खेळांचे महत्त्व आणि इतिहास
शाळेच्या मैदानावर खेळल्यावर थकवा जातो आणि मन ताजेतवाने होते. आपल्या आजोबांनी बालपणी खेळलेले खेळ आजही चालू असतात; म्हणजे खेळांचा इतिहास खूप जुना आहे.
खेळ म्हणजे मनोरंजन आणि शारीरिक व्यायाम यांचा संगम. खेळणे ही माणसाची नैसर्गिक प्रवृत्ती असल्याने खेळांचा इतिहास मानवाच्या उगमाबरोबर सुरू होतो.
मुख्य कल्पना 1 : खेळाचे महत्त्व — खेळल्याने दुःख आणि चिंता विसरता येतात, मन ताजे होते, चांगला व्यायाम होतो आणि शरीर काटक व बळकट बनते. धैर्य, जिद्द आणि खिलाडूवृत्ती वाढते. सांघिक खेळांतून सहकार्य, सांघिक भावना आणि नेतृत्वगुण विकसित होतात.
मुख्य कल्पना 2 : प्राचीन काळातील खेळ — शिकार हा अन्न मिळवण्याचा मार्ग असला तरी तो खेळ आणि मनोरंजन म्हणूनही पाहिला जाई. प्राचीन भारतीय साहित्य आणि महाकाव्यांत द्यूत (फासे), कुस्ती, घोडे-रथांच्या शर्यती आणि बुद्धिबळ यांचा उल्लेख आहे. ग्रीकांनी खेळांचे नियम प्रमाणित करून ते व्यवस्थित आयोजित करायला सुरुवात केली; थाळीफेक, घोडे-रथ शर्यत, कुस्ती, मुष्टियुद्ध अशा स्पर्धा सुरू केल्या. प्राचीन ऑलिम्पिक स्पर्धा ग्रीसमधील ऑलिम्पिया या नगरात होत; त्यात भाग घेणे आणि जिंकणे हा मोठा सन्मान मानला जाई.
मुख्य कल्पना 3 : प्रशिक्षण केंद्रे — कुस्ती आणि इतर खेळांची अनेक प्रशिक्षण केंद्रे आहेत; उदा. जुम्मादादा आणि माणिकराव यांची व्यायामशाळा (वडोदरा), क्रीडा विद्यापीठ (पतियाळा), खासबाग आणि मोतीबाग तालीम (कोल्हापूर), हनुमान व्यायाम प्रसारक मंडळ (अमरावती), श्री शिवछत्रपती क्रीडा संकुल (बालेवाडी, पुणे).
- सोपे : सांघिक खेळातून काय वाढते? — सहकार्य आणि नेतृत्व.
- मध्यम : प्राचीन ऑलिम्पिक कुठे? — ऑलिम्पिया, ग्रीस.
- परीक्षा-प्रकार : कोल्हापुरातील प्रसिद्ध तालीम? — खासबाग, मोतीबाग.
आकृतीत : खेळाचे फायदे.
खाशाबा जाधव यांच्या ऑलिम्पिक पदकाआधी काय घडले? कराडजवळील गोळेश्वरच्या खाशाबा जाधव यांनी १९४८ च्या लंडन ऑलिम्पिकमध्ये सहावे स्थान मिळवले. १९५२ च्या हेलसिंकीसाठी गावकऱ्यांनी पैसे गोळा केले आणि त्यांच्या महाविद्यालयाच्या प्राचार्यांनी स्वतःचे घर गहाण ठेवून ७,००० रुपये दिले.
खाशाबा जाधव यांच्या ऑलिम्पिक पदकानंतर काय घडले? २३ जुलै १९५२ रोजी त्यांनी कुस्तीत कांस्यपदक जिंकले; स्वतंत्र भारताचे हे पहिले वैयक्तिक ऑलिम्पिक पदक. परतल्यावर त्यांनी कुस्त्यांचे मैदान भरवून प्राचार्यांचे कर्ज फेडले आणि घर सोडवले. अर्जुन पुरस्कार त्यांना मृत्यूनंतरच मिळाला.
