पूर्वीचे पर्यटन
दिवाळीच्या सुट्टीत आपण नातेवाईकांकडे, देवदर्शनाला किंवा किल्ले पाहायला जातो. माणूस हजारो वर्षांपासून अशाच अनेक कारणांनी प्रवास करत आला आहे.
विशिष्ट उद्देशाने दूरच्या प्रदेशातील ठिकाणांना भेट देण्यासाठी केलेला प्रवास म्हणजे पर्यटन. भारतात प्रवासाची परंपरा फार जुनी आहे.
मुख्य कल्पना 1 : प्रवासाची कारणे — तीर्थयात्रा, स्थानिक जत्रा आणि उत्सव, प्रसिद्ध गुरूचा शोध आणि चांगले शिक्षण, व्यापार अशा अनेक कारणांनी लोक प्रवास करत. बौद्ध साहित्यानुसार गौतम बुद्धांनी उपदेशासाठी अनेक शहरांना भेटी दिल्या; भिक्षूंनी एका जागी न राहता सतत फिरावे असा नियम होता; जैन साधू आणि संन्यासीही फिरत. चिनी भिक्षू ह्युएन त्संग इ.स. ६३० मध्ये भारतात आला. मध्ययुगात संत नामदेव, संत एकनाथ, गुरू नानक, रामदास स्वामी यांनी भारतभर प्रवास केला.
मुख्य कल्पना 2 : प्रसिद्ध प्रवासी — स्पेनमध्ये जन्मलेला बेंजामिन ऑफ तुडेला (इ.स. ११५९–११७३) हा पहिला युरोपीय प्रवासी मानला जातो; त्याच्या रोजनिशा महत्त्वाचे ऐतिहासिक दस्तऐवज. इटालियन मार्को पोलो (१३वे शतक) याने आशिया, विशेषतः चीन युरोपला ओळखवला; तो चीनमध्ये १७ वर्षे राहिला. इब्न बतूता (१४वे शतक) सुमारे ३० वर्षे फिरला आणि एकाच मार्गाने दोनदा न जाण्याचा निश्चय केला होता; त्याची वर्णने मध्ययुगीन इतिहास आणि समाजजीवन समजायला उपयुक्त. जेरार्डस मर्केटर (१६वे शतक) हा नकाशाकार; त्याचा जगाचा नकाशा आणि ग्लोब जगभर जलमार्गाने प्रवास करण्यास उपयुक्त ठरला.
मुख्य कल्पना 3 : आधुनिक पर्यटनाची सुरुवात — थॉमस कुक यांनी लीस्टर ते लफबरो अशी सुमारे ६०० लोकांसाठी रेल्वे सहल आयोजित केली; पुढे युरोपची फेरी आयोजित केली आणि पर्यटनाची तिकिटे विकणारी संस्था स्थापन केली. यातून आधुनिक पर्यटनाला दिशा मिळाली. विष्णुभट गोडसे यांनी १८५७ च्या स्वातंत्र्ययुद्धाच्या काळात महाराष्ट्रातून अयोध्येपर्यंतचा प्रवास लिहिला; तो ‘माझा प्रवास’ पुस्तक म्हणून प्रसिद्ध; ते अनेक घटनांचे प्रत्यक्षदर्शी होते आणि झाशीच्या राणीविषयी तपशील तसेच तत्कालीन मराठी भाषेचे स्वरूपही मिळते.
- सोपे : सतत फिरण्याचा नियम कोणासाठी? — बौद्ध भिक्षू.
- मध्यम : भारताला भेट देणारा चिनी भिक्षू? — ह्युएन त्संग.
- परीक्षा-प्रकार : ‘माझा प्रवास’ कोणाचे? — विष्णुभट गोडसे.
आकृतीत : प्रसिद्ध प्रवासी आणि कुक.
थॉमस कुक यांची पहिली रेल्वे सहल ५ जुलै १८४१ रोजी लीस्टर ते लफबरो अशी निघाली; सुमारे ५०० ते ५७० प्रवासी होते (स्रोतांत संख्या वेगळी), प्रत्येकी एक शिलिंग. पाठ्यपुस्तकात हे १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धात असे लिहिले आहे; पण स्रोतांनुसार १८४१ म्हणजे पूर्वार्धात, म्हणून पुस्तकाशी तपासा.
६३०-मा-इब्न-१८४१.
