इतिहासाची साधने आणि त्यांचे संवर्धन
आजीचे जुने पत्र, तांब्याचा जुना कासा आणि गावातली ओवी, या सर्वांतून इतिहास कळतो. पण त्या जपल्या नाहीत तर काही वर्षांत नष्ट होतात.
इतिहासाची साधने गोळा करणे, त्यांच्या नोंदी आणि सूची तयार करणे, स्वच्छता व जतन करणे आणि प्रदर्शन मांडणे ही कामे प्रशिक्षित, पात्र व्यक्तीच करू शकतात. साधने तीन प्रकारची: मौखिक, लिखित आणि भौतिक.
मुख्य कल्पना 1 : मौखिक साधने — लोकगीते आणि लोककथा गोळा करणे, त्यांचे संकलन करणे; मिळालेल्या साहित्याचे वर्गीकरण, विश्लेषण आणि अर्थ लावणे; संशोधनाचे निष्कर्ष प्रकाशित करणे ही कामे येथे असतात. त्यासाठी समाजशास्त्र, मानववंशशास्त्र, समाजमानसशास्त्र, पुराणकथा आणि भाषाशास्त्र, ग्रंथालयशास्त्र आणि माहिती तंत्रज्ञान, इतिहास आणि संशोधन पद्धती, तसेच संशोधन अहवाल व लेख लिहिण्याचे ज्ञान लागते.
मुख्य कल्पना 2 : लिखित साधने — शिलालेख असलेली नाणी आणि ताम्रपट, शासकीय नोंदी, वैयक्तिक पत्रे, रोजनिशा, ऐतिहासिक आणि जुनी पुस्तके, हस्तलिखिते, चित्रे, छायाचित्रे गोळा केली जातात. त्यांच्या जतनासाठी यांत्रिक आणि रासायनिक स्वच्छता करतात, ऐतिहासिक मूल्य ठरवतात, निवडक कागदपत्रांचे प्रदर्शन मांडतात आणि संपादित कागदपत्रे आणि संशोधन अहवाल प्रकाशित करतात. यासाठी ब्राह्मी, मोडी, फारसी लिप्यांचे ज्ञान; पूर्वीच्या समाज, परंपरा, साहित्य, घराणी आणि प्रशासनाचे ज्ञान; चित्र-शिल्प शैली; कागद, शाई आणि रंगांचे प्रकार; शिलालेखांसाठी वापरलेले दगड आणि धातूंचे गुणधर्म हवेत.
मुख्य कल्पना 3 : भौतिक साधने — अवशेष गोळा करून त्यांचे ऐतिहासिक काळ आणि प्रकारानुसार वर्गीकरण करतात आणि सूची तयार करतात; साफसफाई आणि जतनाच्या प्रक्रिया करतात; निवडक वस्तू किंवा त्यांच्या प्रतिकृतींचे प्रदर्शन मांडतात; वनस्पती आणि प्राण्यांचे जीवाश्म वर्गीकृत करून सूची करतात; आणि लेख प्रकाशित करतात. यासाठी पुरातत्त्वीय पद्धती, प्राचीन संस्कृतींचा इतिहास, दगड, खनिजे, धातू आणि माती यांच्या स्थानिक स्रोतांचे आणि रासायनिक गुणधर्मांचे ज्ञान, स्वच्छतेची उपकरणे आणि रसायने आणि प्रतिकृती तयार करण्याचे कौशल्य लागते.
- सोपे : लोकगीते गोळा करणे — कोणते साधन? — मौखिक.
- मध्यम : ताम्रपट — कोणते साधन? — लिखित.
- परीक्षा-प्रकार : जीवाश्म — कोणते साधन? — भौतिक.
आकृतीत : इतिहासाच्या साधनांचे तीन प्रकार.
मौ-लि-भौ.
जतन म्हणजे फक्त कपाटात ठेवणे नव्हे; स्वच्छता, नोंदी आणि प्रशिक्षित व्यक्ती आवश्यक.
आठवणीची युक्ती : गोळा करा, नोंद करा, स्वच्छ करा, मांडा, प्रकाशित करा. आठवणीची युक्ती: "गो-नो-स्व-मां-प्र".