शरीर-मन-गुण.
शिकार फक्त अन्नासाठीच नव्हती; ती खेळ म्हणूनही पाहिली जाई.
आठवणीची युक्ती : खेळ = मनोरंजन + व्यायाम. आठवणीची युक्ती: "मन + मनगट".
फरक ओळखा
| मुद्दा | प्राचीन भारत | प्राचीन ग्रीस |
|---|---|---|
| खेळ | द्यूत, कुस्ती, बुद्धिबळ, रथ शर्यत | थाळीफेक, रथ शर्यत, कुस्ती, मुष्टियुद्ध |
| विशेष | महाकाव्यांत उल्लेख | नियम प्रमाणित केले |
| ठिकाण | विविध | ऑलिम्पिया |
सरावासाठी प्रश्न
- 1खेळ म्हणजे काय?
- 2खेळ खेळणे का महत्त्वाचे आहे?
- 3सांघिक खेळांमुळे कोणते गुण वाढतात?
- 4प्राचीन भारतीय साहित्यात कोणत्या खेळांचा उल्लेख आहे?
- 5ग्रीकांचे खेळांच्या इतिहासातील योगदान सांगा.
- 6प्राचीन ऑलिम्पिक कुठे आणि का महत्त्वाचे?
- 7महाराष्ट्रातील दोन प्रशिक्षण केंद्रांची नावे लिहा.
- 8तुमच्या शाळेतील खेळांची यादी करा आणि प्रत्येकाचा एक फायदा लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मनोरंजन आणि व्यायामाचा संगम.
- 2मन ताजे राहते, शरीर बळकट, जिद्द आणि खिलाडूवृत्ती वाढते.
- 3सहकार्य, सांघिक भावना, नेतृत्व.
- 4द्यूत, कुस्ती, घोडे-रथ शर्यत, बुद्धिबळ.
- 5नियम प्रमाणित करून स्पर्धा व्यवस्थित आयोजित केल्या.
- 6ऑलिम्पिया, ग्रीस; त्यात भाग घेणे मोठा सन्मान.
- 7खासबाग तालीम (कोल्हापूर), क्रीडा संकुल (बालेवाडी).
- 8विद्यार्थ्याने स्वतःची यादी करावी.
खेळांचे प्रकार
पावसात घरात आपण कॅरम, बुद्धिबळ खेळतो आणि मैदानावर कबड्डी, खो-खो. खेळायची जागा आणि पद्धत यावरून खेळांचे प्रकार पडतात.
खेळ मुख्यतः दोन प्रकारचे: बंदिस्त (इनडोअर) आणि मैदानी (आउटडोअर). मैदानी खेळ भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय असेही दोन प्रकारांत विभागतात.
मुख्य कल्पना 1 : बंदिस्त खेळ — बंदिस्त जागेत आणि बहुधा एका ठिकाणी बसून खेळले जातात; बुद्धिबळ, पत्ते, सोंगट्या-फासे, कॅरम. कचकवड्या/चौकाबारा (भारतीय लुडो) लोकप्रिय; सागरगोटे मुली खेळतात; भातुकलीत बाहुला-बाहुलीचे लग्न करून घरातील सर्व सहभागी होतात.
मुख्य कल्पना 2 : मैदानी खेळ — भारतीय मैदानी खेळ: लंगडी, कबड्डी, आट्यापाट्या, खो-खो; तसेच गोट्या, लगोऱ्या, विटी-दांडू, भिंगऱ्या, भोवरे, फुगडी, झिम्मा. आंतरराष्ट्रीय: बॅडमिंटन, टेबल टेनिस, हॉकी, क्रिकेट, फुटबॉल, गोल्फ, पोलो. धावण्याच्या शर्यती जगभर लोकप्रिय: १०० आणि २०० मीटर धावणे, मध्यम आणि लांब पल्ला, मॅरेथॉन, अडथळ्यांची आणि रिले शर्यत. कौशल्यावर आधारित: गोळाफेक, थाळीफेक, लांब आणि उंच उडी, पोहणे, वॉटर पोलो, नौकानयन, मल्लखांब, रोप मल्लखांब, जिम्नॅस्टिक्स. साहसी: स्केटिंग, स्कीइंग, आइस हॉकी, गिर्यारोहण, ग्लायडिंग, मोटार-बाईक रेसिंग.