थॉमस कुकची पहिली सहल १८४१ मध्ये झाली; ती १९व्या शतकाच्या पूर्वार्धात येते.
आठवणीची युक्ती : प्रवासी: बेंजामिन, मार्को, इब्न, मर्केटर, कुक. आठवणीची युक्ती: "बे-मा-इ-म-कु".
फरक ओळखा
| प्रवासी | काळ | महत्त्व |
|---|---|---|
| मार्को पोलो | १३वे शतक | आशिया युरोपला ओळखवला |
| इब्न बतूता | १४वे शतक | मध्ययुगाची माहिती |
| मर्केटर | १६वे शतक | जगाचा नकाशा आणि ग्लोब |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पर्यटन म्हणजे काय?
- 2प्राचीन काळी लोक प्रवास का करत?
- 3बुद्ध आणि भिक्षूंच्या प्रवासाबद्दल लिहा.
- 4मार्को पोलोविषयी टीप लिहा.
- 5इब्न बतूताची वर्णने महत्त्वाची का?
- 6थॉमस कुकचे योगदान सांगा.
- 7‘माझा प्रवास’ हे ऐतिहासिक साधन कसे?
- 8तुमच्या कुटुंबाच्या एका प्रवासाचे वर्णन लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1विशिष्ट उद्देशाने दूरच्या ठिकाणी भेट देण्यासाठी केलेला प्रवास.
- 2तीर्थयात्रा, जत्रा, शिक्षण, व्यापारासाठी.
- 3बुद्धांनी उपदेशासाठी शहरांना भेटी दिल्या; भिक्षूंनी सतत फिरावे.
- 4इटालियन; चीनमध्ये १७ वर्षे; आशियाची माहिती युरोपला दिली.
- 5त्यातून मध्ययुगीन इतिहास आणि समाजजीवन कळते.
- 6सहल आयोजित केली, युरोप फेरी, तिकीट संस्था.
- 7१८५७ चे प्रत्यक्षदर्शी वर्णन आणि १८व्या-१९व्या शतकातील भाषेचे स्वरूप.
- 8विद्यार्थ्याने कारण, मार्ग आणि अनुभव लिहावेत.
पर्यटनाचे प्रकार
कुणी देवदर्शनाला जाते, कुणी किल्ले पाहायला, कुणी शेती पाहायला. कारण वेगळे म्हणून पर्यटनाचे प्रकारही वेगळे.
स्मारके, ऐतिहासिक स्थळे, निसर्गसौंदर्य, हस्तकला केंद्रे, तीर्थक्षेत्रे, औद्योगिक केंद्रे अशा ठिकाणी जाण्याच्या इच्छेतून पर्यटन वाढले आणि स्थानिक, आंतरराज्य, राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय व्यवसाय बनले.
मुख्य कल्पना 1 : स्थानिक, आंतरराज्य आणि आंतरराष्ट्रीय — स्थानिक आणि आंतरराज्य पर्यटन आपल्याच देशात असल्याने भाषा, चलन आणि कागदपत्रांचे अडथळे नसतात आणि हवे तेव्हा योजना करता येते. आंतरराष्ट्रीय पर्यटन रेल्वे, जलवाहतूक आणि विमानांच्या सोयींमुळे सोपे झाले; भारताच्या आर्थिक उदारीकरणाच्या धोरणामुळे येणाऱ्या-जाणाऱ्यांची संख्या वाढली: शिक्षण, विश्रांती, पाहणी, व्यावसायिक कामे, चित्रीकरण; परदेशी जायला अधिकृत कागदपत्रे लागतात.
मुख्य कल्पना 2 : ऐतिहासिक, धार्मिक आणि भौगोलिक — ऐतिहासिक पर्यटन: इतिहासाच्या आवडीसाठी ऐतिहासिक स्थळांच्या सहली; मराठी लेखक गोपाळ नीळकंठ दांडेकर महाराष्ट्रातील किल्ल्यांच्या भ्रमंती आयोजित करत; राजस्थानचे किल्ले, महात्मा गांधी आणि विनोबा भावे यांचे आश्रम, १८५७ शी संबंधित ठिकाणे. धार्मिक पर्यटन: जगभर विखुरलेले समाज पौराणिक परंपरा आणि स्थळांमुळे एकत्वाचा अनुभव घेतात; अहिल्याबाई होळकर यांनी चारधाम आणि बारा ज्योतिर्लिंग यात्रेच्या मार्गावर स्वखर्चाने सोयी केल्या. भौगोलिक पर्यटन: अभयारण्ये, फुलांची दरी (उत्तराखंड), समुद्रकिनारे, लोणारचे विवर सरोवर आणि निघोजचे रांजणखळगे.
