ऐतिहासिक संशोधन पद्धती आणि इतिहास लेखन
आजोबांनी जुन्या पेटीत सापडलेले एक पत्र दाखवले तर तुम्ही आधी विचारता: हे कधीचे? कोणी लिहिले? खरे आहे का? इतिहासकारही असेच प्रश्न विचारून भूतकाळ शोधतो.
इतिहासाच्या साधनांची चिकित्सा करून लिहिलेल्या भूतकाळाच्या विवेचनाला इतिहास लेखन (Historiography) म्हणतात आणि असे लेखन करणारी व्यक्ती म्हणजे इतिहासकार.
मुख्य कल्पना 1 : प्रयोगशाळा नाही, मग काय? — विज्ञानात प्रयोग करून कोणत्याही काळी-ठिकाणी खऱ्या ठरणाऱ्या नियमांपर्यंत पोहोचता येते. इतिहासात घटना पुन्हा घडवता येत नाहीत आणि सर्व काळात सारखे नियम बनवणेही शक्य नसते. म्हणून इतिहासकार प्रश्न विचारणे, साधनांची चिकित्सा आणि पुराव्यांवर आधारित लेखन ही पद्धत वापरतो.
मुख्य कल्पना 2 : कागदपत्र खरे कसे ठरवतात — आधी भाषा आणि लिपी जाणणारा तज्ज्ञ कागद वाचतो. नंतर अक्षरांची वळणे, लेखनशैली, कागदाचा प्रकार आणि काळ, अधिकाराचे शिक्के यांवरून त्याची सत्यता तपासली जाते. शेवटी इतिहासकार संदर्भांच्या आधारे त्याचा अर्थ लावतो.
मुख्य कल्पना 3 : मदत करणारी शास्त्रे — पुरातत्त्वशास्त्र, अभिलेखागारशास्त्र, हस्तलिखितशास्त्र, शिलालेखशास्त्र, भाषाशास्त्र, नाणकशास्त्र आणि वंशावळीशास्त्र यांच्या पद्धती संशोधनात उपयोगी पडतात. प्राचीन काळीही लोक गुहाचित्रे, कथा आणि पोवाडे-गाणी यांतून आपली स्मृती पुढे नेत; आज ती इतिहासाची साधने मानली जातात.
- सोपे : कागदावरील शिक्क्याची चौकशी करणे? — सत्यता तपासणे.
- मध्यम : नाण्यांचा अभ्यास? — नाणकशास्त्र.
- परीक्षा-प्रकार : शिलालेखांचा अभ्यास? — शिलालेखशास्त्र.
आकृतीत : संशोधन पद्धतीचे टप्पे.
सुमेरियन संस्कृतीत (मेसोपोटेमिया) राजे आणि युद्धांच्या नोंदी शिलालेखांत जपल्या गेल्या. सैनिकांच्या रांगेचे चित्र असलेला सर्वात जुना शिलालेख पॅरिसच्या लूव्र संग्रहालयात आहे. (पाठ्यपुस्तकानुसार; पुस्तकाशी तपासा)
प्रश्न → चिकित्सा → पुरावा → लेखन.
इतिहासात विज्ञानाप्रमाणे प्रयोग होत नाहीत, म्हणून तो अशास्त्रीय आहे असे नाही; त्याची पद्धत पुराव्यावर आधारित आहे.
आठवणीची युक्ती : प्र-चि-पु-ले: प्रश्न, चिकित्सा, पुरावा, लेखन. आठवणीची युक्ती: "प्रश्न चिकित्सा पुरावा लेखन".
फरक ओळखा
| मुद्दा | विज्ञान | इतिहास |
|---|---|---|
| पद्धत | प्रयोग आणि निरीक्षण | साधनांची चिकित्सा |
| घटना पुन्हा घडवता येते? | होय | नाही |
| निष्कर्ष | सार्वत्रिक नियम | पुराव्याधारित विवेचन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1इतिहास लेखन म्हणजे काय?
- 2इतिहासात प्रयोगशाळा पद्धत का वापरता येत नाही?
- 3ऐतिहासिक संशोधनाचे टप्पे सांगा.
- 4कागदपत्राची सत्यता कशी तपासतात?
- 5इतिहासाला मदत करणाऱ्या कोणत्याही चार शास्त्रांची नावे सांगा.
- 6प्राचीन समाज भूतकाळाची आठवण कशी जपत?
- 7तुमच्या घरातील एका जुन्या वस्तूचा ‘इतिहासकारासारखा’ अभ्यास कसा कराल?