मुख्य कल्पना 3 : इतिहासातील खेळाचे संदर्भ — झाशीची राणी लक्ष्मीबाई यांच्या दिनक्रमात पहाटे मल्लखांबावर एक तास व्यायाम, घोडेस्वारी आणि हत्तीची फेरी असे (विष्णुभट गोडसे यांच्या ‘माझा प्रवास’मधून). मल्लखांब आणि त्याचे डावपेच पेशवे दुसरे बाजीराव यांचे शारीरिक प्रशिक्षक बाळंभट देवधर यांनी तयार केले, ते झाडांवर खेळणाऱ्या माकडांपासून प्रेरित झाले असे मनीषा बाठे यांचे मत.
- सोपे : कॅरम — कोणता प्रकार? — बंदिस्त.
- मध्यम : मल्लखांब — कोणता प्रकार? — कौशल्यावर आधारित मैदानी.
- परीक्षा-प्रकार : आइस स्केटिंग — कोणता? — साहसी.
आकृतीत : खेळांचे चार प्रकार.
बं-भा-आं-सा.
बुद्धिबळ मैदानी खेळ नाही; तो बंदिस्त खेळ आहे.
आठवणीची युक्ती : बंदिस्त = बसून; मैदानी = धावून. आठवणीची युक्ती: "बसून बंदिस्त, धावून मैदानी".
फरक ओळखा
| प्रकार | उदाहरण | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| बंदिस्त | बुद्धिबळ, कॅरम | बंदिस्त जागा |
| भारतीय मैदानी | कबड्डी, खो-खो, लंगडी | भारतीय परंपरा |
| साहसी | स्कीइंग, ग्लायडिंग | संतुलन आणि धाडस |
सरावासाठी प्रश्न
- 1खेळांचे मुख्य प्रकार कोणते?
- 2बंदिस्त खेळांची तीन उदाहरणे द्या.
- 3भारतीय मैदानी खेळांची नावे लिहा.
- 4कौशल्यावर आधारित मैदानी खेळ कोणते?
- 5साहसी खेळ म्हणजे काय? उदाहरणे द्या.
- 6मल्लखांबाचा शोध कोणी लावला असे मानले जाते?
- 7भातुकलीचे महत्त्व तुमच्या शब्दांत लिहा.
- 8इनडोअर आणि आउटडोअर खेळांतील फरकाचा तक्ता करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1बंदिस्त आणि मैदानी.
- 2बुद्धिबळ, कॅरम, पत्ते.
- 3लंगडी, कबड्डी, आट्यापाट्या, खो-खो.
- 4गोळाफेक, लांब उडी, पोहणे, मल्लखांब.
- 5संतुलन आणि धाडस लागणारे; स्कीइंग, गिर्यारोहण.
- 6बाळंभट देवधर (मनीषा बाठे यांच्या मते).
- 7सर्व कुटुंबाला सहभागी करणारे घरचे खेळ आणि उत्सव.
- 8जागा, पद्धत आणि उदाहरणे या रकान्यांत लिहा.
क्रीडा स्पर्धा आणि जागतिकीकरण
क्रिकेटचा विश्वचषक आपण घरी टीव्हीवर पाहतो आणि जगातले करोडो लोक तोच सामना त्याच वेळी पाहतात. हे जागतिकीकरणामुळे शक्य झाले.
२०व्या-२१व्या शतकात जागतिकीकरणाचा खेळांवर नैसर्गिक परिणाम झाला. जगातील कोणत्याही कोपऱ्यात क्रिकेट, फुटबॉल, लॉन टेनिस अशा सामन्यांचे प्रक्षेपण टीव्हीवर पाहता येते.