मुख्य कल्पना 3 : आरोग्य, कृषी, क्रीडा आणि विशेष कार्यक्रम — आरोग्य पर्यटन: पाश्चात्त्य देशांना भारतातील आरोग्यसेवा तुलनेने स्वस्त आणि चांगल्या दर्जाच्या वाटतात; योग प्रशिक्षण आणि आयुर्वेदिक उपचारही आकर्षण. कृषी पर्यटन: शहरी लोकांना ग्रामीण जीवन दाखवणे; भारतीय शेतकरीही कृषी संशोधन केंद्रे, विद्यापीठे आणि इस्रायलसारख्या देशांना भेट देतात. क्रीडा पर्यटन: २०व्या शतकात विकसित; ऑलिम्पिक, विम्बल्डन, बुद्धिबळ स्पर्धा, ‘हिमालयन कार रॅली’, ‘महाराष्ट्र केसरी’ कुस्ती. विशेष कार्यक्रम: चित्रपट महोत्सव, परिषदा, पुस्तक प्रदर्शने आणि अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन. याशिवाय विज्ञान, विश्रांती (वेलनेस), सांस्कृतिक आणि गट पर्यटनही आहे.
- सोपे : गडकिल्ल्यांची भ्रमंती — कोणते पर्यटन? — ऐतिहासिक.
- मध्यम : लोणार विवर पाहणे — कोणते? — भौगोलिक.
- परीक्षा-प्रकार : साहित्य संमेलनाला जाणे — कोणते? — विशेष कार्यक्रमांवर आधारित.
आकृतीत : पर्यटनाचे प्रमुख प्रकार.
ऐ-धा-भौ-आ-कृ-क्री-वि.
आंतरराज्य पर्यटन हे आंतरराष्ट्रीय नाही; ते देशातच असल्याने चलन आणि भाषेचा अडथळा कमी.
आठवणीची युक्ती : पर्यटन = कारण + ठिकाण. आठवणीची युक्ती: "जिथे आवड तिथे पर्यटन".
फरक ओळखा
| प्रकार | उदाहरण | का जातात |
|---|---|---|
| ऐतिहासिक | राजस्थानचे किल्ले | इतिहासाची आवड |
| भौगोलिक | लोणार, निघोज | भौगोलिक विशेषता पाहणे |
| कृषी | शेतीवरील सहली | ग्रामीण जीवन समजणे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पर्यटनाचे मुख्य प्रकार सांगा.
- 2स्थानिक आणि आंतरराष्ट्रीय पर्यटनातील फरक लिहा.
- 3आंतरराष्ट्रीय पर्यटन का वाढले?
- 4ऐतिहासिक पर्यटन म्हणजे काय?
- 5अहिल्याबाई होळकरांचे धार्मिक पर्यटनातील योगदान लिहा.
- 6आरोग्य पर्यटनाकडे परदेशी का आकर्षित होतात?
- 7कृषी पर्यटन म्हणजे काय?
- 8कोणत्याही तीन पर्यटन प्रकारांचे वर्णन करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1स्थानिक, आंतरराज्य, आंतरराष्ट्रीय, ऐतिहासिक, धार्मिक, भौगोलिक, आरोग्य, कृषी, क्रीडा, विशेष कार्यक्रम.
- 2स्थानिक = देशातच, कमी अडथळे; आंतरराष्ट्रीय = चलन, भाषा, कागदपत्रे.
- 3वाहतूक सोयी आणि आर्थिक उदारीकरणामुळे.
- 4इतिहासाच्या आवडीसाठी स्थळांना भेटी.
- 5तीर्थमार्गांवर स्वखर्चाने सोयी केल्या.
- 6स्वस्त, चांगली आरोग्यसेवा, योग आणि आयुर्वेद.
- 7शहरी लोकांना शेती आणि ग्रामीण जीवन दाखवणे.
- 8विद्यार्थ्याने उदाहरणासह लिहावे.
