प्राणी पाळीव बनवणे
रोज खायला मिळणारे भटके पिल्लू तुमच्या मागे घरी येऊ लागते. हळूहळू ते घराची राखण करू लागते. फार पूर्वी माणूस आणि प्राणी असेच जवळ आले.
पाळीवपणा (domestication) म्हणजे रानटी प्राण्यांना माणसाळवून आपल्या उपयोगासाठी ठेवणे. प्राणी आपल्या उपयोगासाठी पाळणे म्हणजे पशुपालन (animal husbandry).
नियम 1 : पाळीवपणाचे तीन टप्पे — (1) रानटी प्राणी पकडणे. (2) त्यांना माणसाळवणे, म्हणजे माणसांसोबत राहायला शिकवणे. (3) दूध यांसारख्या उपयुक्त गोष्टी मिळवणे आणि त्यांना ओझे वाहण्याचे काम शिकवणे. तिसरा टप्पा गाठल्यावर प्राणी पूर्णपणे पाळीव होतो.
आकृतीत : आकृतीत पाळीवपणा टप्प्याटप्प्याने होतो : पकडणे, माणसाळवणे, मग दूध किंवा काम घेणे.
- सोपे : कुत्रा, शेळी, गाय पाळीव आहेत.
- मध्यम : गाडी ओढणारा बैल तिसऱ्या टप्प्यावर आहे.
- परीक्षेसाठी : टप्पे क्रमाने : पकडणे, माणसाळवणे, उपयोग.
नियम 2 : पहिले पाळीव प्राणी — कुत्रा हा पहिला पाळीव प्राणी, मध्याश्मयुगात; तो शिकारीत मदत करी. त्यानंतर शेळी आणि मेंढी पाळल्या गेल्या. गुरे आणि म्हशी नंतर आल्या.
- सोपे : कुत्रा पहिला.
- मध्यम : कुत्रा शिकारीत मदत करी म्हणून शिकारी त्याला ठेवत.
- परीक्षेसाठी : मग शेळी आणि मेंढी.
पाळीवपणा : पकडणे, माणसाळवणे, उपयोग. कुत्रा पहिला.
सर्व प्राणी एकदम पाळले गेले असे समजणे. आधी कुत्रा, मग शेळी-मेंढी.
आठवणीची युक्ती : "पकड, माणसाळव, वापर".
फरक ओळखा
| प्राणी | उपयोग |
|---|---|
| कुत्रा | शिकारीत मदत |
| शेळी, मेंढी | दूध, लोकर |
| गुरे | दूध, शेतीकाम |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पाळीवपणा म्हणजे काय?
- 2तीन टप्पे सांगा.
- 3पशुपालन म्हणजे काय?
- 4पहिला पाळीव प्राणी कोणता?
- 5कोणत्या युगात?
- 6कुत्र्याने कशी मदत केली?
- 7म्हैस दूध देते आणि ओझे वाहते. ती कोणत्या टप्प्यावर?
- 8वाघ पकडता येतो तरी पूर्णपणे पाळीव का होत नाही?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1रानटी प्राण्यांना माणसाळवून उपयोगासाठी ठेवणे.
- 2पकडणे, माणसाळवणे, दूध/काम घेणे.
- 3प्राणी आपल्या उपयोगासाठी पाळणे.
- 4कुत्रा.
- 5मध्याश्मयुग.
- 6शिकारीत.
- 7तिसरा टप्पा, पूर्णपणे पाळीव.
- 8तो धोकादायक आहे आणि काम किंवा दूध घेण्यासाठी प्रशिक्षित होत नाही.
शेतीची सुरुवात
कुंडीत बी लावले की रोज पाणी घालावे लागते आणि ते वाढेपर्यंत जवळ राहावे लागते. शेतकरीही शेत सोडू शकत नाही. म्हणून शेतीमुळे माणसे एका ठिकाणी राहू लागली.
शेती (agriculture) म्हणजे पिके घेणे. तिची सुरुवात सुमारे 11,000 वर्षांपूर्वी इस्रायल आणि इराकच्या प्रदेशात झाली.
नियम 1 : शेती कशी सुरू झाली — शेतीची सुरुवात स्त्रियांनी केली असे मानतात. त्यांनी टोकदार काठ्यांनी बिया पेरल्या असतील, आणि छिद्र असलेल्या दगडाने काठीला वजन देऊन ती खोल खणली जात असेल.
आकृतीत : आकृतीत नांगराने उत्पादन वाढले आणि शेतीमुळे माणसे एका ठिकाणी स्थिरावली.