फरक ओळखा
| साधन | उदाहरण | प्रशिक्षण |
|---|---|---|
| मौखिक | लोकगीते | समाजशास्त्र, भाषाशास्त्र |
| लिखित | ताम्रपट, हस्तलिखिते | लिप्यांचे ज्ञान |
| भौतिक | अवशेष, जीवाश्म | पुरातत्त्वीय पद्धती |
सरावासाठी प्रश्न
- 1इतिहासाची साधने किती प्रकारची?
- 2मौखिक साधनांचे संकलन कसे करतात?
- 3लिखित साधनांच्या जतनासाठी कोणत्या प्रक्रिया करतात?
- 4लिखित साधनांसाठी कोणते प्रशिक्षण हवे?
- 5भौतिक साधनांसाठी कोणते प्रशिक्षण हवे?
- 6फक्त प्रशिक्षित व्यक्तीच ही कामे का करू शकतात?
- 7प्रतिकृती (replica) प्रदर्शनात का ठेवतात?
- 8तुमच्या घरातील एका जुन्या साधनाची नोंद आणि जतन कसे कराल ते लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1तीन: मौखिक, लिखित, भौतिक.
- 2लोकगीते आणि कथा गोळा करून वर्गीकरण आणि विश्लेषण.
- 3यांत्रिक आणि रासायनिक स्वच्छता.
- 4लिप्या, समाज, चित्रशैली, कागद-शाई, दगड-धातू.
- 5पुरातत्त्वीय पद्धती, साहित्य स्रोत, उपकरणे, प्रतिकृती कौशल्य.
- 6चुकीच्या हाताळणीने साधने नष्ट होऊ शकतात.
- 7मूळ वस्तू सुरक्षित राहते आणि लोक पाहू शकतात.
- 8विद्यार्थ्याने वस्तू, नोंद आणि सुरक्षित ठेवण्याच्या पद्धती लिहाव्यात.
प्रसिद्ध वस्तुसंग्रहालये
शाळेच्या सहलीत वस्तुसंग्रहालयात पुतळे, जुनी नाणी आणि हत्यारे पाहतो. ती एकाच ठिकाणी जपली म्हणून आपल्याला पाहायला मिळतात.
मध्ययुगीन युरोपातील राजघराणी आणि श्रीमंत कुटुंबे यांनी गोळा केलेल्या पुरातन वस्तूंची मांडणी आणि व्यवस्थापन करण्यासाठी वस्तुसंग्रहालये तयार झाली.
मुख्य कल्पना 1 : जगातील प्रसिद्ध संग्रहालये — लूव्र (पॅरिस, फ्रान्स): १८व्या शतकात स्थापन; राजघराण्याने गोळा केलेल्या वस्तू मांडल्या, त्यात लिओनार्दो दा विंची यांचे ‘मोनालिसा’ चित्र. या चित्रकाराने फ्रान्सचा राजा पहिला फ्रान्सिस याच्या आश्रयाखाली काम केले. नेपोलियन बोनापार्टने विजयांतून आणलेल्या वस्तूंमुळे संग्रह खूप वाढला; आज ३.८ लाखांहून अधिक वस्तू. ब्रिटिश म्युझियम (लंडन): १८व्या शतकात; निसर्गशास्त्रज्ञ सर हॅन्स स्लोन यांनी सुमारे ७१ हजार वस्तू राजा जॉर्ज दुसरा याला दिल्या; नंतर वसाहतींतून आणलेल्या वस्तू वाढल्या; आज सुमारे ८० लाख वस्तू. अमेरिकेचे नैसर्गिक इतिहासाचे राष्ट्रीय संग्रहालय: स्मिथसोनियन संस्थेच्या व्यवस्थापनाखाली, १८४६ मध्ये स्थापन, १२ कोटींपेक्षा जास्त नमुने.