पर्यटन विकास आणि वारसा संवर्धन
किल्ल्यावर गेल्यावर भिंतीवर नाव लिहिलेले दिसते तेव्हा वाईट वाटते. पर्यटन वाढवायचे तर स्थळे स्वच्छ आणि सुरक्षित ठेवावी लागतात.
पर्यटकांना योग्य मार्गदर्शन, सुरक्षा, सोयी आणि वारसा स्थळांचे जतन हे पर्यटन विकासाचे महत्त्वाचे मुद्दे आहेत. देशाचा वारसा नैसर्गिक आणि सांस्कृतिक (मानवनिर्मित) असा दोन प्रकारचा.
मुख्य कल्पना 1 : पर्यटन विकासाचे मुद्दे — प्रवासाचे अनेक पैलू, सहलीतील आणि मुक्कामातील योग्य सामाजिक वर्तन याबद्दल मार्गदर्शन; सुरक्षित वाहतूक आणि सुरक्षा, चांगली राहण्याची सोय, मार्गांवर स्वच्छतागृहे; दिव्यांग पर्यटकांच्या गरजा. पर्यटकांना त्यांच्या भाषेत माहितीपत्रके, मार्गदर्शक आणि पुस्तके मिळावीत; टॅक्सीचालकांना अनेक भाषांचे आणि मार्गदर्शनाचे प्रशिक्षण द्यावे. ‘स्वच्छ भारत’ मोहीम यासाठी उपयुक्त.
मुख्य कल्पना 2 : वारसा स्थळांचे जतन — भारतात प्राचीन, मध्ययुगीन आणि आधुनिक काळातील अनेक वारसा स्थळे आहेत; ताजमहाल (आग्रा), जंतरमंतर वेधशाळा (जयपूर), अजिंठा-वेरूळ-घारापुरी लेणी, छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस आणि पश्चिम घाटातील कास पठार (जागतिक नैसर्गिक वारसा). ती जागतिक वारसा झाल्याचा अभिमान वाटतो; पण तिथे कोळशाने नावे लिहिलेली, चित्रे काढलेली दिसली तर राष्ट्राची प्रतिमा डागाळते. म्हणून दोन संकल्प: (१) मी वारसा स्थळांची स्वच्छता राखण्याचा प्रयत्न करीन. (२) मी असे काहीही करणार नाही ज्याने ऐतिहासिक स्थळाची नासधूस होईल.
मुख्य कल्पना 3 : हेरिटेज वॉक — ऐतिहासिक स्थळांना भेट देण्यासाठी केलेली फेरी म्हणजे ‘हेरिटेज वॉक’; इतिहासाचा भाग असल्याचा अनुभव मिळतो. अहमदाबादचा हेरिटेज वॉक प्रसिद्ध; मुंबई-पुण्यात नियमित होतात. त्यामुळे लोक जतन प्रकल्पांना पाठिंबा देतात आणि अस्सल माहिती गोळा-प्रसिद्ध करतात. दिवंगत प्रसिद्ध नागरिकांची निवासस्थानेही वारसा; काही शहरांत त्यांवर माहिती देणाऱ्या ‘ब्लू प्लेक’ लावतात. शैक्षणिक सहलींमध्ये शिक्षकांच्या मदतीने हेरिटेज वॉक आयोजित करता येतात.
- सोपे : भिंतीवर नाव कोरणे — काय? — नासधूस (vandalism).
- मध्यम : ऐतिहासिक स्थळांना माहितीसह फेरी? — हेरिटेज वॉक.
- परीक्षा-प्रकार : दिव्यांग पर्यटकांसाठी काय हवे? — खास सोयी.
आकृतीत : पर्यटन विकासाचे टप्पे.
जॉन स्मिथने अजिंठा लेणी पाहण्याआधी काय घडले? भिक्षू गेल्यानंतर शतकानुशतके अजिंठा लेणी वाघूर नदीच्या वरच्या जंगलात लपून राहिली होती.
जॉन स्मिथने अजिंठा लेणी पाहण्यानंतर काय घडले? २८ एप्रिल १८१९ रोजी तिथे वाघाची शिकार करत असलेल्या ब्रिटिश अधिकारी जॉन स्मिथला लेणी क्रमांक १० दिसली आणि हळूहळू जगाला अजिंठ्याची माहिती झाली. १९८३ मध्ये युनेस्कोने त्याला जागतिक वारसा स्थळ जाहीर केले.
सुरक्षा-मार्गदर्शन-स्वच्छता-वाढ.