मुख्य कल्पना 1 : जागतिक स्पर्धा — क्रीडा स्पर्धा हा जगभरचा उपक्रम आहे. ऑलिम्पिक, आशियाई क्रीडा स्पर्धा (एशियाड), अपंगांसाठी पॅरालिम्पिक किंवा स्पेशल ऑलिम्पिक, क्रिकेट विश्वचषक नियमित होतात; हॉकी, कुस्ती, बुद्धिबळ यांच्याही आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा भव्य प्रमाणात होतात. भारतात हॉकी हा राष्ट्रीय खेळ आणि क्रिकेट लोकप्रिय. स्थानिक, शहर, तालुका, जिल्हा, राज्य, राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय पातळीवर स्पर्धा होतात; चांगली कामगिरी करणाऱ्यांना करिअरच्या चांगल्या संधी मिळतात.
मुख्य कल्पना 2 : क्रीडा अर्थव्यवस्था — जगभर पसरलेल्या चाहत्यांमुळे क्रीडा अर्थव्यवस्थेची रचना लक्षणीय बदलली. चाहते मनोरंजनासाठी सामने पाहतात, उद्योग आणि व्यापारी कंपन्या आपल्या वस्तूंच्या जाहिरातीची चांगली संधी म्हणून त्याकडे पाहतात आणि निवृत्त खेळाडूंना समालोचक म्हणून संधी मिळते.
मुख्य कल्पना 3 : ध्यानचंद आणि राष्ट्रीय क्रीडा दिन — हॉकीतील कुशल खेळाडू आणि भारतीय हॉकी संघाचे कर्णधार मेजर ध्यानचंद यांच्या नेतृत्वाखाली भारताने १९३६ च्या बर्लिन ऑलिम्पिकमध्ये सुवर्णपदक जिंकले; ते आधी १९२८ आणि १९३२ च्या सुवर्णपदक विजेत्या संघांतही होते. त्यांना ‘हॉकीचे जादूगार’ म्हणत; १९५६ मध्ये ‘पद्मभूषण’ मिळाले; त्यांचा जन्मदिवस २९ ऑगस्ट भारतात राष्ट्रीय क्रीडा दिन म्हणून साजरा होतो.
- सोपे : हॉकीला भारतात कोणते स्थान? — राष्ट्रीय खेळ.
- मध्यम : जाहिरातीसाठी कंपन्यांना काय उपयोगी? — लोकप्रिय क्रीडा स्पर्धा.
- परीक्षा-प्रकार : २९ ऑगस्ट? — राष्ट्रीय क्रीडा दिन.
आकृतीत : भारतीय हॉकीचा सुवर्णकाळ.
मेजर ध्यानचंद यांचा जन्म २९ ऑगस्ट १९०५ रोजी झाला; १९३६ च्या बर्लिन ऑलिम्पिकमध्ये ते भारतीय संघाचे कर्णधार होते आणि १९५६ मध्ये त्यांना पद्मभूषण मिळाले. २९ ऑगस्ट राष्ट्रीय क्रीडा दिन म्हणून २०१२ पासून घोषित झाला असे स्रोत सांगतात. (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा)
२८-३२-३६ तीन सुवर्णे.
ध्यानचंद भारतीय हॉकी संघाचे कर्णधार होते; क्रिकेटचे नाही.
आठवणीची युक्ती : हॉकी: तीन सुवर्णे (२८-३२-३६). आठवणीची युक्ती: "अठ्ठावीस, बत्तीस, छत्तीस — दोन-दोन पायऱ्या".
फरक ओळखा
| स्पर्धा | कशासाठी | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| ऑलिम्पिक | जगभरातील खेळाडू | सर्वांत मोठी स्पर्धा |
| एशियाड | आशियाई देश | आशियाई क्रीडा स्पर्धा |
| पॅरालिम्पिक | अपंग खेळाडू | समावेशक स्पर्धा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1जागतिकीकरणाचा खेळांवर काय परिणाम झाला?
- 2कोणत्या मोठ्या क्रीडा स्पर्धा नियमित होतात?
- 3भारताचा राष्ट्रीय खेळ कोणता?
- 4क्रीडा अर्थव्यवस्था म्हणजे काय?
