मनोरंजन आणि लोकरंगभूमी
सुट्टीत आपण खेळतो, गाणी ऐकतो, पिक्चर पाहतो. यामुळे मन ताजेतवाने होते आणि पुन्हा अभ्यास करायला उत्साह येतो; तेच मनोरंजनाचे काम.
मन ताजे करणाऱ्या आणि आनंद देणाऱ्या गोष्टी म्हणजे मनोरंजन. छंद, खेळ, नाटक-चित्रपट, लेखन-वाचन ही मनोरंजनाची साधने आहेत. निरोगी आणि उच्च दर्जाचे मनोरंजन व्यक्तिमत्त्वाच्या निरोगी वाढीसाठी आवश्यक आहे.
मुख्य कल्पना 1 : सक्रिय आणि निष्क्रिय मनोरंजन — सक्रिय मनोरंजनात व्यक्तीचा मानसिक-शारीरिक सहभाग असतो; उदा. हस्तकला करणे, खेळात भाग घेणे. निष्क्रिय मनोरंजनात आपण फक्त प्रेक्षक असतो; उदा. सामना पाहणे, संगीत ऐकणे, चित्रपट पाहणे. मनोरंजनामुळे कामाची कार्यक्षमता वाढते; भारतात सण, खेळ, नृत्य-संगीत ही प्राचीन काळापासून मनोरंजनाची रूपे आहेत.
मुख्य कल्पना 2 : कठपुतळी आणि दशावतार — कठपुतळी: हडप्पा आणि इजिप्त-ग्रीसच्या उत्खननांत मातीच्या बाहुल्या सापडल्या, त्या कठपुतळ्या असू शकतात. लाकूड, लोकर, चामडे, शिंगे, हस्तिदंत वापरून बाहुल्या करत; राजस्थानी आणि दक्षिणी अशा दोन शैली. सूत्रधार निवेदक यशासाठी महत्त्वाचा. दशावतार: कोकण आणि गोव्यात कापणीनंतर होणारे लोकनाट्य; विष्णूचे दहा अवतार (मत्स्य, कूर्म, वराह, नरसिंह, वामन, परशुराम, राम, कृष्ण, बुद्ध, कल्की) यांच्या कथा; सुरुवातीला सूत्रधार गणेशाला आवाहन करतो; देवांसाठी लाकडी मुखवटे; शेवट दहीहंडी फोडून आणि आरतीने. अठराव्या शतकात शामजी नाईक काळे यांनी दशावताराचा फड सुरू केला आणि विष्णुदास भावे यांनी दशावताराच्या शैलीत थोडे बदल करून पौराणिक नाटके केली; त्यामुळे मराठी रंगभूमीचा उगम दशावतारात दिसतो.
मुख्य कल्पना 3 : भजन — देवाची स्तुतिगीते टाळ, मृदंग, पखवाजासह गाणे म्हणजे भजन. दोन प्रकार: चक्री भजन (भक्त वर्तुळात फिरत अखंड गातात) आणि सोंगी भजन (गायक-अभिनेते भक्ताच्या वेशात संवाद गीतातून म्हणतात). तुकडोजी महाराजांनी खंजिरी भजन हा नवा प्रकार आणला. उत्तर भारतात तुलसीदास, सूरदास, मीराबाई, कबीर यांची भजने; कर्नाटकात पुरंदरदास, कनकदास, त्यागराज; गुजरातमध्ये नरसी मेहता; महाराष्ट्रात संत नामदेवांनी वारकरी संप्रदायातून भजन-कीर्तन परंपरा वाढवली.
- सोपे : खेळात भाग घेणे — कोणते मनोरंजन? — सक्रिय.
- मध्यम : सिनेमा पाहणे — कोणते? — निष्क्रिय.
- परीक्षा-प्रकार : शेवट दहीहंडीने — कोणते लोकनाट्य? — दशावतार.
आकृतीत : मनोरंजन आणि लोकनाट्य.
सक्रिय = मी करतो; निष्क्रिय = मी पाहतो.
मनोरंजन म्हणजे फक्त वेळ घालवणे नाही; ते व्यक्तिमत्त्व आणि कार्यक्षमता घडवते.