जागतिक वारसा झाले म्हणजे काळजी संपली असे नाही; जतनाची जबाबदारी सर्वांची.
आठवणीची युक्ती : जतन = स्वच्छता + नासधूस टाळणे. आठवणीची युक्ती: "फक्त फोटो काढा, खुणा नको".
फरक ओळखा
| मुद्दा | काय करावे | काय टाळावे |
|---|---|---|
| स्थळ | स्वच्छता राखावी | भिंतींवर लिहिणे |
| पर्यटक | माहितीपत्रके, मार्गदर्शक | दुर्लक्ष |
| वारसा | हेरिटेज वॉक आयोजित करावेत | भडक रंगकाम |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पर्यटन विकासाचे महत्त्वाचे मुद्दे कोणते?
- 2पर्यटकांसाठी कोणत्या सोयी हव्यात?
- 3वारसा किती प्रकारचा असतो?
- 4वारसा स्थळांची नासधूस कशी टाळावी?
- 5हेरिटेज वॉक म्हणजे काय?
- 6ब्लू प्लेक म्हणजे काय?
- 7वारसा जतनासाठी तुमचे दोन संकल्प लिहा.
- 8तुमच्या शाळेची हेरिटेज वॉक योजना तयार करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मार्गदर्शन, सुरक्षा, सोयी, स्वच्छता, वारसा जतन.
- 2सुरक्षित वाहतूक, राहणे, स्वच्छतागृहे, भाषेतील माहिती.
- 3नैसर्गिक आणि सांस्कृतिक.
- 4भिंतींवर न लिहिणे, झाडांवर न कोरणे, स्मारके भडक न रंगवणे.
- 5ऐतिहासिक स्थळांना माहितीपूर्ण फेरी.
- 6दिवंगत नागरिकाच्या घरावरील माहितीफलक.
- 7स्वच्छता राखीन; नासधूस करणार नाही.
- 8मार्ग, ठिकाणे, वेळ आणि माहितीफलक यांचा आराखडा.
पर्यटन आणि आतिथ्य क्षेत्रातील संधी
महाबळेश्वरात घोडेवाले, फोटोग्राफर, गाईड, स्ट्रॉबेरी विकणारे सर्वांना पर्यटकांमुळे काम मिळते. म्हणजे पर्यटन अनेकांचे पोट भरते.
पर्यटन आणि आतिथ्य हा जास्तीत जास्त रोजगार देण्याची क्षमता असलेला उद्योग आहे; व्यावसायिकरीत्या चालवला तर तो खूप स्थिर असतो.
मुख्य कल्पना 1 : पर्यटनातून अर्थव्यवस्था — पर्यटक विमानतळावर उतरण्याआधीच देशाला महसूल मिळू लागतो; तो व्हिसा शुल्क, प्रवास, हॉटेलमधील मुक्काम, जेवण, भाषांतरकार आणि मार्गदर्शकांचे मानधन, वर्तमानपत्रे, संदर्भ पुस्तके, स्मृतिचिन्हे यांवर खर्च करतो. पर्यटन केंद्राजवळ बाजार वाढतो; स्थानिक हस्तकला, कुटिरोद्योग आणि स्थानिक खाद्यपदार्थांची मागणी वाढते; कारागीर, व्यावसायिक आणि मजूर यांना चांगले उत्पन्न मिळते. महाबळेश्वर-पाचगणीत मार्गदर्शक, छायाचित्रकार आणि घोडेवाले यांना चांगली कमाई होते.
मुख्य कल्पना 2 : महाराष्ट्रातील पर्यटन — अजिंठा, वेरूळ, घारापुरी लेणी; देहू, आळंदी, जेजुरी, पंढरपूर, शिर्डी, शेगाव, तुळजापूर, कोल्हापूर, नाशिक, त्र्यंबकेश्वर, पैठण, हाजी मलंग, नांदेडचे गुरुद्वारा, मुंबईचे माउंट मेरी चर्च; महाबळेश्वर, पाचगणी, खंडाळा, लोणावळा, माथेरान, चिखलदरा; कोयनानगर, जायकवाडी, भातघर, चांदोली धरणे; दाजीपूर, सागरेश्वर, ताडोबा अभयारण्ये ही महत्त्वाची पर्यटन केंद्रे. महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ १९७५ मध्ये स्थापन झाले; ४७ ठिकाणी पर्यटक निवासे दिली, ज्यात ४००० पेक्षा जास्त पर्यटक राहू शकतात; अनेक खासगी उद्योजकही सेवा देतात.
