धडा ९: स्थिर जीवन आणि नागरी संस्कृती

नियम 1 : तीन युगे — थॉम्सनने पुराव्यांसह दाखवले की सर्वांत आधी दगडी हत्यारे, मग तांब्याची आणि मग लोखंडाची आली. नंतर अनेक देशांतील पुरातत्त्वज्ञांनी सापडलेल्या वस्तू या क्रमाने मांडल्या.

आकृतीत : आकृतीत हत्यारे तीन युगे दाखवतात : आधी दगड, मग तांबे, मग लोखंड.

• सोपे : पाषाणयुग आधी.
• मध्यम : क्रम : दगड, तांबे, लोखंड.
• परीक्षेसाठी : थॉम्सनने वस्तू साहित्यानुसार वर्गीकृत केल्या.

नियम 2 : सोने, तांबे आणि कांस्य — पूर्वी तांबे हा पहिला धातू मानला जाई. प्रत्यक्षात सोने पहिले होते, पण ते मऊ असल्याने हत्यारांना उपयोगी नव्हते. नंतर माणसाला तांबे सापडले, जे 7000 वर्षांपूर्वी हत्यारांसाठी वापरले जाई. जिथे तांबे दुर्मीळ होते तिथे दगडी हत्यारे चालू राहिली; अशी ठिकाणे ताम्र-पाषाणयुगीन (Chalcolithic). तांबे सोन्यापेक्षा कठीण पण तरी मऊ; त्यात कथील मिसळल्यास कांस्य (bronze) हे मिश्रधातू बनते, जे पुरेसे कठीण असते. मिश्रधातू बनवायला धातू वितळवावे लागतात.

आकृतीत : आकृतीत कांस्य हे तांबे आणि कथील यांचे मिश्रधातू आहे.

• सोपे : कांस्य = तांबे + कथील.
• मध्यम : सोने पहिले पण हत्यारांना मऊ.
• परीक्षेसाठी : ताम्र-पाषाणयुगीन ठिकाणी तांब्याच्या वस्तू कमी आणि दगडी हत्यारे जास्त.

फरक ओळखा

नियम 1 : कुंभाराच्या चाकाचा शोध — ताम्रयुगात अनेक शोध आणि वेगाने बदल झाले. सुरुवातीला एक फिरते फळे असावे, जे एका हाताने आकार देताना भांडे फिरवी. कुंभाराचे चाक कदाचित या फळ्यात सुधारणा करताना जन्मले. अलीकडेपर्यंत ईशान्य भारतातील आदिवासी स्त्रिया फिरत्या फळ्यावर भांडी घडवत.

आकृतीत : आकृतीत चाक प्रथम कुंभारांनी वापरले.

• सोपे : कुंभार चाकावर माती घडवतो.
• मध्यम : चाक फिरत्या फळ्यातून आले.
• परीक्षेसाठी : गाड्यांत चाक थोडे नंतर आले.

नियम 2 : आधार-टोक आणि कुंभारवाडा — चाकाखाली बसवलेला टोकदार स्फटिकाचा खडा म्हणजे आधार-टोक (pivot); चाक त्यावर तोलले जाते आणि वेगाने फिरते. चाकामुळे भांडी मोठ्या संख्येने, सममित आणि सुंदर नक्षीची रंगीत बनू लागली. कुंभार आणि इतर कारागीर एकमेकांजवळ राहू लागले आणि गावाचा औद्योगिक भाग बनला. कच्चा माल सहज मिळणारी आणि व्यापारी मार्ग चांगले असलेली गावे वेगाने वाढली.

• सोपे : आधार-टोक चाक फिरू देते.
• मध्यम : चाकामुळे कुंभार दिवसाला 5 ऐवजी 20 भांडी बनवतो.
• परीक्षेसाठी : जवळ राहिलेल्या कारागिरांमुळे औद्योगिक भाग बनला.

फरक ओळखा

नियम 1 : गाड्या आणि रथ — उत्पादन वाढले तसा व्यापार वाढला, म्हणून वाहतुकीच्या जुन्या पद्धती बदलाव्या लागल्या. चाकाच्या गाड्या आणि रथ प्रथम मेसोपोटेमियात वापरले गेले. हडप्पा (सिंधू) संस्कृती ही भारतीय उपखंडातील सर्वांत जुनी संस्कृती होती; त्या संस्कृतीतील चाकांच्या खेळण्यातल्या गाड्या सापडल्या आहेत.

आकृतीत : आकृतीत चाकाची वाहने प्रथम मेसोपोटेमियात वापरात आली.

• सोपे : गाडीला चाके असतात.
• मध्यम : खेळणी-गाड्या दाखवतात की हडप्पावासी चाके वापरत.
• परीक्षेसाठी : मेसोपोटेमियाने प्रथम गाड्या-रथ वापरले.