- 8सर्वात जुन्या शिलालेखाबद्दल माहिती लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1साधनांची चिकित्सा करून लिहिलेले भूतकाळाचे विवेचन.
- 2कारण घटना पुन्हा घडवता येत नाहीत आणि सर्वकाळी नियम बनत नाहीत.
- 3प्रश्न, साधनांची चिकित्सा, पुरावे, लेखन.
- 4लिपी, शैली, कागद, शिक्के तपासून.
- 5पुरातत्त्व, नाणकशास्त्र, शिलालेखशास्त्र, भाषाशास्त्र.
- 6गुहाचित्रे, कथा, गाणी आणि पोवाडे यांतून.
- 7वस्तूचे वय, उपयोग, मालक आणि संदर्भ विचारून.
- 8सुमेरियन; सैनिकांच्या रांगेचे चित्र; लूव्र संग्रहालयात.
आधुनिक इतिहास लेखन
सामन्याचे वर्णन करताना कोणी म्हणतो "देवाची कृपा", तर कोणी धावा, चेंडू आणि डावपेच सांगतो. आधुनिक इतिहास लेखन दुसऱ्यासारखे आहे: माणसांच्या कृतींचा पुराव्यानिशी अभ्यास.
आधुनिक इतिहास लेखन पुराव्यावर, मानवी कृतींवर आणि शास्त्रीय प्रश्नांवर आधारित असते. ‘हिस्टरी’ हा शब्द ग्रीक असून हेरोडोटसने त्याचा प्रथम वापर केला.
मुख्य कल्पना 1 : चार वैशिष्ट्ये — (१) शास्त्रीय तत्त्वांवर आधारित पद्धती, जिची सुरुवात प्रश्नांनी होते. (२) प्रश्न मानवकेंद्री असतात, म्हणजे विशिष्ट काळातील माणसांच्या कृतींबद्दल; दैवी आणि मानवी कृतींचा संबंध दाखवला जात नाही. (३) उत्तरे विश्वसनीय पुराव्यावर आधारित. (४) भूतकाळातील मानवी कृतींतून मानवजातीच्या प्रवासाचा आलेख मांडला जातो.
मुख्य कल्पना 2 : ग्रीक मुळे — या वैशिष्ट्यांसह आधुनिक इतिहास लेखनाची मुळे प्राचीन ग्रीक लेखनात आहेत. इ.स.पू. पाचव्या शतकातील ग्रीक इतिहासकार हेरोडोटसने आपल्या ‘द हिस्टरीज’ ग्रंथासाठी ‘हिस्टरी’ हा शब्द प्रथम वापरला.
मुख्य कल्पना 3 : युरोपात शास्त्रीय दृष्टी — अठराव्या शतकापर्यंत युरोपने तत्त्वज्ञान आणि विज्ञानात मोठी प्रगती केली होती. त्यामुळे सामाजिक आणि ऐतिहासिक सत्ये शास्त्रीय पद्धतीने अभ्यासता येतात असा विश्वास रुजला. त्या आधी विद्यापीठे फक्त दैवी विषयांवरच्या तात्त्विक चर्चेत गुंतली होती.
- सोपे : "कोणत्या राजाने कोणते निर्णय घेतले" असा प्रश्न? — मानवकेंद्री.
- मध्यम : "ही घटना देवाने घडवली" असे लिहिणे? — आधुनिक इतिहास लेखनात नाही.
- परीक्षा-प्रकार : ‘हिस्टरी’ शब्द प्रथम कोणी वापरला? — हेरोडोटस.
आकृतीत : आधुनिक इतिहास लेखनाची चार वैशिष्ट्ये.
१७३७ मध्ये जर्मनीत गॉटिंगेन विद्यापीठ स्थापन झाले; इतिहासाचा स्वतंत्र विभाग असलेले हे पहिले विद्यापीठ मानले जाते. (पाठ्यपुस्तकानुसार; पुस्तकाशी तपासा)
शा-मा-पु-आ: शास्त्र, मानव, पुरावा, आलेख.
‘मानवकेंद्री’ म्हणजे देवाला नाकारणे नव्हे; इतिहासात माणसांच्या कृतींचा अभ्यास केला जातो एवढेच.
आठवणीची युक्ती : चार वैशिष्ट्ये: शास्त्र, मानव, पुरावा, आलेख. आठवणीची युक्ती: "शास्त्र मानव पुरावा आलेख".