मुख्य कल्पना 2 : भारतातील संग्रहालये — इंडियन म्युझियम, कोलकाता (१८१४) हे आशियाटिक सोसायटी ऑफ बंगालने स्थापले, भारतातील पहिले. गव्हर्नमेंट म्युझियम, चेन्नई (१८५१) दुसरे. राष्ट्रीय संग्रहालय, दिल्ली १९४९ मध्ये. इतरही: छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तुसंग्रहालय (मुंबई), सालारजंग (हैदराबाद), कॅलिको म्युझियम ऑफ टेक्स्टाइल्स (अहमदाबाद). मोठ्या संग्रहालयांची स्वतःची अभिलेखागारे आणि ग्रंथालये असतात; काही विद्यापीठांशी संलग्न असून संग्रहालयशास्त्राचे (म्युझिऑलॉजी) अभ्यासक्रम देतात: राष्ट्रीय संग्रहालय (दिल्ली), महाराजा सयाजीराव विद्यापीठ (वडोदरा), कोलकाता विद्यापीठ, बनारस हिंदू विद्यापीठ (वाराणसी), अलिगढ मुस्लिम विद्यापीठ, जिवाजी विद्यापीठ (ग्वाल्हेर).
मुख्य कल्पना 3 : छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तुसंग्रहालय — १९०४ मध्ये मुंबईतील काही प्रभावशाली नागरिकांनी प्रिन्स ऑफ वेल्सच्या भारतभेटीची आठवण म्हणून संग्रहालय स्थापायचे ठरवले. नोव्हेंबर १९०५ मध्ये इमारतीची पायाभरणी झाली; नाव ‘प्रिन्स ऑफ वेल्स म्युझियम ऑफ वेस्टर्न इंडिया’ ठरले; १९९८ मध्ये ते बदलून ‘छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तुसंग्रहालय’ झाले. इमारत इंडो-गॉथिक शैलीची असून मुंबईतील ग्रेड १ वारसा इमारत आहे. येथे सुमारे ५० हजार पुरावस्तू कला, पुरातत्त्व आणि नैसर्गिक इतिहास या तीन विभागांत आहेत.
- सोपे : मोनालिसा कोणत्या संग्रहालयात? — लूव्र.
- मध्यम : भारतातील पहिले संग्रहालय? — इंडियन म्युझियम, कोलकाता.
- परीक्षा-प्रकार : ग्रेड १ वारसा इमारत? — छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तुसंग्रहालय.
आकृतीत : काही संग्रहालयांची स्थापना.
ब्रिटिश म्युझियम: सर हॅन्स स्लोन यांच्या मृत्यूनंतर ७ जून १७५३ रोजी संसदेच्या कायद्याने ते स्थापन झाले; सार्वजनिकरीत्या १५ जानेवारी १७५९ रोजी खुले झाले; स्लोन यांच्या संग्रहात सुमारे ७१,००० वस्तू होत्या आणि राजाला दिल्याबद्दल त्यांच्या वारसांना २०,००० पौंड मिळाले. लूव्र १७९३ मध्ये सार्वजनिक संग्रहालय म्हणून खुले झाले. (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा)
छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तुसंग्रहालय: पाठ्यपुस्तकात १९०४ मध्ये निर्णय आणि नोव्हेंबर १९०५ मध्ये पायाभरणी असे आहे; संग्रहालयाची संकेतस्थळ-माहिती सांगते की १४ ऑगस्ट १९०५ रोजी मुंबईतील प्रमुख नागरिक टाऊन हॉलमध्ये जमले आणि पायाभरणी ११ नोव्हेंबर १९०५ रोजी झाली; इमारत १९२२ मध्ये (१० जानेवारी) खुली झाली. नाव बदलाचे वर्ष स्रोतांत वेगळे (१९९८ बहुतेक). (पुस्तकाशी तपासा)
१८१४-४६-५१-४९.
भारतातील पहिले संग्रहालय चेन्नईचे नाही; पहिले कोलकात्याचे आणि दुसरे चेन्नईचे.
आठवणीची युक्ती : पहिले कोलकाता, दुसरे चेन्नई, राष्ट्रीय दिल्ली. आठवणीची युक्ती: "को-चे-दि".
फरक ओळखा
| संग्रहालय | ठिकाण | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| लूव्र | पॅरिस | मोनालिसा चित्र |
| ब्रिटिश म्युझियम | लंडन | हॅन्स स्लोनचा संग्रह |
| इंडियन म्युझियम | कोलकाता | भारतातील पहिले |
सरावासाठी प्रश्न
- 1संग्रहालये का तयार झाली?
- 2लूव्र संग्रहालयाबद्दल लिहा.
- 3ब्रिटिश म्युझियमची सुरुवात कशी झाली?
- 4भारतातील पहिल्या दोन संग्रहालयांची नावे आणि वर्षे लिहा.