- 5ध्यानचंद यांच्याबद्दल माहिती लिहा.
- 6राष्ट्रीय क्रीडा दिन कधी आणि का?
- 7चांगल्या खेळाडूंसाठी कोणत्या संधी असतात?
- 8खेळ स्पर्धांचा तुमच्या समाजावर काय परिणाम होतो ते लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जगभर सामने टीव्हीवर पाहता येतात; चाहते वाढले.
- 2ऑलिम्पिक, एशियाड, पॅरालिम्पिक, क्रिकेट विश्वचषक.
- 3हॉकी.
- 4खेळाशी संबंधित पैसा, जाहिरात आणि रोजगार यांची रचना.
- 5१९३६ चे बर्लिन सुवर्ण; हॉकीचे जादूगार; पद्मभूषण १९५६.
- 6२९ ऑगस्ट; ध्यानचंद यांच्या जन्मदिनी.
- 7शिष्यवृत्ती, राखीव जागा, प्रशिक्षक, समालोचक.
- 8विद्यार्थ्याने स्वतःचे निरीक्षण लिहावे.
खेळणी, क्रीडा साहित्य आणि संधी
दिवाळीत आपण मातीचे किल्ले आणि त्यावर शिवाजी महाराज-मावळ्यांच्या मूर्ती ठेवतो. म्हणजे खेळणी आपल्याला इतिहासाची आठवण करून देतात.
मुलांचे मनोरंजन आणि शिक्षण यांसाठीची साधने म्हणजे खेळणी. खेळणी इतिहास आणि तंत्रज्ञानाचा विकास, तसेच धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरा यांवर प्रकाश टाकतात.
मुख्य कल्पना 1 : खेळणी आणि इतिहास — उत्खननांत मातीची खेळणी सापडली आहेत; ती हाताने किंवा साच्याने बनवली. प्राचीन भारतीय साहित्यात बाहुल्यांचा उल्लेख आहे; शूद्रकाचे ‘मृच्छकटिक’ (मातीची गाडी) संस्कृत नाटक. ‘कथासरित्सागर’मध्ये खेळणी आणि खेळांची रंजक वर्णने आहेत, एक कळ दाबली की काही बाहुल्या उडत, काही नाचत, काही आवाज करत असे वर्णन. महाराष्ट्रातील लाकडी बाहुल्यांना ‘ठाकी’ म्हणत. दिवाळीत किल्ले करण्याची परंपरा महाराष्ट्राच्या इतिहासातील किल्ल्यांच्या भूमिकेची आठवण जिवंत ठेवते. उत्खननांत सापडलेली खेळणी प्राचीन काळातील राष्ट्रांमधील सांस्कृतिक संपर्क सांगतात.
मुख्य कल्पना 2 : क्रीडा साहित्य आणि चित्रपट — क्रीडा पुस्तके आणि ज्ञानकोश प्रकाशित करणे हा नवा उद्योग आहे; मल्लखांबाचा इतिहास अलीकडे प्रकाशित झाला, व्यायामावर ज्ञानकोश आहे, ‘षटकार’ नावाचे क्रीडा मासिक होते. काही दूरचित्रवाणी वाहिन्या फक्त खेळांसाठीच आहेत. खेळाडूंच्या जीवनावरील ‘मेरी कोम’ आणि ‘दंगल’ हे चित्रपट; मेरी कोम ऑलिम्पिकमध्ये भाग घेणारी आणि कांस्यपदक जिंकणारी पहिली भारतीय महिला मुष्टियोद्धा आणि ‘दंगल’ फोगट भगिनींवर आधारित, ज्या आंतरराष्ट्रीय स्पर्धेत सुवर्णपदक जिंकणाऱ्या पहिल्या भारतीय महिला कुस्तीगीर. चित्रपटासाठी त्या काळाचा सखोल अभ्यास लागतो आणि इतिहासाचे विद्यार्थी त्यात प्रशिक्षित असतात.