- सोपे : शेती सुमारे 11,000 वर्षांपूर्वी सुरू झाली.
- मध्यम : छिद्र असलेल्या दगडाची काठी खोल खणते.
- परीक्षेसाठी : 11,000 वर्षांपूर्वी इस्रायल-इराकमध्ये.
नियम 2 : नांगर आणि गावजीवन — जनावरांनी ओढलेला नांगर आल्यावर उत्पादन खूप वाढले. माणसे एका ठिकाणी राहिली, चांगल्या पिकासाठी निसर्गाची आणि देवतांची पूजा करू लागली, शेतीकाम व पाणी वाटून घेऊ लागली आणि नियम व प्रथा तयार झाल्या. अशा प्रकारे शेतीवर आधारित समाजव्यवस्था सुरू झाली.
- सोपे : नांगर जनावरे ओढतात.
- मध्यम : शेतीमुळे माणसे एका जागी राहिली.
- परीक्षेसाठी : शेतीमुळे नियम व प्रथा बनल्या.
शेती : 11,000 वर्षांपूर्वी. नांगर → जास्त अन्न → स्थिर जीवन → नियम.
शेतीमुळे माणसे जास्त भटकू लागली असे समजणे. ती स्थिरावली.
आठवणीची युक्ती : "शेती = थांबा".
फरक ओळखा
| टप्पा | परिणाम |
|---|---|
| काठीने पेरणी | शेतीची सुरुवात |
| नांगर | जास्त उत्पादन |
| शेती | स्थिर जीवन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1शेती म्हणजे काय?
- 2ती कधी सुरू झाली?
- 3कुठे सुरू झाली?
- 4शेती कोणी सुरू केली असे मानतात?
- 5काठी खोल खणायला काय मदत करी?
- 6उत्पादन कशाने वाढले?
- 7माणसे एका जागी का राहिली?
- 82026 च्या किती वर्षे आधी शेती सुरू झाली?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पिके घेणे.
- 2सुमारे 11,000 वर्षांपूर्वी.
- 3इस्रायल-इराक प्रदेश.
- 4स्त्रियांनी.
- 5छिद्र असलेल्या दगडाचे वजन.
- 6जनावरांनी ओढलेला नांगर.
- 7पिकांची काळजी महिनोन्महिने घ्यावी लागते.
- 8सुमारे 11,000 वर्षे.
विशेष कौशल्ये आणि व्यवसाय
रोज स्वयंपाक, पाणी आणि सफाई करावी लागली तर चित्र काढायला वेळ मिळत नाही. वडिलांनी महिन्याचा किराणा आणला की छंदाला वेळ मिळतो. साठवलेल्या धान्याने प्राचीन लोकांना असा मोकळा वेळ दिला.
अन्नधान्य (foodgrains) दीर्घकाळ साठवता येई, म्हणून लोकांना मोकळा वेळ मिळाला आणि त्यांनी विशेष कौशल्ये विकसित केली.
नियम 1 : शिकारीपासून कौशल्यांपर्यंत — शेतीपूर्वी लोक शिकार व संकलन करत, अन्न फार काळ साठवता येत नसे आणि सर्व स्त्री-पुरुष अन्न मिळवण्यातच गुंतलेले असत. शेतीनंतर धान्य साठवता येऊ लागले आणि समाजाला लागेल त्यापेक्षा जास्त मिळू लागले.
आकृतीत : आकृतीत साठवलेल्या धान्याने मोकळा वेळ दिला आणि लोकांनी तो भांडी, मणी बनवण्यासारखी कौशल्ये विकसित करण्यासाठी वापरला.
- सोपे : धान्य साठवता येते.
- मध्यम : शिकार-संकलनात मोकळा वेळ नसे.
- परीक्षेसाठी : धान्य साठवल्याने नव्या कौशल्यांसाठी वेळ मिळाला.
नियम 2 : हस्तकला — विशेष कौशल्य असलेल्यांना त्यांच्या कौशल्यानुसार काम दिले गेले. त्यातून मातीची भांडी आणि मणी बनवण्यासारख्या कला निर्माण झाल्या. नवाश्मयुगात स्त्रिया हाताने मातीची भांडी बनवत असाव्यात असे मानतात.
- सोपे : भांड्यात धान्य साठवतात.
- मध्यम : मणी दागिने म्हणून घालत.
- परीक्षेसाठी : नवाश्मयुगात स्त्रिया हाताने भांडी बनवत.
साठवलेले धान्य → मोकळा वेळ → कौशल्ये → हस्तकला.
सर्वजण भांडी बनवत असे समजणे. फक्त कौशल्य असलेले बनवत.