फरक ओळखा
| वैशिष्ट्य | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| शास्त्रीय पद्धत | प्रश्नांपासून सुरुवात | हे कागद कोणाचे? |
| मानवकेंद्री | माणसांच्या कृती | राजाचे निर्णय |
| पुराव्यावर आधारित | विश्वसनीय साधने | शिलालेख, कागदपत्रे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1आधुनिक इतिहास लेखनाची चार वैशिष्ट्ये सांगा.
- 2‘हिस्टरी’ हा शब्द कोठून आला?
- 3हेरोडोटस कोण होता?
- 4‘मानवकेंद्री’ प्रश्न म्हणजे काय?
- 5अठराव्या शतकात युरोपात कोणता बदल झाला?
- 6१७३७ मध्ये गॉटिंगेन विद्यापीठात कोणती नवी गोष्ट घडली?
- 7आधुनिक आणि प्राचीन इतिहास लेखनातील फरक सांगा.
- 8एका ऐतिहासिक घटनेसाठी तीन मानवकेंद्री प्रश्न तयार करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शास्त्रीय पद्धत, मानवकेंद्री प्रश्न, विश्वसनीय पुरावे, प्रवासाचा आलेख.
- 2ग्रीक भाषेतून.
- 3इ.स.पू. पाचव्या शतकातील ग्रीक इतिहासकार; ‘द हिस्टरीज’चा लेखक.
- 4माणसांच्या कृतींबद्दलचे प्रश्न.
- 5शास्त्रीय पद्धतीने समाज-इतिहास अभ्यासण्याचा विश्वास निर्माण झाला.
- 6इतिहासाचा स्वतंत्र विभाग सुरू झाला.
- 7आधुनिक = पुरावा आणि प्रश्न; प्राचीन = कथा, पोवाडे, श्रद्धा.
- 8विद्यार्थ्याने कोण, का, कधी, परिणाम असे प्रश्न लिहावेत.
युरोपातील प्रमुख विद्वान
क्रिकेट कोचप्रमाणे प्रत्येक इतिहासकाराची आपली पद्धत होती: कोणी "आधी शंका घ्या" म्हणाला, कोणी "फक्त मूळ कागद वाचा". या पद्धतींनी इतिहास लेखन घडवले.
डेकार्ट, व्हॉल्तेअर, हेगेल, रांके आणि कार्ल मार्क्स यांनी इतिहास लेखनाच्या वेगवेगळ्या दृष्टिकोनांना आकार दिला.
मुख्य कल्पना 1 : डेकार्ट आणि व्हॉल्तेअर — रेने डेकार्ट (१५९६–१६५०) यांनी ऐतिहासिक कागदपत्रांची विश्वासार्हता चिकित्सेने तपासण्यावर भर दिला; "संशयाला जागा असेपर्यंत काहीही खरे मानू नका" हा त्यांचा नियम. व्हॉल्तेअर (१६९४–१७७८) यांनी घटनांच्या क्रमाबरोबर परंपरा, व्यापार, अर्थकारण आणि शेती यांनाही महत्त्व दिले; म्हणून त्यांना आधुनिक इतिहास लेखनाचे जनक म्हणतात.
मुख्य कल्पना 2 : हेगेल आणि रांके — हेगेल (१७७०–१८३१) यांच्या मते इतिहास तर्कशुद्ध मांडावा आणि घटनांचा क्रम प्रगती दाखवतो; त्यांची द्वंद्ववादी पद्धत वाद, प्रतिवाद आणि संवाद अशा तीन पायऱ्यांची आहे. रांके (१७९५–१८८६) यांनी मूळ कागदपत्रांतून मिळालेल्या माहितीला सर्वोच्च महत्त्व दिले आणि कल्पनारंजित लेखनावर टीका केली.
मुख्य कल्पना 3 : कार्ल मार्क्स — कार्ल मार्क्स (१८१८–१८८३) म्हणाले की इतिहास कल्पनांचा नाही तर जिवंत माणसांचा आहे. उत्पादन साधनांची मालकी असलेला वर्ग इतरांचे आर्थिक शोषण करतो आणि त्यातून वर्गसंघर्ष होतो; म्हणून मानवी इतिहास हा वर्गसंघर्षाचा इतिहास आहे. त्यांचा ‘दास कॅपिटल’ ग्रंथ जगभर सर्वाधिक संदर्भित आहे.
- सोपे : "संशयाला जागा असेपर्यंत काहीही खरे मानू नका" — कोण? — डेकार्ट.
- मध्यम : वाद-प्रतिवाद-संवाद पद्धत? — हेगेलची द्वंद्ववाद.
