निअँडरथल मानवांचे निवारे
थंडीच्या रात्री तुम्ही अंगावर पांघरूण घेता आणि शेकोटीजवळ बसता. थंड युरोपातील प्राचीन माणसे हेच करत, पण प्राण्यांची कातडी आणि गुहा वापरून.
निअँडरथल माणसे मुख्यतः गुहांत राहत आणि चामड्याचे कपडे, अग्नी आणि तंबूंनी स्वतःचे रक्षण करत.
नियम 1 : ते उबदार कसे राहत — युरोपातील हवामान अतिशय थंड होते. ते चामड्याचे कपडे घालत आणि अग्नी वापरत. हे कदाचित पुरेसे नसल्याने ते गुहांच्या आत प्राण्यांच्या कातड्यांचे तंबू उभारत. गरज पडल्यास उघड्यावरही झोपड्या बांधत.
आकृतीत : आकृतीत निअँडरथल गुहांत राहत आणि कपडे, अग्नी व तंबूंनी उबदार राहत.
- सोपे : ते चामडे घालत.
- मध्यम : गुहेतील तंबू दुहेरी संरक्षण देई.
- परीक्षेसाठी : थंडीशी लढण्याचे तीन मार्ग सांगा.
निअँडरथल : गुहा + चामडे + अग्नी + कातड्याचे तंबू.
ते घरात राहत असे समजणे. ते गुहा, तंबू, झोपड्यांत राहत.
आठवणीची युक्ती : "गुहा, चामडे, आग, तंबू".
फरक ओळखा
| संरक्षण | कशापासून |
|---|---|
| गुहा | वारा, पाऊस, प्राणी |
| चामड्याचे कपडे | थंडी |
| अग्नी | थंडी आणि प्राणी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1निअँडरथल प्रामुख्याने कुठे राहत?
- 2ते चामडे का घालत?
- 3उबेसाठी आणखी काय वापरत?
- 4तंबू कशाचे होते?
- 5तेव्हा युरोप किती थंड?
- 6झोपड्या कुठे बांधत?
- 7एका तंबूला 6 कातडी लागतात. 4 तंबूंना किती?
- 8झोपडीपेक्षा गुहेत आग सुरक्षित का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1गुहांत.
- 2थंडीशी लढण्यासाठी.
- 3अग्नी.
- 4प्राण्यांची कातडी.
- 5अतिशय थंड.
- 6उघड्यावर.
- 76 × 4 = 24.
- 8भिंती वाऱ्यापासून रक्षण करतात आणि उष्णता टिकवतात.
मध्याश्मयुगातील बदलते हवामान आणि आहार
हवा तापली की उन्हाळी फळे येतात आणि हिवाळी भाज्या नाहीशा होतात. तसेच पृथ्वी तापली तेव्हा प्राचीन माणसांचे प्राणी आणि अन्न बदलले.
मध्याश्मयुगात हवामान उबदार झाले, परिसर बदलला आणि लोकांचा आहार त्याबरोबर बदलला.
नियम 1 : मॅमथ नाहीसे — होमो सेपियन्सच्या टोळ्यांनी जगभर तळ ठोकले. मॅमथ (हत्तीचा खूप मोठा पूर्वज) यांसारखे मोठे प्राणी नष्ट होण्याच्या मार्गावर होते, कारण परिसर बदलला आणि त्यांची प्रचंड प्रमाणात शिकार झाली.
आकृतीत : आकृतीत मोठे प्राणी नष्ट झाल्यावर लोक मासे आणि लहान प्राण्यांकडे वळले.
- सोपे : मॅमथ नष्ट झाले.
- मध्यम : लोक त्याऐवजी रानडुक्कर आणि हरीण मारू लागले.
- परीक्षेसाठी : दोन कारणे : हवामानबदल आणि अति शिकार.
नियम 2 : नवा आहार, नवे प्रदेश — लोक मोठ्या प्रमाणावर मासेमारीकडे वळले आणि रानडुक्कर, हरीण, डोंगरी शेळी, मेंढी यांसारख्या लहान प्राण्यांवर जास्त अवलंबून राहिले. या बदलत्या आहारामुळे टोळ्या दूरदूरच्या प्रदेशात फिरू शकल्या.