- 5संग्रहालयशास्त्र शिकवणाऱ्या दोन संस्था सांगा.
- 6छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तुसंग्रहालयाविषयी टीप लिहा.
- 7मोठ्या संग्रहालयांत ग्रंथालय आणि अभिलेखागार का असते?
- 8तुमच्या जवळच्या संग्रहालयाला भेट देऊन पाच वस्तूंची नोंद करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1राजघराणी आणि श्रीमंतांनी गोळा केलेल्या वस्तूंची मांडणी आणि व्यवस्थापन करण्यासाठी.
- 2पॅरिस; मोनालिसा; नेपोलियनने आणलेल्या वस्तू; ३.८ लाखांपेक्षा जास्त वस्तू.
- 3हॅन्स स्लोन यांनी सुमारे ७१ हजार वस्तू राजाला दिल्या.
- 4इंडियन म्युझियम, कोलकाता (१८१४); गव्हर्नमेंट म्युझियम, चेन्नई (१८५१).
- 5महाराजा सयाजीराव विद्यापीठ, वडोदरा; बनारस हिंदू विद्यापीठ.
- 6इंडो-गॉथिक इमारत; ग्रेड १ वारसा; ५० हजार वस्तू; ३ विभाग.
- 7न दाखवलेली ऐतिहासिक साधने साठवून संशोधकांना देण्यासाठी.
- 8विद्यार्थ्याने वस्तूंची नावे, काळ आणि माहिती लिहावी.
ग्रंथालये आणि अभिलेखागारे
शाळेच्या ग्रंथालयात वाचकाला हवे ते पुस्तक पटकन मिळते कारण पुस्तके क्रमाने लावलेली असतात. जुनी कागदपत्रे ठेवणारी जागा म्हणजे अभिलेखागार.
ग्रंथालय म्हणजे ज्ञान आणि माहितीचे भांडार: पुस्तके गोळा करणे, क्रमाने लावणे, जतन करणे आणि माहिती पोहोचवणे. अभिलेखागारात महत्त्वाची कागदपत्रे मूळ स्थितीत जपली जातात.
मुख्य कल्पना 1 : ग्रंथालयांचे व्यवस्थापन — ग्रंथालयशास्त्र व्यवस्थापनशास्त्र, माहिती तंत्रज्ञान आणि शिक्षण क्षेत्राशी जवळून जोडलेले आहे. पुस्तके गोळा करणे, व्यवस्थित लावणे, संवर्धन, जतन आणि माहिती पोहोचवणे ही कामे; यांतील अनेक कॉम्प्युटर प्रणालीच्या मदतीने होतात. वाचकाच्या गरजेनुसार पुस्तक वेळेत उपलब्ध करणे हा सर्वांत महत्त्वाचा भाग. जगातील सर्वांत जुन्या ग्रंथालयांत अश्शूर सम्राट अशुरबानिपाल याचे मेसोपोटेमियातील ग्रंथालय (इ.स.पू. ७वे शतक), तक्षशिला विद्यापीठातील ग्रंथालय आणि इजिप्तमधील अलेक्झांड्रियाचे ग्रंथालय (इ.स.पू. ४थे शतक) गणले जातात.
मुख्य कल्पना 2 : भारतातील ग्रंथालये — सरस्वती महाल ग्रंथालय (तंजावर, तमिळनाडू) १६व्या-१७व्या शतकात नायक राजवटीत बांधले गेले; १६७५ मध्ये व्यंकोजीराजे भोसले यांनी तंजावर जिंकून स्वतंत्र राज्य स्थापले; त्यांनी आणि वारसांनी ग्रंथालय वाढवले, सर्वाधिक योगदान सरफोजीराजे भोसले यांचे. १९१८ मध्ये त्याचे नाव ‘तंजावर महाराजा सरफोजीज सरस्वती महाल ग्रंथालय’ झाले. इतर: राष्ट्रीय ग्रंथालय (कोलकाता), नेहरू स्मारक संग्रहालय आणि ग्रंथालय (दिल्ली), स्टेट सेंट्रल लायब्ररी (हैदराबाद), एशियाटिक सोसायटीचे ग्रंथालय आणि डेव्हिड ससून ग्रंथालय (मुंबई).