आठवणीची युक्ती : मनोरंजन = ताजेपणा + कार्यक्षमता. आठवणीची युक्ती: "करा = सक्रिय, पाहा = निष्क्रिय".
फरक ओळखा
| प्रकार | काय | उदाहरण |
|---|---|---|
| सक्रिय | सहभाग | खेळ, हस्तकला |
| निष्क्रिय | फक्त प्रेक्षक | सामना, संगीत, चित्रपट |
| चक्री/सोंगी | भजनाचे दोन प्रकार | फिरत गाणे / वेशातील संवाद |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मनोरंजनाची गरज का आहे?
- 2सक्रिय आणि निष्क्रिय मनोरंजनातील फरक सांगा.
- 3कठपुतळीत सूत्रधाराची भूमिका सांगा.
- 4दशावतार लोकनाट्याचे वैशिष्ट्य लिहा.
- 5दशावतारातून मराठी रंगभूमी कशी जन्मली?
- 6चक्री आणि सोंगी भजनात फरक काय?
- 7खंजिरी भजन कोणी आणले?
- 8इतिहासाशी संबंधित सक्रिय आणि निष्क्रिय मनोरंजनाचा तक्ता बनवा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मन ताजे करते, व्यक्तिमत्त्व आणि कार्यक्षमता वाढवते.
- 2सक्रिय = सहभाग; निष्क्रिय = फक्त प्रेक्षक.
- 3कथा सांगणे आणि कार्यक्रमाला दिशा देणे.
- 4कापणीनंतर, दहा अवतारांच्या कथा, मुखवटे, दहीहंडी.
- 5शामजी नाईक काळे आणि विष्णुदास भावे यांच्या फडांतून.
- 6चक्री = वर्तुळात फिरत गाणे; सोंगी = वेशातील संवाद-गीत.
- 7तुकडोजी महाराज.
- 8सक्रिय: मोडी लिहिणे, किल्ले मॉडेल; निष्क्रिय: ऐतिहासिक सिनेमा पाहणे.
कीर्तन, ललित, भारूड, तमाशा आणि पोवाडा
गणपती उत्सवात कीर्तन ऐकले असेल, जत्रेत तमाशा आणि शिवजयंतीला पोवाडा. प्रत्येक कलाप्रकार संदेश देतो आणि मनोरंजनही करतो.
कीर्तन, ललित, भारूड, तमाशा आणि पोवाडा हे महाराष्ट्रातील लोकसादरीकरणाचे प्रमुख प्रकार; ते मनोरंजनाबरोबर लोकशिक्षण आणि सामाजिक जागृतीचे काम करतात.
मुख्य कल्पना 1 : कीर्तन आणि ललित — परंपरेने नारदमुनी कीर्तनाचे आद्य प्रवर्तक आणि संत नामदेव महाराष्ट्रातील पहिले कीर्तनकार. कीर्तनकार (हरिदास, कथेकरीबुवा) पारंपरिक वेशात गायन, वक्तृत्व, वाद्य, नृत्य आणि विनोद यांतून कथा सांगतो. दोन परंपरा: नारदीय (हरिदासी; एकल; पूर्वरंग आणि उत्तररंग) आणि वारकरी (सामूहिक सहभाग, टाळकरी). स्वातंत्र्यलढ्यात राष्ट्रीय कीर्तन सुरू झाले; वाईचे दत्तोपंत पटवर्धन यांनी ते सुरू केले. सत्यशोधक समाजातील लोक आणि संत गाडगे महाराजांनी जातिनिर्मूलन, स्वच्छता, व्यसनमुक्ती अशा विषयांवर कीर्तनातून जागृती केली. ललित ही नारदीय कीर्तनाशी जोडलेली, गोवा-कोकणात लोकप्रिय जुनी परंपरा; उत्सवात देवतेला सिंहासनावर आवाहन करून सर्वांच्या कल्याणाची प्रार्थना होते; आधुनिक मराठी रंगभूमीच्या पार्श्वभूमीचा तो भाग आहे.