- सोपे : मासे मुख्य अन्न झाले.
- मध्यम : मॅमथपेक्षा लहान प्राणी पकडणे सोपे.
- परीक्षेसाठी : नव्या आहारामुळे टोळ्या दूर जाऊ शकल्या.
उबदार हवामान → मॅमथ नाहीसे → मासे व लहान प्राणी → माणसे पसरली.
मॅमथ लहान हत्ती होते असे समजणे. ते मोठे होते.
आठवणीची युक्ती : "मॅमथ गेले, मासे आले".
फरक ओळखा
| आधी | नंतर |
|---|---|
| मॅमथ | मासे |
| मोठी शिकार | रानडुक्कर, हरीण, शेळी |
| जवळ राहणे | दूर फिरणे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मध्याश्मयुगात हवामान कसे?
- 2कोणता मोठा प्राणी नष्ट होत होता?
- 3दोन कारणे द्या.
- 4लोक कशाकडे वळले?
- 5त्यांनी मारलेले दोन लहान प्राणी सांगा.
- 6नव्या आहाराने काय शक्य केले?
- 712 जणांचा गट प्रत्येकी 5 मासे पकडतो. एकूण किती?
- 8अति शिकारीने प्रजातीची हानी का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अधिक उबदार होत होते.
- 2मॅमथ.
- 3बदलता परिसर आणि अति शिकार.
- 4मासेमारी आणि लहान प्राणी.
- 5रानडुक्कर आणि हरीण.
- 6दूरदूरच्या प्रदेशात फिरणे.
- 712 × 5 = 60.
- 8प्रजननासाठी थोडेच उरतात.
हंगामी तळ
गावकरी उन्हाळ्यात नदीकाठी खरबुजांसाठी आणि पावसाळ्यात डोंगरावर अळंबींसाठी जातात. प्राचीन टोळ्याही ऋतूंनुसार फिरत.
हंगामी तळ (seasonal camps) म्हणजे ऋतूनुसार मिळणाऱ्या अन्नासाठी टोळ्या एका जागेहून दुसरीकडे हलवत असत ते तळ.
नियम 1 : ऋतूनुसार स्थलांतर — टोळ्या ऋतुबदलानुसार तळ बदलत. त्या हंगामानुसार रानटी धान्य काढत आणि फळे-कंदमुळे गोळा करत. निरीक्षणातून त्यांना मासेमारीचे सर्वोत्तम ऋतू आणि शिकारीची सर्वोत्तम मैदाने कळली, म्हणून त्या एका ठिकाणी जास्त काळ राहू शकल्या.
आकृतीत : आकृतीत टोळ्या ऋतूनुसार अन्न असलेल्या ठिकाणी तळ हलवत.
- सोपे : तळ ऋतूंनुसार हलत.
- मध्यम : निरीक्षणातून मासेमारीचा सर्वोत्तम ऋतू कळला.
- परीक्षेसाठी : टोळ्या एका जागी जास्त काळ का राहिल्या?
नियम 2 : जंगल साफ करणे — त्यांनी झाडे तोडून जंगल साफ केले आणि मोकळ्या जागेत हंगामी तळ उभारले.
- सोपे : जागेसाठी झाडे तोडली.
- मध्यम : मोकळ्या जागेत झोपड्यांना जागा मिळाली.
- परीक्षेसाठी : तळ मोकळ्या जागेत बांधले.
हंगामी तळ : अन्नासाठी हलणे, ऋतू पाहणे, जंगल साफ करणे.
त्यांची कायमची घरे असत असे समजणे. तळ हंगामी असत.
आठवणीची युक्ती : "ऋतू बदलला, तळ हलला".
फरक ओळखा
| ऋतू | अन्न |
|---|---|
| फळांचा ऋतू | फळे आणि कंदमुळे |
| धान्याचा ऋतू | रानटी धान्य |
| मासेमारीचा ऋतू | मासे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1हंगामी तळ म्हणजे काय?