मुख्य कल्पना 3 : अभिलेखागारे — तांत्रिकदृष्ट्या अभिलेखागार व्यवस्थापन ग्रंथालय व्यवस्थापनासारखे: महत्त्वाची कागदपत्रे मूळ स्थितीत जपणे, सूची तयार करणे आणि कागदपत्रे परत मिळवण्याची अचूक पद्धत तयार करणे ही महत्त्वाची कामे; अभिलेखागारातील कागदपत्रे अत्यंत विश्वासार्ह मानतात. भारताचे पहिले अधिकृत अभिलेखागार ‘इम्पीरियल रेकॉर्ड डिपार्टमेंट’ १८९१ मध्ये कोलकात्यात; १९११ मध्ये दिल्लीला हलवले. १९९८ मध्ये राष्ट्रपती के. आर. नारायणन यांनी ते जनतेसाठी खुले केले. १७४८ पासूनची कागदपत्रे कालानुक्रमे ठेवलेली; इंग्रजी, अरबी, हिंदी, फारसी, संस्कृत, उर्दू आणि मोडी लिपीतील नोंदी; चार वर्ग: सार्वजनिक नोंदी, प्राच्यविद्या, हस्तलिखिते, खाजगी नोंदी. महाराष्ट्र शासनाच्या अभिलेखागाराच्या शाखा मुंबई, पुणे, कोल्हापूर, औरंगाबाद आणि नागपूर येथे; पुणे शाखेत मराठ्यांच्या इतिहासाशी संबंधित सुमारे ५ कोटी मोडी कागदपत्रे आहेत, त्यांना ‘पेशवे दफ्तर’ म्हणतात.
- सोपे : सर्वांत महत्त्वाचा ग्रंथालय-व्यवस्थापन भाग? — वाचकाला हवे ते पुस्तक वेळेत देणे.
- मध्यम : पेशवे दफ्तर कोणत्या लिपीत? — मोडी.
- परीक्षा-प्रकार : भारताचे पहिले अधिकृत अभिलेखागार? — इम्पीरियल रेकॉर्ड डिपार्टमेंट.
आकृतीत : ग्रंथालयाचे काम.
भारताचे अभिलेखागार (आता राष्ट्रीय अभिलेखागार): इम्पीरियल रेकॉर्ड डिपार्टमेंट ११ मार्च १८९१ रोजी कोलकात्यात सुरू झाले. पाठ्यपुस्तकात ‘१९११ मध्ये दिल्लीला हलवले’ असे आहे; स्रोतांनुसार १९११ मध्ये राजधानी हलली, विभागाची नवी इमारत १९२६ मध्ये झाली आणि कागदपत्रे १९२६ ते १९३७ दरम्यान हळूहळू हलवली. (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा)
सरस्वती महाल ग्रंथालय: नायक राजांनी (सुमारे १५३५ ते १६७५) राजवाड्याचे ग्रंथालय म्हणून सुरू केले; मराठा राजवटीत १६७५ पासून वाढले; सरफोजी दुसरे (१७९८–१८३२) यांनी हस्तलिखिते, नकाशे, नाणी आणि कलाकृतींनी त्याला समृद्ध केले. मोडी हस्तलिखिते तंजावरच्या मराठा राज्याचा इतिहास सांगणारा महत्त्वाचा स्थानिक स्रोत. (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा)
गोळा-लावा-सूची-द्या.
अभिलेखागार म्हणजे ग्रंथालय नाही; तिथे मूळ कागदपत्रे जपतात आणि ती विश्वासार्ह मानतात.
आठवणीची युक्ती : ग्रंथालय = पुस्तके; अभिलेखागार = कागदपत्रे. आठवणीची युक्ती: "पुस्तक-ग्रंथालय, पत्र-अभिलेख".
फरक ओळखा
| मुद्दा | ग्रंथालय | अभिलेखागार |
|---|---|---|
| काय जपतात | पुस्तके | महत्त्वाची कागदपत्रे |
| भारतातील उदाहरण | सरस्वती महाल, तंजावर | इम्पीरियल रेकॉर्ड डिपार्टमेंट |
| मुख्य काम | वाचकाला पुस्तक देणे | सूची आणि जलद शोध |
सरावासाठी प्रश्न
- 1ग्रंथालय व्यवस्थापन महत्त्वाचे का?
- 2ग्रंथालये कोणती कामे करतात?