मुख्य कल्पना 2 : भारूड आणि तमाशा — भारूड हे आध्यात्मिक आणि नैतिक बोध देणारे रूपकात्मक गीत; संत एकनाथांची भारुडे विषयांची विविधता, नाट्यमयता, सोपी लय आणि विनोदामुळे लोकप्रिय; लोकांना जीवनाचे विविध पैलू शिकवण्यासाठी त्यांनी ती रचली. तमाशा हा फारसी शब्द, अर्थ ‘आनंददायी दृश्य’; अठराव्या शतकात लोकरंगभूमी आणि अभिजात कलांचे गुण घेऊन स्वतंत्र कला म्हणून विकसित झाला. दोन प्रकार: संगीत बारी (नृत्य-संगीत प्रमुख) आणि ढोलकीचा फड; नंतर वग (नाट्यभाग) जोडला गेला; सुरुवात गणाने, मग गवळण, मग वग. ‘विच्छा माझी पुरी करा’, ‘गाढवाचं लग्न’ ही आधुनिक तमाशाची उदाहरणे.
मुख्य कल्पना 3 : पोवाडा — पोवाडा म्हणजे पद्य आणि गद्य आलटून पालटून म्हणत केलेले नाट्यमय निवेदन; वीर पुरुष-स्त्रियांचे पराक्रम जोशपूर्ण शैलीत सांगतो. शिवाजी महाराजांचे समकालीन कवी अज्ञानदास यांचा अफझलखान वधाचा पोवाडा आणि तुलसीदासांचा सिंहगडाचा पोवाडा प्रसिद्ध. ब्रिटिश काळात उमाजी नाईक, चापेकर बंधू, महात्मा गांधी यांच्यावर पोवाडे रचले गेले; संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत पोवाड्यांनी जनजागृती केली.
- सोपे : कीर्तनाचे दोन भाग? — पूर्वरंग आणि उत्तररंग.
- मध्यम : एकनाथांचे रूपकात्मक गीत? — भारूड.
- परीक्षा-प्रकार : वीरांचे पराक्रम सांगणारे गीत? — पोवाडा.
आकृतीत : चार लोककला.
कीर्तन-भारूड-तमाशा-पोवाडा: की-भा-त-पो.
तमाशा हा मराठी शब्द नाही; तो फारसी शब्द आहे आणि अर्थ ‘आनंददायी दृश्य’.
आठवणीची युक्ती : चार प्रकार: कीर्तन, भारूड, तमाशा, पोवाडा. आठवणीची युक्ती: "कीर्तनात देव, भारुडात बोध, तमाशात मजा, पोवाड्यात वीर".
फरक ओळखा
| प्रकार | मुख्य विषय | उदाहरण |
|---|---|---|
| कीर्तन | भक्ती आणि समाजजागृती | नामदेव, गाडगे महाराज |
| भारूड | रूपकातून बोध | संत एकनाथ |
| पोवाडा | वीरांचे पराक्रम | अफझलखान वध पोवाडा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1कीर्तनाच्या दोन परंपरा कोणत्या?
- 2राष्ट्रीय कीर्तन म्हणजे काय?
- 3ललित म्हणजे काय?
- 4भारूड म्हणजे काय? एकनाथांची भारुडे लोकप्रिय का?
- 5तमाशाचे दोन प्रकार आणि त्याचे भाग सांगा.
- 6पोवाडा म्हणजे काय?
- 7स्वातंत्र्यलढ्यात कीर्तन आणि पोवाड्यांची भूमिका लिहा.
- 8तुमच्या आवडत्या लोककलेवर १० ओळी लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1नारदीय (हरिदासी) आणि वारकरी.
- 2स्वातंत्र्यलढ्यात नेत्यांची चरित्रे सांगून जागृती करणारे कीर्तन.
- 3नारदीय कीर्तनाशी जोडलेली जुनी गोवा-कोकणातील परंपरा.
- 4रूपकात्मक बोधगीत; विविधता, नाट्यमयता, विनोद.
- 5संगीत बारी आणि ढोलकीचा फड; गण, गवळण, वग.
- 6पद्य-गद्य आलटून म्हणत वीरांचे पराक्रम सांगणारे निवेदन.
- 7लोकांपर्यंत पोहोचून जागृती आणि प्रेरणा दिली.