- परीक्षा-प्रकार : इतिहास म्हणजे वर्गसंघर्ष? — कार्ल मार्क्स.
आकृतीत : चार विद्वान आणि त्यांचे योगदान.
डे-व्हा-हे-रां: शंका, समाज, तर्क, कागद.
रांके कल्पनाशक्ती नाकारत नव्हते असे नाही; त्यांनी पुराव्याविना कल्पनारंजित लेखनाला विरोध केला.
आठवणीची युक्ती : शंका, समाज, तर्क, कागद, वर्ग. आठवणीची युक्ती: "शंका समाज तर्क कागद वर्ग".
फरक ओळखा
| विद्वान | मुख्य कल्पना | ग्रंथ |
|---|---|---|
| हेगेल | द्वंद्ववाद, प्रगती | Reason in History |
| रांके | मूळ कागदपत्रे | The Theory and Practice of History |
| मार्क्स | वर्गसंघर्ष | Das Kapital |
सरावासाठी प्रश्न
- 1डेकार्ट यांचे इतिहास लेखनात योगदान सांगा.
- 2व्हॉल्तेअर यांना आधुनिक इतिहास लेखनाचे जनक का म्हणतात?
- 3द्वंद्ववाद (Dialectics) म्हणजे काय?
- 4रांके यांचा इतिहासाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन स्पष्ट करा.
- 5कार्ल मार्क्स यांचा वर्गसिद्धांत स्पष्ट करा.
- 6हेगेल यांचा ग्रंथ कोणता?
- 7चुकीची जोडी ओळखा: मार्क्स – ‘Discourse on the Method’.
- 8चार विद्वानांचा संकल्पना तक्ता तयार करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पुराव्यांची चिकित्सा आणि शंका घेऊन सत्य तपासणे.
- 2कारण त्यांनी समाजजीवनालाही इतिहासात स्थान दिले.
- 3वाद, प्रतिवाद आणि संवाद या पद्धतीने विश्लेषण.
- 4मूळ कागदपत्रांची काटेकोर तपासणी; कल्पनारंजन टाळणे.
- 5उत्पादन साधनांचा मालक वर्ग इतरांचे शोषण करतो आणि वर्गसंघर्ष होतो.
- 6‘रीझन इन हिस्टरी’.
- 7‘डिस्कोर्स ऑन द मेथड’ हा डेकार्टचा ग्रंथ आहे.
- 8विद्यार्थ्याने नाव, काळ, कल्पना, ग्रंथ लिहावेत.
अॅनाल्स संप्रदाय, फूको आणि स्त्रीवादी इतिहास लेखन
शाळेचा इतिहास लिहिताना फक्त मुख्याध्यापकांचे निर्णय पाहिले तर चित्र अर्धे राहते; विद्यार्थी, शिपाई, शिक्षक आणि पालकांचेही अनुभव हवेत. हीच नवी इतिहास लेखनाची दृष्टी आहे.
अॅनाल्स संप्रदाय, मिशेल फूको आणि स्त्रीवादी इतिहास लेखन यांनी इतिहासाची व्याप्ती राजकारण आणि युद्धांपलीकडे वाढवली.
मुख्य कल्पना 1 : अॅनाल्स संप्रदाय — विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला फ्रान्समध्ये अॅनाल्स संप्रदाय उदयाला आला. इतिहास म्हणजे फक्त राजे, नेते, राजकारण आणि युद्धे नसून हवामान, स्थानिक लोक, शेती, व्यापार, तंत्रज्ञान, दळणवळण, सामाजिक विभागणी आणि लोकांची सामूहिक मानसिकता हेही आहे, असे त्याने मांडले.
मुख्य कल्पना 2 : मिशेल फूको — फूको (१९२६–१९८४) या फ्रेंच इतिहासकाराने ‘आर्कियॉलॉजी ऑफ नॉलेज’ मध्ये घटना कालक्रमाने मांडण्याची प्रचलित पद्धत योग्य नाही असे म्हटले. स्थित्यंतरे समजावून सांगणे जास्त महत्त्वाचे असल्याचे त्याला वाटले. मानसिक विकार, वैद्यकशास्त्र आणि तुरुंग व्यवस्थापन अशा दुर्लक्षित विषयांचा त्याने ऐतिहासिक अभ्यास केला.