- 3जगातील तीन प्राचीन ग्रंथालये सांगा.
- 4सरस्वती महाल ग्रंथालयाविषयी टीप लिहा.
- 5अभिलेखागार व्यवस्थापनातील महत्त्वाची कामे कोणती?
- 6भारताच्या पहिल्या अधिकृत अभिलेखागाराविषयी लिहा.
- 7पेशवे दफ्तर म्हणजे काय?
- 8तुमच्या जवळच्या ग्रंथालयाला भेट देऊन त्याच्या कामाची माहिती लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वाचकाला हवे ते पुस्तक वेळेत मिळवून देण्यासाठी.
- 2पुस्तके गोळा करणे, लावणे, जतन करणे, माहिती पोहोचवणे.
- 3अशुरबानिपाल, तक्षशिला, अलेक्झांड्रिया.
- 4तंजावर; नायक; भोसले; सरफोजी; १९१८ नामकरण.
- 5मूळ स्थितीत जपणे, सूची तयार करणे, शोधाची अचूक पद्धत.
- 6इम्पीरियल रेकॉर्ड डिपार्टमेंट, १८९१, कोलकाता; १९९८ मध्ये जनतेसाठी खुले.
- 7पुण्यातील सुमारे ५ कोटी मोडी कागदपत्रे.
- 8विद्यार्थ्याने ग्रंथालयातील क्रम, सदस्यत्व आणि नियम लिहावेत.
विश्वकोश आणि कोश
एखाद्या विषयाची मूलभूत माहिती हवी तेव्हा आपण शब्दकोश किंवा ज्ञानकोश उघडतो. त्यात माहिती क्रमाने लावलेली असल्याने पटकन सापडते.
विविध विषयांवरील माहिती किंवा ज्ञानाचे पद्धतशीर संकलन म्हणजे ज्ञानकोश (विश्वकोश). उपलब्ध ज्ञान संघटित करून ते सर्वांना सुलभ करणे हे मुख्य उद्दिष्ट.
मुख्य कल्पना 1 : कोशांचे फायदे आणि प्रकार — कोश ज्ञान वाचकांपर्यंत पोहोचवतात, कुतूहल भागवतात, कोणत्याही विषयाची मूलभूत माहिती देऊन अधिक वाचनाची प्रेरणा देतात आणि विद्वानांना माहिती सुलभ करून अजून दुर्लक्षित संशोधन क्षेत्रे दाखवतात. अचूकता, काटेकोरपणा, वस्तुनिष्ठता, सादरीकरणाचे प्रमाणित रूप आणि अद्ययावत माहिती हे निकष. कोश अकारविल्हे किंवा विषयानुसार रचलेले असतात; शेवटी अनुक्रमणिका सोयीची. चार प्रकार: (१) शब्दकोश (२) विश्वकोश (३) कोशसदृश साहित्य (४) अनुक्रमणिका.
मुख्य कल्पना 2 : चार प्रकारांची उदाहरणे — शब्दकोश: भाषेतील शब्द क्रमाने, अर्थ, समानार्थी शब्द आणि व्युत्पत्तीसह. विश्वकोश: (अ) सर्व विषय, उदा. एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका, महाराष्ट्रीय ज्ञानकोश, मराठी विश्वकोश; (ब) एकाच विषयावर विस्तृत, उदा. भारतीय संस्कृती कोश, व्यायाम ज्ञानकोश. कोशसदृश साहित्य: उदा. महाराष्ट्र जीवन (खंड १-२), शहर पुणे (खंड १-२), ईयरबुक. अनुक्रमणिका: व्यक्ती, विषय, स्थळे, मुख्य शब्द, संदर्भग्रंथ यांच्या अकारविल्हे याद्या; उदा. स. गं. दाते यांनी तयार केलेली मराठी नियतकालिकांची सूची.