- 8विद्यार्थ्याने स्वतःची निरीक्षणे लिहावीत.
मराठी रंगभूमी
शाळेच्या स्नेहसंमेलनात नाटक बसवताना संहिता, दिग्दर्शक, वेशभूषा, नेपथ्य, प्रकाश आणि प्रेक्षक सगळे लागतात. मराठी रंगभूमीचाही असाच प्रवास झाला.
रंगभूमी म्हणजे सादरीकरण कलांसाठी असलेले ठिकाण. नाट्यात संहिता, दिग्दर्शक, कलाकार, रंगभूषा, वेशभूषा, रंगमंच, नेपथ्य, प्रकाशयोजना, प्रेक्षक आणि समीक्षक असे घटक असतात; प्रेक्षक आणि कलाकार दोघांचा सहभाग आवश्यक.
मुख्य कल्पना 1 : सुरुवात आणि संहिता — तंजावरच्या भोसले राजांनी नाटकाला आश्रय दिला; काहींनी नाटके लिहिली आणि संस्कृत नाटकांचे भाषांतर केले. १९व्या शतकात मराठी रंगभूमीचा मोठा विकास झाला; विष्णुदास भावे यांना मराठी रंगभूमीचे जनक मानतात आणि त्यांनी सादर केलेले पहिले नाटक ‘सीतास्वयंवर’. सुरुवातीला लिखित संहिता नसे; फक्त गीते लिहिली जात, संवाद उत्स्फूर्त. वि. ज. किर्तने यांनी १८६१ मध्ये ‘थोरले माधवराव पेशवे’ नाटकाची संहिता लिहून छापली; येथून आधी पूर्ण लिखित संहिता तयार असण्याची परंपरा सुरू झाली. आधी नाटके मोकळ्या मैदानावर होत; ब्रिटिशांनी मुंबईत प्लेहाउस, रिपन, व्हिक्टोरिया अशी बंदिस्त नाट्यगृहे बांधली.
मुख्य कल्पना 2 : संगीत नाटके — १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धात बाळकृष्णबुवा इचलकरंजीकर यांनी महाराष्ट्रात ख्याल गायकीचा प्रसार केला; नंतर उस्ताद अल्लादिया खाँ, अब्दुल करीम खाँ, रहिमत खाँ यांचे मोठे योगदान. यामुळे शास्त्रीय संगीताची आवड वाढून संगीत मराठी रंगभूमी जन्मली. किर्लोस्कर मंडळीची नाटके लोकप्रिय झाली; अण्णासाहेब किर्लोस्कर यांचे ‘संगीत शाकुंतल’ खूप गाजले; गोविंद बल्लाळ देवल यांचे ‘शारदा’ (वृद्धाशी बालिकेच्या विवाहाच्या वाईट प्रथेवर विनोदी भाष्य); ‘मूकनायक’ (श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर), ‘संगीत मानापमान’ (कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर), ‘एकच प्याला’ (राम गणेश गडकरी) ही महत्त्वाची नाटके.
मुख्य कल्पना 3 : आशय आणि नटांची परंपरा — खाडिलकरांचे ‘कीचकवध’ हे रूपकात्मक नाटक ब्रिटिश सरकारच्या विरोधात होते (प्रेक्षक द्रौपदीला भारतमाता, कीचकाला लॉर्ड कर्झन असे पाहत). आचार्य अत्रे (साष्टांग नमस्कार, उद्याचा संसार, घराबाहेर), वसंत कानेटकर (रायगडाला जेव्हा जाग येते, इथे ओशाळला मृत्यू), विजय तेंडुलकर (घाशीराम कोतवाल), विश्राम बेडेकर (टिळक आणि आगरकर) अशा लेखकांच्या नाटकांनी रंगभूमी समृद्ध ठेवली. गणपतराव जोशी, नारायणराव राजहंस (बालगंधर्व), केशवराव भोसले, चिंतामणराव कोल्हटकर, गणपतराव बोडस हे श्रेष्ठ नट आजही स्मरले जातात. कुसुमाग्रजांचे ‘नटसम्राट’ शेक्सपीअरच्या ‘किंग लिअर’वर आधारित आहे.