आठवणीची युक्ती : "धान्य साठा → वेळ → कला".
फरक ओळखा
| शेतीपूर्वी | शेतीनंतर |
|---|---|
| साठवण नाही | धान्य साठवले |
| दिवसभर अन्नासाठी व्यस्त | मोकळा वेळ |
| कला नाहीत | भांडी, मणी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1शेतीपूर्वी लोक अन्न कसे मिळवत?
- 2ते अन्न साठवू शकत नसत का?
- 3शेतीनंतर काय साठवता येई?
- 4साठवलेल्या धान्यामुळे काय मिळाले?
- 5निर्माण झालेल्या दोन कलांची नावे सांगा.
- 6नवाश्मयुगात भांडी कोण बनवत?
- 7शेतकऱ्यांना भांडी का उपयुक्त?
- 8गाव 100 पोती पिकवते आणि 70 लागतात. किती पोती जास्त?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शिकार आणि संकलन.
- 2शिकार केलेले व गोळा केलेले अन्न लवकर खराब होते.
- 3अन्नधान्य.
- 4मोकळा वेळ.
- 5मातीची भांडी आणि मणी.
- 6स्त्रिया, हाताने.
- 7धान्य, पाणी साठवायला आणि शिजवायला.
- 8100 − 70 = 30 पोती.
व्यापार, सहकार्य आणि गावाचा कारभार
तुम्ही शेजारीला आंबा देता आणि ती बदल्यात नारळ देते. पैसे वापरले नाहीत. प्राचीन लोक असाच व्यापार करत.
वस्तुविनिमय (barter system) म्हणजे पैशांशिवाय वस्तूंच्या बदल्यात वस्तू देणे.
नियम 1 : वस्तुविनिमय आणि मिठाचा व्यापार — शेतकऱ्यांकडे जास्तीचे अन्न होते आणि अवजारे बनवायला व दुरुस्त करायला कारागीर हवे होते. कारागिरांना धान्य किंवा इतर वस्तू दिल्या जात आणि ते कच्चा माल दूरवरून तसाच आणत. मीठ आवश्यक होते आणि दूरवरून येई, म्हणून मिठाच्या व्यापाराने नवाश्मयुगात व्यापार वाढायला मदत झाली.
आकृतीत : आकृतीत पैशांशिवाय वस्तूंच्या बदल्यात वस्तू दिल्या जातात, उदा. धान्याच्या बदल्यात भांडी किंवा मीठ.
- सोपे : धान्याच्या बदल्यात भांडी म्हणजे वस्तुविनिमय.
- मध्यम : 5 मापे धान्याच्या बदल्यात 1 भांडे = वस्तुविनिमय.
- परीक्षेसाठी : मीठ दूरवरून येई, म्हणून त्याचा व्यापार वाढला.
नियम 2 : प्रमुख आणि संरक्षण — गावाने सहकार्यासाठी नियम केले. नियमांची जबाबदारी असलेले प्रमुख झाले आणि त्यांच्यावर गावाच्या रक्षणाचीही जबाबदारी आली. यातून गावाची प्रशासन व्यवस्था सुरू झाली. उत्खननात संरक्षक भिंती आणि खंदक सापडले; ते पूर, जंगली प्राणी आणि गुरे चोरणारे बाहेरचे लोक यांपासून रक्षणासाठी होते.
- सोपे : प्रमुख गावाचे रक्षण करतो.
- मध्यम : भिंती पूर आणि चोरांपासून रक्षण करत.
- परीक्षेसाठी : नियमांतून गावाचे प्रशासन सुरू झाले.
वस्तुविनिमय = वस्तूच्या बदल्यात वस्तू. मिठाचा व्यापार वाढला. प्रमुखांनी नियम केले.
वस्तुविनिमयात नाणी वापरत असे समजणे. पैसे नव्हते.
आठवणीची युक्ती : "बार्टर = वस्तू ↔ वस्तू".
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ |
|---|---|
| वस्तुविनिमय | वस्तूच्या बदल्यात वस्तू |
| मिठाचा व्यापार | व्यापार वाढवला |
| प्रमुख | नियम आणि रक्षण |
सरावासाठी प्रश्न
- 1वस्तुविनिमय म्हणजे काय?
- 2शेतकऱ्यांना कारागीर का हवे?
- 3कारागिरांना कसे मोबदला देत?
- 4कोणती आवश्यक वस्तू दूरवरून येई?
- 5गावाचे नियम कोण करी?
- 6प्रमुख कशाचे रक्षण करत?
- 7भिंती आणि खंदक का बांधले?