मुख्य कल्पना 3 : स्त्रीवादी इतिहास लेखन — स्त्रीवादी इतिहास लेखन म्हणजे स्त्रियांच्या दृष्टिकोनातून इतिहासाची पुनर्रचना. फ्रेंच लेखिका सिमोन द बोव्हुआर यांच्या लेखनाने स्त्रीवादाचा पाया घातला. स्त्रियांचा रोजगार, कामगार संघटनांतील सहभाग, त्यांच्यासाठी कार्य करणाऱ्या संस्था आणि कौटुंबिक जीवन यांचा सखोल अभ्यास झाला. १९९० नंतरच्या लेखनात स्त्रियांना स्वतंत्र सामाजिक वर्ग म्हणून मांडले गेले.
- सोपे : शेती आणि हवामानाचा इतिहास? — अॅनाल्स दृष्टी.
- मध्यम : तुरुंग व्यवस्थापनाचा ऐतिहासिक अभ्यास? — फूको.
- परीक्षा-प्रकार : स्त्रियांच्या रोजगाराचा इतिहास? — स्त्रीवादी इतिहास लेखन.
आकृतीत : इतिहास लेखनाचे तीन नवे प्रवाह.
‘अॅनाल’ नियतकालिकाच्या स्थापनेआधी काय घडले? पहिल्या महायुद्धानंतर मार्क ब्लॉक आणि ल्युसियन फेब्र स्ट्रासबर्ग विद्यापीठात शिकवत होते. इतिहासाने फक्त राजे आणि युद्धे नव्हे, तर सामान्य माणसे आणि दैनंदिन जीवन अभ्यासावे असे त्यांना वाटत होते.
‘अॅनाल’ नियतकालिकाच्या स्थापनेनंतर काय घडले? त्यांनी १९२९ मध्ये ‘अॅनाल’ नियतकालिक सुरू केले. १९४४ मध्ये फ्रेंच प्रतिकार चळवळीतील सहभागासाठी नाझींनी ब्लॉकला ठार मारले. युद्धकैदी असताना ‘द मेडिटेरेनियन’ या ग्रंथाचा मोठा भाग लिहिणाऱ्या फर्नाँ ब्रोदेलने ही परंपरा पुढे नेली.
अॅ-फू-स्त्री: व्याप्ती वाढली.
अॅनाल्स संप्रदाय म्हणजे नियतकालिकांचा इतिहास नव्हे; ही फ्रान्समधील नव्या इतिहास लेखनाची शाळा आहे.
आठवणीची युक्ती : समाज, ज्ञान, स्त्री: व्याप्ती वाढली. आठवणीची युक्ती: "हवामान-फूको-स्त्री = व्याप्ती".
फरक ओळखा
| प्रवाह | देश | मुख्य मुद्दा |
|---|---|---|
| अॅनाल्स | फ्रान्स | हवामान, शेती, सामूहिक मानसिकता |
| फूको | फ्रान्स | स्थित्यंतरांचे स्पष्टीकरण |
| स्त्रीवादी | फ्रान्स-पश्चिम | स्त्रियांच्या जीवनाचा अभ्यास |
सरावासाठी प्रश्न
- 1अॅनाल्स संप्रदायाने इतिहासात कोणती भर घातली?
- 2फूको यांनी आपल्या पद्धतीला ‘ज्ञानाचे पुरातत्त्व’ का म्हटले?
- 3स्त्रीवादी इतिहास लेखन म्हणजे काय?
- 4सिमोन द बोव्हुआर कोण होत्या?
- 5फूको यांनी कोणत्या दुर्लक्षित विषयांचा अभ्यास केला?
- 6स्त्रीवादी इतिहास लेखनात स्त्रियांच्या कोणत्या पैलूंचा अभ्यास झाला?
- 7इतिहास लेखनाची व्याप्ती कशी वाढत गेली?
- 8तुमच्या आवडत्या विषयाचा इतिहास लिहा (उदा. पेन, छपाई, कॉम्प्युटर).
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1हवामान, शेती, व्यापार, तंत्रज्ञान आणि समाजाचा समावेश.
- 2कारण तो स्थित्यंतरे समजावतो, अंतिम सत्य नव्हे.
- 3स्त्रियांच्या दृष्टिकोनातून इतिहासाची पुनर्रचना.
- 4फ्रेंच लेखिका; स्त्रीवादाचा पाया घालणाऱ्या लेखनाच्या कर्त्या.
- 5मानसिक विकार, वैद्यकशास्त्र, तुरुंग व्यवस्थापन.
- 6रोजगार, कामगार संघटना, संस्था, कौटुंबिक जीवन.
- 7राजकारणाकडून समाज, संस्कृती आणि विविध विषयांकडे.
- 8विद्यार्थ्याने सुरुवात, बदल आणि आजची स्थिती असा क्रम लिहावा.