- सोपे : मराठी रंगभूमीचे जनक? — विष्णुदास भावे.
- मध्यम : पहिली छापील संहिता कोणाची? — वि. ज. किर्तने, १८६१.
- परीक्षा-प्रकार : ‘संगीत शाकुंतल’ कोणाचे? — अण्णासाहेब किर्लोस्कर.
आकृतीत : मराठी रंगभूमीचा प्रवास.
‘सीता स्वयंवर’ नाटकाचा प्रयोग होण्याआधी काय घडले? १८४२ मध्ये सांगलीत कन्नड यक्षगान मंडळींचा प्रयोग झाला. त्यापासून प्रेरणा घेऊन आणि सांगलीच्या राजांच्या पाठिंब्याने विष्णुदास भावे यांनी मराठी नाटक रचायचे ठरवले.
‘सीता स्वयंवर’ नाटकाचा प्रयोग होण्यानंतर काय घडले? ५ नोव्हेंबर १८४३ रोजी भावे यांनी ‘सीता स्वयंवर’ सादर केले; हा दिवस आता ‘मराठी रंगभूमी दिन’ आहे. १८५३ मध्ये त्यांचा संच मुंबईत खेळला आणि १८८० मध्ये अण्णासाहेब किर्लोस्कर यांच्या ‘संगीत शाकुंतल’ने संगीत नाटकांचे युग सुरू केले.
भावे → किर्तने → संगीत → आधुनिक.
सुरुवातीची मराठी नाटके बंदिस्त नाट्यगृहात होत नसत; ती मोकळ्या मैदानावर होत.
आठवणीची युक्ती : जनक: भावे; संहिता: किर्तने; संगीत: किर्लोस्कर. आठवणीची युक्ती: "भा-कि-कि".
फरक ओळखा
| नाटक | लेखक | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| संगीत शाकुंतल | अण्णासाहेब किर्लोस्कर | खूप लोकप्रिय संगीत नाटक |
| शारदा | गोविंद बल्लाळ देवल | बालविवाहाच्या प्रथेवर भाष्य |
| कीचकवध | कृ. प्र. खाडिलकर | ब्रिटिशविरोधी रूपक |
सरावासाठी प्रश्न
- 1रंगभूमीचे घटक कोणते?
- 2विष्णुदास भावे यांचे योगदान सांगा.
- 3किर्तने यांच्या संहितेचे महत्त्व काय?
- 4संगीत नाटके कशी निर्माण झाली?
- 5‘शारदा’ नाटकाचा विषय काय होता?
- 6‘कीचकवध’ नाटक ब्रिटिशविरोधी कसे होते?
- 7ब्रिटिशांनी बंदिस्त नाट्यगृहे का बांधली, त्याचा परिणाम सांगा.
- 8एका मराठी नाटककाराची आणि एका नटाची माहिती लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1संहिता, दिग्दर्शक, कलाकार, रंगभूषा, वेशभूषा, रंगमंच, नेपथ्य, प्रकाश, प्रेक्षक.
- 2पौराणिक नाटके सादर केली; पहिले नाटक सीतास्वयंवर; मराठी रंगभूमीचे जनक.
- 3येथून पूर्ण लिखित संहिता आधीच तयार असण्याची परंपरा सुरू झाली.
- 4ख्याल गायकी आणि शास्त्रीय संगीताच्या आवडीतून.
- 5वृद्धाशी बालिकेचा विवाह या वाईट प्रथेवर विनोदी भाष्य.
- 6द्रौपदी = भारतमाता, कीचक = कर्झन असा अर्थ प्रेक्षक घेत.
- 7नाटके हळूहळू बंदिस्त नाट्यगृहात होऊ लागली.
- 8विद्यार्थ्याने स्वतः माहिती लिहावी.
भारतीय चित्रपटसृष्टी आणि संधी
आपल्या आवडत्या ऐतिहासिक चित्रपटात राजवाडा, पोशाख, भाषा कशी दिसते यावरून आपण काळ ओळखतो. ते अचूक दाखवण्यासाठी इतिहासकारांची मदत लागते.