मुख्य कल्पना 3 : क्रीडा क्षेत्रातील संधी — इतिहासाचे विद्यार्थी क्रीडा पत्रकारितेत संधी मिळवू शकतात; ऑलिम्पिक, आशियाड किंवा सामन्यांवर लेख, परीक्षणे लिहायला इतिहासाचा आधार लागतो. समालोचकाला खेळाचा इतिहास, आकडेवारी, जुने विक्रम, मोठे खेळाडू आणि किस्से माहीत असावे लागतात. पंच (रेफरी) पात्रता परीक्षा देऊन जिल्हा ते आंतरराष्ट्रीय पातळीवर काम करू शकतात. शिष्यवृत्त्या आणि शासकीय-खासगी नोकऱ्यांत राखीव जागा मिळतात. बाळ जे. पंडित हे क्रिकेट समालोचनाचे अग्रणी, आकाशवाणीवरून त्यांचे अभ्यासपूर्ण समालोचन मैदानाचा इतिहास आणि विक्रमांच्या माहितीने भरलेले असे.
- सोपे : दिवाळीतील किल्ले — काय आठवण? — किल्ल्यांची ऐतिहासिक भूमिका.
- मध्यम : महाराष्ट्रातील लाकडी बाहुली? — ठाकी.
- परीक्षा-प्रकार : सामन्याचा समालोचक — काय माहीत हवे? — खेळाचा इतिहास आणि विक्रम.
आकृतीत : खेळ आणि इतिहासाचे संबंध.
पाँपेई (इटली) येथील उत्खननात १९३८ मध्ये अमेदेओ मायुरी यांना हस्तिदंताची छोटी भारतीय मूर्ती सापडली; ती पहिल्या शतकातील असून भारत-रोम व्यापाराचा पुरावा मानली जाते. तिला ‘पाँपेई लक्ष्मी’ म्हणतात, पण काही अभ्यासक ती यक्षी असल्याचे मानतात. (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा)
खे-सा-चि-सं.
खेळ आणि इतिहास दूरचे विषय वाटले तरी त्यांचा जवळचा संबंध आहे.
आठवणीची युक्ती : खेळणी इतिहास सांगतात. आठवणीची युक्ती: "खेळणे म्हणजे पुरावे".
फरक ओळखा
| क्षेत्र | काम | इतिहासाचा उपयोग |
|---|---|---|
| समालोचक | सामन्याचे थेट वर्णन | विक्रम आणि किस्से |
| क्रीडा पत्रकार | लेख आणि परीक्षणे | स्पर्धांची पार्श्वभूमी |
| पंच | निर्णय देणे | नियमांचा विकास |
सरावासाठी प्रश्न
- 1खेळणी इतिहासावर कसा प्रकाश टाकतात?
- 2दिवाळीतील किल्ल्यांच्या परंपरेचे महत्त्व सांगा.
- 3पाँपेईतील मूर्तीवरून काय समजते?
- 4कथासरित्सागरातील खेळण्यांचे वर्णन थोडक्यात लिहा.
- 5क्रीडा साहित्य आणि चित्रपटांची उदाहरणे द्या.
- 6समालोचकाला इतिहासाचे ज्ञान का हवे?
- 7क्रीडा क्षेत्रातील व्यावसायिक संधी लिहा.
- 8तुमच्या भागातील एका पारंपरिक खेळण्याचा इतिहास शोधा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ती तंत्रज्ञान, परंपरा आणि संस्कृतींतील संपर्क दाखवतात.
- 2किल्ल्यांच्या ऐतिहासिक भूमिकेची आठवण जिवंत राहते.
- 3भारत आणि रोम यांच्यातील व्यापारी संबंध.
- 4कळ दाबल्यावर बाहुल्या उडत, नाचत, आवाज करत.
- 5मल्लखांबाचा इतिहास, ‘षटकार’; मेरी कोम, दंगल.
- 6इतिहास, आकडेवारी, विक्रम आणि किस्से माहीत असावे लागतात.
- 7पत्रकारिता, समालोचन, पंच, प्रशिक्षक, पुस्तके.
- 8विद्यार्थ्याने वडीलधाऱ्यांना विचारून शोधावे.