नियम 2 : वाहतूक का बदलली — अधिक भांडी, धान्य आणि अवजारे दूरच्या बाजारात न्यावी लागली. डोक्यावर किंवा पाठीवर ओझे नेणे खूप संथ आणि थोडे होते. बैलांनी ओढलेली गाडी खूप जास्त नेऊ शकत होती.

• सोपे : गाडी माणसापेक्षा जास्त नेते.
• मध्यम : माणूस 20 kg नेतो; गाडी 400 kg, म्हणजे 20 पट.
• परीक्षेसाठी : व्यापार वाढला म्हणून गाड्या हव्या झाल्या.

फरक ओळखा

नियम 1 : शहरांचा उदय — लांबचा व्यापार, जलद वाहतूक आणि मोठ्या प्रमाणावरील उत्पादन केंद्रे यांनी विविध कामे करणाऱ्या लोकांना एकत्र आणले आणि शहरे निर्माण झाली.

आकृतीत : आकृतीत व्यापार आणि मोठ्या प्रमाणावरील उत्पादनातून शहरे निर्माण झाली.

• सोपे : शहरांत व्यापारी आणि कारागीर होते.
• मध्यम : शहराला बाजार हवा.
• परीक्षेसाठी : शहरांची तीन कारणे सांगा.

नियम 2 : लिपी आणि नोंदी — व्यापार आणि उत्पादनाच्या कायमस्वरूपी नोंदी आवश्यक झाल्या. चिन्हे आणि खुणा आधीच वापरात होत्या; अशा खुणा असलेले अनेक खापरांचे तुकडे (potsherds) सापडले आहेत. नोंदी वाढल्या तशी प्रत्येक संस्कृतीने स्वतःची लिपी विकसित केली.

नियम 3 : रोझेटा शिळा — 1799 मध्ये इजिप्तमध्ये एक शिळा सापडली. रोझेटा शिळा आता लंडनच्या ब्रिटिश संग्रहालयात आहे. तिच्यावर एकच मजकूर तीन लिप्यांत आहे : वर इजिप्शियन चित्रलिपी (hieroglyphs, 'देवांची लिपी'), मध्ये डिमॉटिक आणि खाली ग्रीक. तो राजा टॉलेमी पाचवा याच्या राज्यारोहणाची घोषणा करतो. ग्रीक मजकुराच्या मदतीने फ्रेंच शिक्षक जाँ-फ्रान्स्वा शॉम्पॉलियो याने विसरलेली चित्रलिपी वाचली; 1822 मध्ये त्याने आपले यश जाहीर केले.

आकृतीत : आकृतीत शॉम्पॉलियोने ग्रीक मजकुराच्या मदतीने विसरलेली चित्रलिपी वाचली.

• सोपे : शिळेवर तीन लिप्या आहेत.
• मध्यम : ग्रीक माहीत होती, म्हणून तिने चित्रलिपी उलगडली.
• परीक्षेसाठी : शिळा 1799 मध्ये सापडली आणि 1822 मध्ये वाचली; म्हणजे 1822 − 1799 = 23 वर्षांनी.

फरक ओळखा

नियम 1 : गावातील श्रद्धेपासून शहरातील मंदिरांपर्यंत — शहरे निर्माण होण्याचे मुख्य कारण व्यापार होता, पण शहरी संस्कृतीची मुळे गावांच्या संस्कृतीत होती. शेतीवर आधारित श्रद्धा-व्यवस्था चालू राहिली. समृद्ध व्यापारी शहरांत सामाजिक जीवन आणि सण अधिक विस्तृत झाले.

आकृतीत : आकृतीत मंदिरे शहरी जीवनाची आणि शासनाची केंद्रे बनली.

• सोपे : शहरांत मोठे सण होत.
• मध्यम : शहरांतही शेतीच्या देवता महत्त्वाच्या राहिल्या.
• परीक्षेसाठी : शहरी संस्कृती गावाच्या संस्कृतीतून वाढली.

नियम 2 : मंदिरप्रमुख आणि राजे — भव्य मंदिरे बांधली गेली आणि मंदिरांचे प्रमुख शहरांचे मुख्य प्रशासक झाले. पुढे मंदिरप्रमुख आणि राजा ही पदे एकाच व्यक्तीकडे गेली. येथून प्राचीन नागरी संस्कृतींची सुरुवात झाली.

• सोपे : मंदिरप्रमुख नेता होता.
• मध्यम : नंतर एकच व्यक्ती पुजारी व राजा.
• परीक्षेसाठी : मंदिरांतून नागरी शासन आले.

फरक ओळखा