चित्रपट हे कला आणि तंत्रज्ञान यांना एकत्र आणणारे माध्यम आहे. चलचित्र तंत्रज्ञानातून चित्रपट उद्योग निर्माण झाला; आधी मूकपट आणि नंतर ध्वनिमुद्रण तंत्रज्ञानाने बोलपट आले.
मुख्य कल्पना 1 : महाराष्ट्र आणि चित्रपटाची सुरुवात — महाराष्ट्राला भारतीय चित्रपटसृष्टीचे माहेरघर म्हटले जाते; मदनराव पिटाळे, कल्याणचे पटवर्धन कुटुंब, हरिश्चंद्र सखाराम भाटवडेकर (सावेदादा) यांचे योगदान मोलाचे. गोपाळ रामचंद्र तोरणे (दादासाहेब तोरणे) आणि इतरांनी परदेशी तंत्रज्ञांच्या मदतीने ‘पुंडलिक’ चित्रपट बनवला; तो १९१२ मध्ये मुंबईत प्रदर्शित झाला. दादासाहेब फाळके यांचा ‘राजा हरिश्चंद्र’ १९१३ मध्ये मुंबईत प्रदर्शित झाला; त्यावरील प्रक्रिया पूर्णपणे भारतात झाली. फाळके यांनी ‘मोहिनी भस्मासुर’, ‘सावित्री सत्यवान’ आणि वेरूळ लेणी, नाशिक-त्र्यंबकेश्वर यांवर माहितीपटही केले; त्यानंतर ऐतिहासिक आणि पौराणिक चित्रपटांची परंपरा आली.
मुख्य कल्पना 2 : मराठी आणि हिंदी ऐतिहासिक चित्रपट — आनंदराव पेंटर यांनी भारतीय बनावटीचा सिनेकॅमेरा बनवला; त्यांचे चुलतभाऊ बाबूराव पेंटर (मिस्त्री) यांनी १९१८ मध्ये ‘सैरंध्री’ आणि पहिला ऐतिहासिक चित्रपट ‘सिंहगड’ (मूकपट), तसेच ‘कल्याणचा खजिना’, ‘बाजीप्रभू देशपांडे’, ‘नेताजी पालकर’ आणि वास्तववादी ‘सावकारी पाश’ केला. १९२५ मध्ये भालजी पेंढारकरांचा ‘बाजीराव मस्तानी’ ब्रिटिशांनी राष्ट्रीय भावना पसरवेल या संशयाने बंदी घातला. कमलाबाई मंगरुळकर पहिल्या स्त्री निर्मात्या. प्रभात कंपनीचा ‘रामशास्त्री’ (१९४४) लोकप्रिय झाला; स्वातंत्र्यानंतर आचार्य अत्रे यांचा महात्मा फुले, विश्राम बेडेकरांचा वासुदेव बळवंत फडके, दिनकर पाटील यांचा ‘धन्य ते संताजी धनाजी’ आणि प्रभाकर पेंढारकरांचा ‘बाल शिवाजी’ हे चित्रपट आले. हिंदीत ‘सिकंदर’, ‘तानसेन’, ‘सम्राट चंद्रगुप्त’, ‘पृथ्वीवल्लभ’, ‘मुघल-ए-आझम’, ‘डॉ. कोटणीस की अमर कहानी’, तसेच ‘आंदोलन’, ‘झांसी की रानी’ हे स्वातंत्र्यलढ्यावरील चित्रपट. फिल्म्स डिव्हिजन माहितीपट बनवते आणि चित्रपटगृहांत ते मुख्य चित्रपटापूर्वी दाखवले जात.
मुख्य कल्पना 3 : इतिहासाच्या अभ्यासकांसाठी संधी — नाटकात रंगमंचाच्या पार्श्वभूमीची अचूकता मिळवायला त्या काळच्या कला आणि स्थापत्याचे सखोल ज्ञान लागते; पटकथा आणि संवाद लेखकांना भाषा, भाषेचा इतिहास आणि त्या काळाच्या संस्कृतीचे जाणकार लागतात. चित्रपटात कला दिग्दर्शक त्या काळानुसार पार्श्वभूमी, पोशाख, दागिने, रंगभूषा, केशरचना तयार करतात; इतिहासाचे अभ्यासक कला दिग्दर्शक किंवा सल्लागार म्हणून काम करू शकतात. संवाद लिहायला त्या काळची भाषा आणि संस्कृती माहीत असावी लागते. बॉम्बे टॉकीज, राजकमल, आर.के. स्टुडिओज, नवकेतन या स्टुडिओंनी चित्रपट उद्योग वाढवला.
