ओळखा
| मुद्दा | डोळे मिटून मान्य | चिकित्सक समज |
|---|---|---|
| स्रोत | पाहत नाही | तपासतो |
| तुलना | करत नाही | इतर स्रोतांशी |
| परिणाम | अफवा पसरतात | सत्य कळते |
सरावासाठी प्रश्न
- 1प्रसारमाध्यमांची गरज का आहे?
- 2वृत्तपत्रांना लोकशाहीचा चौथा स्तंभ का म्हटले जाते?
- 3दूरचित्रवाणीचे वैशिष्ट्य कोणते?
- 4चिकित्सक समज म्हणजे काय?
- 5माध्यमांतील माहिती तपासली पाहिजे हे उदाहरणासह स्पष्ट करा.
- 6इतिहासाची पद्धत बातमी तपासायला कशी उपयोगी?
- 7समाजमाध्यमावरील बातमी पडताळण्याच्या पायऱ्या लिहा.
- 8एखाद्या खोट्या बातमीचा समाजावर काय परिणाम होऊ शकतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1माहितीचा मुक्त प्रवाह सर्वांपर्यंत पोहोचावा म्हणून.
- 2कारण ते लोकांना माहिती आणि मत मांडायला व्यासपीठ देऊन लोकशाही बळकट करतात.
- 3घटना प्रत्यक्ष दृश्यांसह दाखवते.
- 4माहिती तपासून, प्रश्न विचारून स्वीकारणे.
- 5उदा. स्टर्नची बनावट हिटलर रोजनिशी.
- 6स्रोत तपासणे, तुलना करणे आणि मगच निष्कर्ष काढणे.
- 7स्रोत शोधा, इतर विश्वासू स्रोत पाहा, पुरावा तपासा, मगच पुढे पाठवा.
- 8अफवा, भीती, अविश्वास आणि हिंसाही पसरू शकते.
प्रसारमाध्यमे, इतिहास आणि संधी
वर्तमानपत्रात ‘५० वर्षांपूर्वी’ असा स्तंभ असतो. आजच्या बातमीला मागचा संदर्भ दिला की ती जास्त समजते.
बातमीला पार्श्वभूमी देण्यासाठी आणि कार्यक्रम सुंदर, अचूक बनवण्यासाठी माध्यमे इतिहासाचा वापर करतात; म्हणून इतिहासाचे ज्ञान असलेल्या लोकांना माध्यम क्षेत्रात संधी मिळतात.
मुख्य कल्पना 1 : वृत्तपत्रांत इतिहास — बातमी देताना पार्श्वभूमी सांगावी लागते, म्हणून पत्रकार भूतकाळातील तशा घटनांशी तुलना करतात आणि ती वेगळ्या चौकटीत छापतात. ‘५० वर्षांपूर्वी’, ‘१०० वर्षांपूर्वी’, ‘इतिहासात आजचा दिवस’ असे स्तंभ ऐतिहासिक दस्तऐवजांवर आधारित असतात. इतिहासावर आधारित शब्दकोडी, उदा. किल्ल्यांची नावे वापरून, वर्धापनदिनानिमित्त विशेष पुरवण्या आणि लेख, संपादकीय, पुस्तक परीक्षणे यांसाठीही इतिहासाचे ज्ञान लागते. उदा. पहिले महायुद्ध १९१४ मध्ये सुरू झाले, २०१४ मध्ये शंभरावे वर्ष; ‘चले जाव’ घोषणेला २०१७ मध्ये ७५ वर्षे झाली.
मुख्य कल्पना 2 : रेडिओ आणि दूरचित्रवाणीवर इतिहास — आकाशवाणीने पंतप्रधानांची दरवर्षीची १५ ऑगस्टची भाषणे जपून ठेवली आहेत; राष्ट्रनेत्यांच्या जयंती-पुण्यतिथी आणि ऐतिहासिक घटनांच्या वर्धापनदिनी इतिहासकारांना चर्चेसाठी बोलावले जाते आणि ‘इतिहासात आजचा दिवस’ हा कार्यक्रम असतो. दूरदर्शन आणि इतर वाहिन्यांवरील ‘रामायण’, ‘महाभारत’, ‘भारत एक खोज’, ‘राजा शिवछत्रपती’ या मालिकांना खूप प्रेक्षक मिळाले. अशा कार्यक्रमांत परिसर, पोशाख, शस्त्रे, राहणीमान, भाषा अचूक दाखवणे आवश्यक असते; त्यासाठी त्या काळाचे सखोल ज्ञान लागते. ‘डिस्कव्हरी’, ‘नॅशनल जिओग्राफिक’, ‘हिस्टरी’ अशा वाहिन्यांमुळे जगाचा इतिहास घरबसल्या पाहता येतो.