मुख्य कल्पना 3 : ‘पुस्तकांचे गाव’ आणि सांस्कृतिक पर्यटन — भिलार (महाबळेश्वराजवळ) स्ट्रॉबेरीसाठी प्रसिद्ध असून ‘पुस्तकांचे गाव’ म्हणूनही ओळखले जाते; येथे प्रत्येक घरात पर्यटकांसाठी स्वतःचे ग्रंथालय आहे. वाचन संस्कृतीला गती देणारी ही योजना महाराष्ट्र शासनाने राबवली; त्यात चरित्रे, आत्मचरित्रे, कथा, कविता, महिला साहित्य, क्रीडा साहित्य, बालसाहित्य अशी पुस्तके आहेत. सांस्कृतिक पर्यटनात नामांकित शिक्षण संस्थांना भेटी, स्थानिक संस्कृती, इतिहास आणि परंपरा पाहणे, ऐतिहासिक वास्तू पाहणे, स्थानिक लोकांचे कर्तृत्व समजून घेणे आणि नृत्य-संगीत उत्सवांत भाग घेणे येते.
- सोपे : पर्यटन केंद्राजवळ कोणत्या वस्तूंची मागणी वाढते? — हस्तकला आणि स्थानिक खाद्य.
- मध्यम : पुस्तकांचे गाव? — भिलार.
- परीक्षा-प्रकार : एमटीडीसी कधी स्थापन झाले? — १९७५.
आकृतीत : पर्यटनाची साखळी.
भिलार हे सातारा जिल्ह्यातील गाव ४ मे २०१७ रोजी महाराष्ट्र शासनाच्या ‘पुस्तकांचे गाव’ उपक्रमाखाली सुरू झाले; ही कल्पना ब्रिटनमधील हे-ऑन-वाय या पुस्तकांच्या गावावरून घेतली असे स्रोत सांगतात. (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा)
पर्यटक-खर्च-बाजार-रोजगार.
पर्यटनाचा फायदा फक्त हॉटेलवाल्यांना नाही; कारागीर, गाईड, घोडेवाले, छायाचित्रकार सर्वांना होतो.
आठवणीची युक्ती : पर्यटन = रोजगार. आठवणीची युक्ती: "येतो पर्यटक, वाढतो रोजगार".
फरक ओळखा
| कोण | कसे कमावतात | उदाहरण |
|---|---|---|
| मार्गदर्शक | माहिती देऊन | महाबळेश्वर, पाचगणी |
| कारागीर | हस्तकला विकून | स्थानिक बाजार |
| उद्योजक | निवास आणि सेवा | पर्यटक निवास |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पर्यटन उद्योग रोजगार कसा निर्माण करतो?
- 2पर्यटन केंद्राजवळ स्थानिक अर्थव्यवस्थेला काय फायदा?
- 3महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळाचे कार्य सांगा.
- 4महाराष्ट्रातील चार पर्यटन केंद्रे आणि त्यांचा प्रकार लिहा.
- 5भिलारची वैशिष्ट्ये लिहा.
- 6सांस्कृतिक पर्यटनात काय येते?
- 7पर्यटन व्यवसायातील व्यावसायिक क्षेत्रे कोणती?
- 8तुमच्या गावाजवळील पर्यटनामुळे आलेले नवे व्यवसाय लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1हॉटेल, वाहतूक, मार्गदर्शक, हस्तकला, अन्न यांतून रोजगार.
- 2हस्तकला आणि स्थानिक खाद्याची मागणी, उत्पन्न वाढ.
- 3१९७५ मध्ये स्थापन; ४७ ठिकाणी पर्यटक निवासे.
- 4अजिंठा (ऐतिहासिक), पंढरपूर (धार्मिक), ताडोबा (अभयारण्य), माथेरान (गिरिस्थान).
- 5पुस्तकांचे गाव; घरोघरी ग्रंथालय; स्ट्रॉबेरी.
- 6शिक्षण संस्था, स्थानिक संस्कृती, वास्तू, उत्सव.
- 7मार्गदर्शक, ट्रॅव्हल एजंट, हॉटेल व्यवस्थापन, भाषांतरकार.
- 8विद्यार्थ्याने स्थानिक उदाहरणे लिहावीत.