- 2टोळ्या का हलत?
- 3त्या काय गोळा करत?
- 4मासेमारीचे चांगले ऋतू त्यांना कसे कळले?
- 5जागा कशी मोकळी केली?
- 6तळ कुठे उभारले?
- 7टोळी वर्षात 4 तळांवर प्रत्येकी 3 महिने राहते. एकूण किती महिने?
- 8निसर्गाचे निरीक्षण हा विज्ञानाचा आरंभ का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ऋतूंनुसार हलवलेले तळ.
- 2हंगामी अन्न मिळवण्यासाठी.
- 3फळे, कंदमुळे, रानटी धान्य.
- 4निरीक्षणातून.
- 5झाडे तोडून.
- 6मोकळ्या जागेत.
- 73 × 4 = 12 महिने.
- 8त्यांनी नमुने ओळखले आणि वापरले.
नवाश्मयुगातील गाववस्त्या
ज्या शेतकऱ्याने शेत पेरले आहे तो महिनोन्महिने लांबच्या प्रवासाला जाऊ शकत नाही; त्याला पाणी द्यावे लागते आणि राखण करावी लागते. म्हणून शेती माणसांना एका जागेशी बांधते.
नवाश्मयुगात माणूस अन्नधान्याचा उत्पादक बनला; शेतीची सुरुवात हे या संस्कृतीचे वैशिष्ट्य.
नियम 1 : भटकण्यापासून स्थिरावण्यापर्यंत — शिकार आणि संकलनात सतत फिरत राहावे लागते. शेतीमुळे अन्न साठवता येते आणि जास्त काळ वापरता येते, आणि शेतीकामासाठी एका जागी राहावे लागते. म्हणून लोकांनी कायमच्या वसाहती (permanent village-settlements) बनवल्या आणि पिढ्यानपिढ्या तिथे राहिले.
आकृतीत : आकृतीत शेतीमुळे लोक कायमच्या गावांत स्थिरावले.
- सोपे : शेतीला एका जागी राहावे लागते.
- मध्यम : साठवलेले धान्य कुटुंबाला महिनोन्महिने पुरते.
- परीक्षेसाठी : कायमची गावे शेतीमुळे आली.
नवाश्मयुग : शेती → अन्न साठा → एका जागी राहणे → गावे.
स्थिर जीवन शिकारीतून सुरू झाले असे समजणे. ते शेतीतून सुरू झाले.
आठवणीची युक्ती : "शेती → साठा → गाव".
फरक ओळखा
| जीवनपद्धती | निवास |
|---|---|
| शिकार-संकलन | सतत फिरणे |
| हंगामी तळ | ऋतूंनुसार हलणे |
| शेती | कायमचे गाव |
सरावासाठी प्रश्न
- 1नवाश्मयुगात माणसाने काय पिकवले?
- 2या संस्कृतीचे वैशिष्ट्य काय?
- 3शिकाऱ्यांना सतत का फिरावे लागते?
- 4शेतीमुळे काय शक्य होते?
- 5लोकांनी काय उभारले?
- 6ते तिथे किती काळ राहिले?
- 7कुटुंबाला 90 kg धान्य मिळते आणि महिन्याला 10 kg लागते. किती महिने पुरते?
- 8पुढचा धडा गावाची संस्कृती का अभ्यासतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अन्नधान्य.
- 2शेतीची सुरुवात.
- 3प्राणी आणि अन्न शोधण्यासाठी.
- 4अन्न साठवणे.
- 5कायमच्या वसाहती.
- 6पिढ्यानपिढ्या.
- 790 ÷ 10 = 9 महिने.
- 8स्थिर गावांना सामाजिक रचना आणि संस्कृती होती.
हिमयुग आणि आंतरहिमयुग
अतिशय थंडीत तळे गोठते आणि काहीच हलत नाही. पूर्ण पृथ्वी हजारो वर्षे अशी गोठलेली आहे अशी कल्पना करा. यालाच हिमयुग म्हणतात.