मुख्य कल्पना 3 : संधी आणि ‘भारत एक खोज’ — या सर्व क्षेत्रांत इतिहासाचे सखोल ज्ञान असलेल्या लोकांना मागणी असते. ‘भारत एक खोज’ ही दूरदर्शनची मालिका पं. नेहरूंच्या ‘डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया’ या पुस्तकावर आधारित असून श्याम बेनेगल यांनी दिग्दर्शित केली; यात हडप्पा सभ्यता, वैदिक काळ, रामायण-महाभारताचे अर्थ, मौर्य काळ, मुघल काळ, भक्ती चळवळ, छत्रपती शिवाजी महाराजांची भूमिका, समाजसुधारणा आणि स्वातंत्र्यलढा असे विषय आले. अभिनेते रोशन सेठ यांनी नेहरूंची भूमिका केली आणि निवेदकही होते.
- सोपे : ‘५० वर्षांपूर्वी’ स्तंभ — कशावर आधारित? — ऐतिहासिक दस्तऐवज.
- मध्यम : ऐतिहासिक मालिकेत अचूक पोशाख — का? — काळाची सखोल माहिती.
- परीक्षा-प्रकार : इतिहासकारांची आकाशवाणीवर चर्चा — कधी? — वर्धापनदिन, जयंती.
आकृतीत : चार माध्यमांत इतिहासाचा वापर.
‘दर्पण’ वृत्तपत्र सुरू होण्याआधी काय घडले? बाळशास्त्री जांभेकर तेव्हा फक्त सुमारे वीस वर्षांचे होते. मुंबईत १८२२ पासून ‘मुंबई समाचार’ हे गुजराती वृत्तपत्र होते, पण मराठीत एकही वृत्तपत्र नव्हते.
‘दर्पण’ वृत्तपत्र सुरू होण्यानंतर काय घडले? ‘दर्पण’ ६ जानेवारी १८३२ रोजी मराठी व इंग्रजीत सुरू झाले आणि १८४० पर्यंत चालले. १८४० मध्ये जांभेकरांनी ‘दिग्दर्शन’ हे पहिले मराठी मासिक सुरू केले. ६ जानेवारी हा ‘पत्रकार दिन’ म्हणून साजरा होतो.
वृ-रे-टी-डि: चार माध्यमे.
ऐतिहासिक मालिका म्हणजे फक्त करमणूक नाही; अचूकतेसाठी इतिहासाचे अभ्यासक लागतात.
आठवणीची युक्ती : पार्श्वभूमी + अचूकता = इतिहासाचा उपयोग. आठवणीची युक्ती: "आधी काय? खरं काय?".
फरक ओळखा
| माध्यम | इतिहासाचा उपयोग | उदाहरण |
|---|---|---|
| वृत्तपत्र | स्तंभ, पुरवणी, लेख | ५० वर्षांपूर्वी |
| रेडिओ | चर्चा, भाषणांचे जतन | इतिहासात आजचा दिवस |
| टीव्ही | ऐतिहासिक मालिका | भारत एक खोज |
सरावासाठी प्रश्न
- 1वृत्तपत्रात इतिहासाचा वापर कसा होतो?
- 2बातमीला पार्श्वभूमी देणे का आवश्यक?
- 3रेडिओवर इतिहासाशी संबंधित कोणते कार्यक्रम असतात?
- 4ऐतिहासिक मालिका बनवताना कोणती काळजी घ्यावी?
- 5‘भारत एक खोज’ मालिकेची माहिती लिहा.
- 6कोणत्या वाहिन्यांनी जगाचा इतिहास घरापर्यंत पोहोचवला?
- 7माध्यम क्षेत्रात इतिहासाच्या अभ्यासकांना कोणत्या संधी आहेत?
- 8एका ऐतिहासिक वर्धापनदिनासाठी वृत्तपत्र पुरवणीचा आराखडा तयार करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1स्तंभ, पुरवण्या, लेख, संपादकीय, शब्दकोडी यांतून.
- 2म्हणजे वाचकाला घटनेचा संदर्भ आणि सखोल समज मिळते.
- 3इतिहासात आजचा दिवस, इतिहासकारांची चर्चा, भाषणांचे जतन.
- 4पोशाख, शस्त्रे, भाषा, परिसर यांची अचूकता.
- 5नेहरूंच्या पुस्तकावर आधारित, श्याम बेनेगल दिग्दर्शित, प्राचीन ते आधुनिक भारत.
- 6डिस्कव्हरी, नॅशनल जिओग्राफिक, हिस्टरी.
- 7पत्रकारिता, पटकथा, संशोधन, कार्यक्रम निर्मिती, निवेदन.
- 8पार्श्वभूमी लेख, मुलाखती, तारखांचा तक्ता, छायाचित्रे आणि प्रश्नमंजुषा.