मुख्य कल्पना 3 : कोश आणि इतिहास — इतिहासविषयक कोश: रघुनाथ भास्कर गोडबोले यांचा ‘भारतवर्षीय प्राचीन ऐतिहासिक कोश’ (१८७६) हा सर्वांत जुना; श्रीधर व्यंकटेश केतकर यांचा ‘महाराष्ट्रीय ज्ञानकोश’ (२३ खंड); सिद्धेश्वरशास्त्री चित्राव यांचा ‘भारतवर्षीय चरित्रकोश’ (प्राचीन १९३२, मध्ययुगीन १९३७, अर्वाचीन १९४६) आणि ‘प्राचीन भारतीय स्थलकोश’ (१९६९); महदाईसांचे ‘स्थानपोथी’ (१४वे शतक, मुनी व्यास) चक्रधरस्वामींनी भेट दिलेल्या ठिकाणांबद्दल; महादेवशास्त्री जोशी यांचा ‘भारतीय संस्कृती कोश’ (१० खंड); मराठी विश्वकोश (यशवंतराव चव्हाण यांच्या पुढाकाराने, तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी यांच्या मार्गदर्शनाखाली). कोश राष्ट्रीय ओळख बळकट करणारे माध्यम ठरू शकतात आणि इतिहासाच्या शिक्षकांना व संशोधकांना कोश प्रकाशनात संधी आहेत.
- सोपे : शब्दांचे अर्थ कुठे मिळतात? — शब्दकोश.
- मध्यम : सर्व विषय असलेला कोश? — विश्वकोश.
- परीक्षा-प्रकार : पुस्तकाच्या शेवटची अकारविल्हे यादी? — अनुक्रमणिका.
आकृतीत : कोशाचे चार प्रकार.
मराठी विश्वकोशाचा प्रकल्प सुरू होण्याआधी काय घडले? मराठीतील पहिला ज्ञानकोश, २३ खंडांचा ‘महाराष्ट्रीय ज्ञानकोश’, डॉ. श्री. व्यं. केतकर आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी १९१६ ते १९२८ दरम्यान तयार केला.
मराठी विश्वकोशाचा प्रकल्प सुरू होण्यानंतर काय घडले? १९६० मध्ये तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी यांच्या अध्यक्षतेखाली राज्याचा मराठी विश्वकोश प्रकल्प सुरू झाला. पहिले खंड १९७६ मध्ये आले आणि २०११ पासून खंड इंटरनेटवर उपलब्ध झाले.
श-वि-को-अ.
विश्वकोश आणि शब्दकोश एकच नाहीत; शब्दकोश शब्दांचे अर्थ देतो, विश्वकोश विषयांची माहिती.
आठवणीची युक्ती : कोश = संघटित ज्ञान. आठवणीची युक्ती: "शब्द, विश्व, कोशसम, यादी".
फरक ओळखा
| प्रकार | काय असते | उदाहरण |
|---|---|---|
| शब्दकोश | अर्थ, समानार्थी शब्द | भाषेचे शब्दकोश |
| विश्वकोश | विषयांची माहिती | महाराष्ट्रीय ज्ञानकोश |
| अनुक्रमणिका | अकारविल्हे यादी | नियतकालिकांची सूची |
सरावासाठी प्रश्न
- 1कोश म्हणजे काय?
- 2कोशांचे फायदे लिहा.
- 3कोशाचे निकष कोणते?
- 4कोशाचे चार प्रकार उदाहरणांसह सांगा.
- 5स्थलकोश म्हणजे काय? उदाहरण द्या.
- 6सामान्य कोश (संज्ञा कोश) शिक्षकांना कसा उपयोगी?
- 7मराठी विश्वकोशाची सुरुवात कोणी केली?
- 8तुमच्या आवडीच्या विषयावरील कोशाची रचना कशी असावी ते लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1विविध विषयांवरील माहितीचे पद्धतशीर संकलन.
- 2ज्ञान सुलभ, कुतूहल भागवते, अधिक वाचनाची प्रेरणा, संशोधन क्षेत्रे दाखवते.
- 3अचूकता, काटेकोरपणा, वस्तुनिष्ठता, प्रमाणित रूप, अद्ययावत माहिती.
- 4शब्दकोश, विश्वकोश, कोशसदृश साहित्य, अनुक्रमणिका.
- 5ऐतिहासिक स्थळांची माहिती देणारा कोश; ‘प्राचीन भारतीय स्थलकोश’.
- 6इतिहासातील संज्ञा (वसाहतवाद, जागतिकीकरण) समजावतो.
- 7यशवंतराव चव्हाण; मार्गदर्शन तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी.
- 8विषय, लेखक, क्रम आणि अनुक्रमणिका नमूद करावी.