- 8कुंभाराला 1 भांड्यासाठी 3 टोपल्या धान्य मिळते. 4 भांड्यांसाठी किती टोपल्या?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पैशांशिवाय वस्तूंची देवाणघेवाण.
- 2अवजारे बनवायला व दुरुस्त करायला.
- 3धान्य किंवा वस्तूंत.
- 4मीठ.
- 5गावसमाज, प्रमुखांसह.
- 6गावाचे.
- 7पूर, जंगली प्राणी आणि गुरे चोरांपासून.
- 84 × 3 = 12 टोपल्या.
घरे, नातेसंबंध आणि कुटुंब
आजीला गावातील घराबद्दल विचारा : मातीच्या भिंती, अंगण आणि शेणाने सारवलेली जमीन. प्राचीन गावकरी जवळ मिळेल त्यापासून घरे बांधत.
कुडाची घरे (wattle and daub) म्हणजे काठ्या किंवा बांबू विणून त्यावर माती किंवा शेणाचा लेप दिलेली घरे.
नियम 1 : घरांतील बदल — सुरुवातीला घरे कुडाची होती. अन्न भरपूर असल्याने लोकसंख्या वाढली आणि गावे कायमची झाली. नंतर चौकोनी घरे उन्हात वाळवलेल्या विटांची बांधली. काहींना एकापेक्षा जास्त खोल्या होत्या आणि घरे अगदी जवळजवळ होती. घरांची शैली हवामानानुसार बदलत असे.
आकृतीत : आकृतीत घरे कुडाची असण्यापासून उन्हात वाळवलेल्या विटांची झाली आणि जवळजवळ बांधली गेली.
- सोपे : सुरुवातीची घरे माती-काठ्यांची.
- मध्यम : विटा उन्हात वाळवत.
- परीक्षेसाठी : घरे हवामानानुसार प्रदेशागणिक वेगळी.
नियम 2 : नातेसंबंध आणि मृतांचे दफन — गावातील लोक एकाच कुळाचे असावेत, म्हणून गाव म्हणजे विस्तारित कुटुंब (extended family) होते. मृत व्यक्तीला घरात किंवा अंगणात पुरत, कदाचित कुटुंबाशी नाते तुटू नये म्हणून. मृत्यूनंतर वापरता यावे म्हणून मृतासोबत वस्तू पुरल्या जात.
- सोपे : गाव म्हणजे एक मोठे कुटुंब.
- मध्यम : मृतांसोबत वस्तू पुरल्या.
- परीक्षेसाठी : अंगणातील दफनाने कुटुंबाशी नाते टिकले.
कुडाची घरे → उन्हात वाळवलेल्या विटा. गाव = विस्तारित कुटुंब.
सगळीकडे घरे सारखीच दिसत असे समजणे. हवामानानुसार शैली बदलत.
आठवणीची युक्ती : "काठ्या+माती → कुड; वीट+ऊन → पक्की".
फरक ओळखा
| घर | साहित्य |
|---|---|
| कुडाचे घर | काठ्या आणि माती/शेण |
| वाळवलेल्या विटा | उन्हात वाळवलेल्या मातीच्या विटा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1कुडाचे घर म्हणजे काय?
- 2लोकसंख्या का वाढली?
- 3नंतरची घरे कशाची होती?
- 4घरांचा आकार कोणता?
- 5घरांची शैली का वेगळी?
- 6विस्तारित कुटुंब म्हणजे काय?
- 7मृतांना घरात का पुरत?
- 8मृतांसोबत वस्तू का पुरत?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1विणलेल्या काठ्यांना माती/शेणाचा लेप.
- 2अन्न भरपूर होते.
- 3उन्हात वाळवलेल्या विटांची.
- 4चौकोनी.
- 5हवामान वेगळे होते.
- 6एका कुळाचे मोठे कुटुंब; येथे संपूर्ण गाव.
- 7कदाचित कुटुंबाशी नाते तुटू नये म्हणून.
- 8मृत्यूनंतर वापरण्यासाठी.
झटपट उजळणी
- कुत्रा हा पहिला पाळीव प्राणी; प्राणी पाळीव बनवण्याचे तीन टप्पे आहेत.
- शेतीची सुरुवात सुमारे ११,००० वर्षांपूर्वी झाली; त्यातून धान्यसाठा, कला, वस्तुविनिमय, मिठाचा व्यापार आणि गावप्रमुख आले.
- घरे काठ्या-मातीवरून उन्हात वाळवलेल्या विटांकडे गेली; गाव म्हणजे विस्तारित कुटुंबासारखे होते.