हिमयुग (glacial period) म्हणजे बर्फाचे थर पृथ्वीचा बहुतेक भाग व्यापतात तो काळ. आंतरहिमयुग (interglacial period) म्हणजे दोन हिमयुगांमधला उबदार काळ.
नियम 1 : दोन प्रकारचे काळ — हिमयुगात पृथ्वीचा बहुतेक पृष्ठभाग बर्फाच्या थरांनी झाकतो, हवामान अतिशय थंड आणि कोरडे असते आणि समुद्राची पातळी खाली जाते. आंतरहिमयुगात बर्फ वितळतो, समुद्राची पातळी वाढते आणि हवामान उबदार व दमट होते.
आकृतीत : आकृतीत हिमयुगे आणि आंतरहिमयुगे एकापाठोपाठ येतात.
- सोपे : हिमयुग = बर्फ.
- मध्यम : हिमयुगात समुद्राची पातळी घटते.
- परीक्षेसाठी : आंतरहिमयुग = उबदार आणि दमट.
नियम 2 : कालखंड आणि शेती — सुमारे 25 लाख वर्षांपूर्वी (होमो हॅबिलिस) हवामान अतिशय थंड आणि कोरडे होऊ लागले. 18 लाख वर्षांपूर्वी ते 11 हजार वर्षांपूर्वी या काळात हिमयुगे आणि आंतरहिमयुगे यांची चार मोठी चक्रे झाली. सुमारे 11,000 वर्षांपूर्वी शेवटचे हिमयुग संपले आणि सध्याचे आंतरहिमयुग सुरू झाले; शेती आणि नवाश्मयुग साधारण तेव्हाच सुरू झाले.
आकृतीत : आकृतीत शेवटचे हिमयुग सुमारे 11,000 वर्षांपूर्वी संपले आणि शेती साधारण तेव्हाच सुरू झाली.
- सोपे : शेवटचे हिमयुग 11,000 वर्षांपूर्वी संपले.
- मध्यम : चार चक्रांना 18 लाख ते 11 हजार वर्षांपूर्वीचा काळ लागला.
- परीक्षेसाठी : उबदार हवामानाने शेती सुरू व्हायला मदत झाली.
हिमयुग = बर्फ, थंड, कोरडे. आंतरहिमयुग = उबदार, दमट. शेवटचे हिमयुग 11,000 वर्षांपूर्वी संपले.
आपण हिमयुगात आहोत असे समजणे. आपण आंतरहिमयुगात आहोत.
आठवणीची युक्ती : "हिम = बर्फ, आंतर = उबदार".
फरक ओळखा
| काळ | वैशिष्ट्ये |
|---|---|
| हिमयुग | बर्फ, थंड, कोरडे, कमी समुद्र |
| आंतरहिमयुग | वितळणे, उबदार, दमट, उंच समुद्र |
सरावासाठी प्रश्न
- 1हिमयुग म्हणजे काय?
- 2हिमयुगात समुद्रपातळीचे काय होते?
- 3आंतरहिमयुग म्हणजे काय?
- 4शेवटचे हिमयुग कधी संपले?
- 5तेव्हा साधारण काय सुरू झाले?
- 618 लाख ते 11 हजार वर्षांपूर्वी किती मोठी चक्रे?
- 718 लाख आणि 25 लाख वर्षांपैकी कोणते आधीचे?
- 8बर्फ वितळल्याने समुद्र का वाढला?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1बहुतेक पृथ्वीवर बर्फाचे थर असलेला काळ.
- 2ती घटते.
- 3दोन हिमयुगांमधला उबदार काळ.
- 4सुमारे 11,000 वर्षांपूर्वी.
- 5शेती आणि नवाश्मयुग.
- 6चार.
- 725 लाख वर्षांपूर्वी आधीचे.
- 8जमिनीवरचा बर्फ पाणी होऊन समुद्राला मिळाला.
झटपट उजळणी
- निअँडरथल : गुहा, कातड्यांचे तंबू, चामड्याचे कपडे आणि अग्नी.
- मध्याश्मयुग : हंगामी तळ, मासेमारी आणि लहान प्राणी.
- नवाश्मयुग : शेती आणि कायमची गावे.