- सोपे : पहिला भारतीय पूर्णलांबीचा चित्रपट (शासन मान्यता)? — राजा हरिश्चंद्र, १९१३.
- मध्यम : पहिला ऐतिहासिक चित्रपट? — सिंहगड (बाबूराव पेंटर).
- परीक्षा-प्रकार : पहिल्या स्त्री निर्मात्या? — कमलाबाई मंगरुळकर.
आकृतीत : सुरुवातीचे चित्रपट.
दादासाहेब तोरणे यांचा ‘श्री पुंडलिक’ १८ मे १९१२ रोजी आणि दादासाहेब फाळके यांचा ‘राजा हरिश्चंद्र’ ३ मे १९१३ रोजी मुंबईत प्रदर्शित झाला. भारत सरकार ‘राजा हरिश्चंद्र’ला पहिला भारतीय पूर्णलांबीचा चित्रपट मानते; ‘पुंडलिक’ हे नाटकाचे चित्रण होते असा काहींचा आक्षेप आहे, तर काही इतिहासकार ‘पुंडलिक’ला पहिला मानतात (मतभेद आहेत). ‘संत तुकाराम’ (१९३६, प्रभात) हा चित्रपट व्हेनिस आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात गौरवला गेला असे स्रोत सांगतात; पाठ्यपुस्तकात पॅरिस असा उल्लेख आहे, म्हणून पुस्तकाशी तपासा.
१२-१३-१८-४४.
‘पुंडलिक’ आणि ‘राजा हरिश्चंद्र’ यांतील पहिला कोणता यावर मतभेद आहेत; शासन ‘राजा हरिश्चंद्र’ला पहिला मानते.
आठवणीची युक्ती : १९१२ पुंडलिक, १९१३ राजा हरिश्चंद्र. आठवणीची युक्ती: "बारा, तेरा, एक वर्ष फरक".
फरक ओळखा
| चित्रपट | कोणाचा | वर्ष |
|---|---|---|
| पुंडलिक | दादासाहेब तोरणे | १९१२ |
| राजा हरिश्चंद्र | दादासाहेब फाळके | १९१३ |
| सैरंध्री | बाबूराव पेंटर | १९१८ |
सरावासाठी प्रश्न
- 1महाराष्ट्राला भारतीय चित्रपटसृष्टीचे माहेरघर का म्हणतात?
- 2दादासाहेब फाळके यांचे योगदान लिहा.
- 3बाबूराव पेंटर यांच्या चित्रपटांची नावे सांगा.
- 4‘बाजीराव मस्तानी’ वर बंदी का घातली?
- 5कमलाबाई मंगरुळकर कोण होत्या?
- 6चित्रपट उद्योगात इतिहासाचे ज्ञान महत्त्वाचे का?
- 7नाटक आणि चित्रपटात इतिहासाच्या अभ्यासकांना कोणत्या संधी आहेत?
- 8तुम्ही पाहिलेल्या एका ऐतिहासिक चित्रपटाचे परीक्षण लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कारण पहिले चित्रपट आणि अनेक अग्रणी महाराष्ट्रात झाले.
- 2राजा हरिश्चंद्र, मोहिनी भस्मासुर, सावित्री सत्यवान, माहितीपट.
- 3सैरंध्री, सिंहगड, कल्याणचा खजिना, सावकारी पाश.
- 4ब्रिटिशांना तो राष्ट्रीय भावना पसरवेल असे वाटले.
- 5पहिल्या स्त्री निर्मात्या.
- 6पोशाख, भाषा, पार्श्वभूमी अचूक दाखवण्यासाठी.
- 7कला दिग्दर्शक, सल्लागार, पटकथा-संवाद संशोधक.
- 8विद्यार्थ्याने कथा, काळाची अचूकता आणि संगीत यांवर लिहावे.